Durresi, Kavaja, Peqini, Elbasani. Popullatat e tyre ne vitin 1890 Udhetim neper Shqiperine Qendrore, 1890 Ne mengjes, lundruam drejt bregdetit shqiptar(1). Thellesia trasparente e detit Dalmatian dhe shkembinjte e Malit te Zi u zbehen mbrapa nesh. Deti i ceket dhe i turbullt filloi te kthehej ne lluce dhe shkumbe levizese. Nje fushe e madhe e krijuar nga prurjet e lumenjve fillonte ne bregdet dhe perfundonte ne malet e largeta. Ky lloj relievi shtriej prane bregdetit per qindra kilometra; nga veriu ne jug. E vetmja gje qe thyente kete monotoni ishin disa zgjatime shkembore qe lidheshin me token nepermjet brezash baltore. Malet, te pozicionuara pingul me bregun e detit, lartesoheshin gradualisht ne drejtim te jugut deri ne barjeren e pakaluesshme te vargmaleve Akrokeraunia qe shenojne dhe fundin e detit Adriatik. Kepi i pare qe hasem, ai i Rodonit, ishte asgje me shume se vazhdimi i nje kodre. Tjetri ishte kepi i Pali-t, i gjate shtate kilometra dhe qe ngrihej pothuajse si nje mal me nje lartesi, peraferssht 200 metra. Dy brigje ranore formonin nje lagune rrethore e cila sherbente si nje molo. "Exiguo debet, quod non est insula, colli"(2) - u shpreh nje gjerman i qete dhe me syze qe ishte duke udhetuar drejt Athines. Me nje liber te Lucan(3) ne xhep, ai i drejtoi Durresit antik nje pershendetje qe nga bordi i vaporit. Dhe keshtu kishte ndodhur. Nga brendesia e zgjatimit shkembor, midis pemeve dhe germadhave, nje kishe, dy minare, mure mbrojtes, dhe nje flamur turk na sinjalizuan se Durresi ndodhej pak me ne jug. Arritja ne Durres Gjermani yne u cudit kur pa dy europiane, dy franceze pothuajse se te edukuar, te zbrisnin nga anija pikerisht ne kete port me synimin te udhetonin ne drejtim te tokes se larget barbare te Maqedonise, ne vend qe te vazhdonin per ne Korfuz dhe Heladhes hyjnore. Habia me e madhe ishte qe keta dy persona “Ishin ne kerkim te bullgareve, shqiptareve dhe serbeve ! Maqedonia ishte mbreteria e Aleksandrit. Nuk ka asgje tjeter interesante ne ate vend”. Dhe ne te vertete, per Europen, Maqedonia ishte nje vend i paqarte. Nje mbreteri e humbur diku midis lumit Danub dhe Selanikut. Nje hapesire me male dhe pyje qe nje here e nje kohe kontrollohej nga Aleksandri i Madh. Por ne qe po zbrisnim nga vapori dinim pakez me shume rreth Maqedonise dhe do te ishim te lire te arrinim konkluzionin tone kur te arrinim atje. E vetmja gje qe ne shpresonim ishte qe kur te zbrisnim ne toke do te gjenim dy shqiptaret tane dhe kater kuaj. Shqiptaret ishin miqte tane te vjeter. Njeri prej tyre, Abedini, nje myslyman, ishte xhandar i Shkelqesise se Tij, [Sulltanit]. Tjetri, Kostas, nje i krishtere dhe ish bari, kishte qene roje konsullate. Ai ishte me shume grek sesa shqiptar. Kosta shprehej me krenari se ne rini te tij ai kishte qene bandit per disa muaj. Dhe pikerisht per kete gje ne e kishim mare ate ne sherbim. Te udhetosh neper Turqi eshte ide e mire te kesh nje polic ne te djathte dhe nje bandit ne te majte. Kur vjen momenti, te dy mund te jene te dobishem. Te dy ata na kishin shoqeruar neper Epir dhe Shqiperine Jugore. Dy jave me pare, perpara se te hipnim vaporin nga Vlora per ne Shkoder, i nisem ata nepermjet rruges tokesore se bashku me kafshet dhe baullet tona. Ne ju treguam atyre rrugen ne harte. “Efendi, mos u shqeteso,” tha Abedini. “Ne do te kalojme lumenjte dhe do te mberijme ne ate qytet. Dhe do te shkojme dhe ulemi anes detit dhe do te presim derisa ju te vini.” Duke mbajtur nje distanca nga bregu, per arsye te dunave dhe shkembinjve nenujore, vapori yne Iris lundroi perreth zgjatimit tokesor dhe hyri ne kanalin e ngushte qe te conte ne port. Ky ishte porti ne te cilin njehere e nje kohe kishte manovruar flota e Pompeit. Vendi ku Robert Giscard kishte zbarkuar dhe per te cilin Anxhevinet e Napolit dhe Komenet e Bizantit kishin luftuar per me shume se 100 vite. Ky port i varfer nuk ishte asgje tjeter pervec se nje mocal i ceket. Pak varka dalmaciane me vela, dy kaike turke dhe nje anije italiane me avull, ishin me se te mjaftueshme per ta mbushur ate. Qeleshet e dy shqiptareve tane shkelqenin si dy piketa trafiku ne breg. Kostas ishte veshur me fustanellen e tij te bardhe dhe te poshtmet te lara mire e mire. Abedini dukej akoma me terheqes ne uniformen e tij blu me shirita ngjyre portokalli. Kur i takuam ata na puthen duart. Shoqeruesit tane kishin pritur per ne tete dite ! Cdo mengjes, ashtu sic kishin premtuar, ata shkuan dhe u ulen prane detit dhe qendruan aty deri ne perendimin e diellit. Me pas ata u rikthyen ne han dhe u kujdesen per kuajt. Udhetimi i tyre kishte qene nje aventure e vertete. Ata kishin hipur ne varka dhe kaluar disa nga lumenjte me te medhenj, notuar pertej disa te tjere, dhe kapercyer baltrat e brigjeve te tyre. Gjate shtate diteve te fundit ata kishin notuar, pregatitur dhe riparuar shalat e kuajve dhe pastruar armet e tyre. Miqte tane kishin filluar te humbnin githe shpresat sepse Durresi, me gjithe ato mushkonja dhe semundje, ishte nje vend i veshtire per te qendruar. Kuajt refuzonin te pinin ujen e puseve dhe prefekti turk ishte perpjekur te mobilizonte kafshet dhe shoqeruesit tane per nje lufte kunder banditesve ne brendesi te vendit. C’fare lloj njerzit ishin keta dursaket ! As kristiane, as turq. Pothuajse te gjithe ishin ‘papiste’, [Ndjekes se papes se Romes] dhe ‘makaronadhis’, [Makaronaxhinj]. Kete term perdornin shqiptaret tane per te pershkruar italianet. Ne duhet te largohemi nga ky vend - ishte konkluzioni i truprojave tona. Mbi vendin ku zbarkuam lartesoheshin muret mbrojtes. Moloja e vetme kishte vetem nje kalim qe quhej “Porta Yali”. Qe aty drejtoheshe per ne qyteze duke kaluar me pare ne zyren doganore dhe stacionin policor. Pashaportat tona ishin kontrolluar me kujdes dhe bakshishet qe dhame, (Sepse pashaportat tona nuk ishin ne rregull), dolen efikase. Keshtu qe ishim lejuar te kalonim me tej. Durresi eshte nje perzjerje e cuditeshme e ndertesave turke dhe dyqaneve italiane ne mesin e mureve rrethuese frankish(4) dhe bizantine. Te krijohet pershtypja sikur turqit kane arritur ne kete qyteze veneciane vetem nje dite me pare. Me lart, prane xhamise me kupole sferike, prefekti i zones i kishte ndertuar vetes se tij nje pallat gjigand; nje konak prej balte dhe druri. Koridoret dhe hollet zhurmonin nga prania e nevojtareve, imameve me turbane te larte mbi koke, grave te mbuluara me vello dhe policave te c’rregullt. Ushtaret ishin duke gatuar ose pregatitur kafe ne oborrin e nderteses. Te burgosurit, nga kafezet e drunjte, luteshin per cigare, duke zgjatur duart e tyre te lidhura me zinxhire te rende. Prifterinjte orthodhokse debatonin ne greqisht. Topcinjte ishin duke levizur nje top te vjeter bronxi. Te gjithe ketu e ndjenin veten si ne shtepine e tyre. Kjo ishte pikerisht ajo qe une imagjinoja se si duhej te ishte nje prefekture nen tiranine e ‘Babajt’. Ne pjesen e poshtme te qytezes, ne rrugicat e perdredhura dhe te ngushta te kufizuara nga ndertesa me mure guri shfaqeshin parrulla ne italisht. Te gjitha dyqanet tregetonin mallra italiane. Artikuj qeramike nga Kalabria, produkte brumi, ene argjili, liker nga Milano, verera nga Chianti. Femije qe dilnin nga nje shkolle italiane kendonin kenge napolitane, si ato qe dikush mund te degjoje qe nga Genova deri ne Brindisi, me melodine e gondoliereve dhe tekstet e pavdekeshme te bukurosheve beqare qe largoheshin per ne “Bella Venecia”. Ambasadori i Mbretit Umberto kishte vendosur kangjella te medha ne dera kryesore, ne ballkonin dhe dritaret e shkolles se tij. Muret e vjetra e permblidhnin qytezen brenda nje hapesire te ngushte. Ato e kishin reduktuar ate ne nje drejtkendesh me permasa jo me shume se 600 x 300 metra. 20 vite me pare, Durresi ishte vec se nje fshat. Bile as prefekti nuk jetonte ketu. Ai banonte ne Kavaje, ne anen tjeter te gjirit. Anijet italiane dhe planet sekrete te Italise e kane ringjallur kete qyteze te vdekur. Anijet mberrijne nga Brindisi dy here ne jave. Ndersa planet sekrete nuk jane sekret per askend. Njerzit neper rruge mund t’ju tregojne ju kush merr para. Pagesa mujore varion midis kater dhe gjashte lira turke. Shqiptaret kristiane ne pjesen e poshtme te qytetit perdorin monedhat italiane, ashtu sic bejne edhe vete zyrtaret turq dhe disa bej myslymane. Kristianet nga fiset gege kane mbetur katolike. Qe nga ditet e Venedikut dhe mbreterive Napolitane, misionaret jezuite ne Tirane dhe Shkoder, dhe bishopet lokale te edukuar ne seminaret e Romes dhe Padoves, kane ndihmuar ne perhapjen e traditave italiane. Dhe gjuha italiane ketu e ndjen veten si ne shtepi. Cdo muaj, ambasadori italian ne Shkoder shperndan pothuajse 200 napolona flori. Por katoliket gege kane refuzuar te terhiqen totalisht ne kampin e armiqeve te Papes. Keshtu qe propoganda italiane do te mbetet e paefektshme perderisa Vatikani dhe Quirinal(5) jane ne lufte me njeri-tjetrin. Bile akoma me e pa efektshme per sa kohe qe Italia te jete armike e Frances. Mirdita dhe klani drejtues geg, me prijes familjen Bib Doda, gjithmone e kane konsideruar veten e tyre nen mbrojtjen e Frances. Greket me sa duket kane hunbur ketu. Adriatiku nuk i kishte terhequr kurre marinaret e tyre. Bile edhe te te paret e konsideronin Epidamnos, qe me vone u kthye ne Durres, si nje vend te larget. Ky zgjatim toke i pavlefshem afronte shume pak mbrojtje nga errerat. Dhe Adriatiku ishte subjet i shume stuhive. Ne kete vend, grekeve ju mongojne gjijte e tyre te qete dhe ujrat paqesore. Flamuri grek shihet shume rralle mbas ngushtices se Otrantos. Pavaresisht kesaj, helenizmi vazhdon te mbaje pretendim mbi Dyrachium Korithian. Funksionon nje shkolle greke, por ajo eshte e lokalizuar jashte qytezes, ne periferine qe quhet Ekso Pazari, (Pazari i Jashtem). Ashtu sic dhe emri sugjeron, ky eshte nje shesh tregetie me banga te levizeshme, cadere dhe kalibe te perkoheshme, qe ne mengjes mbushet me karvane qe vijne nga brendesia e territorit. Ne kete vend, shqiptaret katolike nga Tirana takojne orthodhokset dhe myslymanet nga Kavaja. Bejleret nga Elbasani dhe Berati takojne kucovllahet nga malet e Pindusit dhe Korca. Helenizmi i rekruton partizanet e tij nga shqiptaret orthodhokse dhe kucovllahet. Qyteti ne vet-vete mund te jete italian, por periferia eshte greke. Greqishtja flitet ne te gjitha kafenete e ketushme dhe muret e dyqaneve jane te mbuluar me portretet e Mbretit Jorgo I dhe ministrit te tij, Zt. Trikupis. Nen deget e rrapeve, grupe burash te veshur me fustanella pijne dhe kendojne me kitarat e tyre kenge melankolike te detit Egje. Ishte ketu ne Ekso Pazari, larg nga “Makaronadhis” ku shoqeruesit tane gjeten vend-clodhje per ne; “Burrat me vlere”. Hani ishte me pak i rehatshem se hanet italiane por me kristian, dmth, me orthodhoks. Per greket, “Kristianos” gjithmone do te thote grek orthodhoks. Pervec shkolles greke, ky han ishte i vetmi ndertim i perhershem ne kete periferi. Muret prej balte dhe druri dukeshin bashkekohore per standartet europiane por … Uja, mushkonjat dhe ethet e Durresit plotesonin me se miri pershkrimin qe shqiptaret tane i kishin bere ketij vendi. Do te ishte e veshtire te imagjinoje dicka me te papershtsheme. Dy te tretat e 3,000 banoreve te qytezes e braktisnin ate ne Korrik dhe shume dyqane vazhdonin te ishin bosh. Sa te forta vazhdojne te mbeten traditat ne Turqi ! Nje karvan i kucovllaheve arriti nga Manastiri, mbas shtate dite udhetimi. Kucovllahet jane njeres me origjine latine te cilet Pukevill/Pouqueville, nga fundi i shekullit te kaluar, i pershkroi sikur vinin nga shpatet e maleve te Pindit, midis Larises dhe Janines. Ne ate kohe, i gjithe biznesi ne Shqiperine e jugut ishte ne duart e tyre. Nga Voskopoja/Moskopoja prane Korces, Siraku, Kalarita, Mecovo dhe Larisa, qe ishin dhe qendrat e vlleheve te siperm, ata u shperndane ane e mbane vendit duke shitur produktete e punes se tyre; lekure te paperpunuar dhe te perpunuar, punime argjendi, guna, kapella leshi dhe qilima. Ose mallra te cilat i mernin nga perfaqsuesit e tyre ne Livorno, Viena dhe Amsterdam. Durresi ishte porti i tyre i natyrshem per te mbajtur kontakte me Ankonen, Dubrovnikun dhe Venecian. Mbas Revolucionit Grek, vlleherit, te cilet e quanin veten greke dhe kishin luftuar per liri me parate dhe gjakun e tyre, emigruan ne numur te madh ne Mbreterine e re Greke dhe u shperndare neper te. Ne kete menyre, qytezat ne zonat e Pindit humben rolin dhe rendesine e tyre. Tregetaret e Voskopojes u vendosen diku tjeter, ne qytetet e medha myslimane si Selanik dhe Manastir. Megjthate, nje shekull me vone, edhe pse se nuk ka arsye te forte, Durresi mbetet nje port kucovllah. Karvane nga Manastir arrijne ketu cdo te Shtune. Ne Ekso Pazar lindi nje diskutim i madh nga lajmet europiane qe solloi vapori austriak. Gazetat dhe thashethemet popullore bene te ditur se Sulltani synonte t’ja jepte dioqezen maqedonase te Veles, Shkupit dhe Ohrid, nje bishopi bullgar. Dokumentat e ketij ndryshimi tashme ishin firmosur. As edhe nje person nuk qendroi indiferent perballe ketyre lajmeve. Myslymanet nuk donin ta pranonin qe Sulltani ju kishte bere nje leshim te tille “Hajduteve te Rumelise”. Ata i urrenin bullgaret me shume sesa urrenin “Moskof”. Kristianet buzeqeshnin me mosbesim; “Eshte e pa imagjinushme qe orthodhokset bullgare te marrin me shume fuqi se Patriarku(6). Permeteper, maqedonasit jane greke dhe jo bullgare. Ata duan prifterinj dhe shkolla greke.” Ne nje kafene te vogel, mesuesi i shkolles, duke qendruar nen portretet e Jorgos te Pare dhe Trikupit citonte Aristotelin, Filipin dhe Aleksandrin. Abedini dhe Kostas, si sherbetore te “Personave te ndritur”, si puna jone, ishin rrethuar nga njerez te ndryshem dhe konsultuar per situaten. Shoqeruesit tane ju bene atyre te ditur se Sulltani nuk kishte vendosur ndonje gje sepse ne akoma nuk kishim shkuar ne Maqedoni. Ne se dekretet ishin firmosur, me siguri qe zoterinjte tane do te ishin te paret qe do te viheshin ne dijeni. “Jane ata te krishtere ?” pyeti mesuesi. “Jo,” u pergjigj Kostas. “Ata jane katolike, por as qe e cajne koken per bullgaret.” Durresi lidhet me token nepermjet nje rripi te ngushte rere. Por edhe kjo lloj rruge qe ngrihet midis detit dhe ujrave te ndenjtura te lagunes pritet nga nje rrjedhe uji qe shkarkohet ne lagune. Ura e drunjte qe ishte ndertuar kohet e fundit mbi kete rrjedhe uji eshte duke u rrezuar. Tre kilometra me tej, kjo lloj rruge transformohet ne nje shteg rere rreth nje meter te gjere dhe kalon neper nje zone mocalore. 200 metra me tutje situata permiresohet. Ne udhetimin tone rreth gjirit te Dursit nuk pame asnje fshat; bile as edhe nje kasolle. Zona ishte e shkrete. Here pas here hasje ne ndonje pike kontrolli te mbuluar me kallama nen hijen e te cileve disa xhandare turq vezhgonin sigurine e kalimtareve. Keta ushtare mbanin nje kafene te vogel ku shisnin uje dhe imonike qe udhetaret ju kishin dhene atyre, besoj si durate. Rojet nuk na kerkuan ndonje gje, ne asnje lloj forme apo menyre. Ata ishin kenaqur me dicka te vogel qe ne ju dhame si peshqesh. Kavaja Nga faqja e nje kodre, syri na kapi Kavajen qe terhiqte vemendjen me kopshtet dhe pemet e saj. Qe nga distanca ne mundem te kuptonim se nga pozicioni, orjentimi dhe ngjyra, ajo ishte nje qyteze myslymane. Gjauret themeluan Dursin, por besimtaret u vendosen ne Kavaje. Islami i largohet detit; gjauret e dashurojne ate. Prane bregdetit uji i pishem nuk eshte i mire as edhe nje here. Po ashtu siguria. Myslymanet preferojne toka te gjelberuara nen kembet e kodrave ku rrjedhin ujrat e burimeve te cilat ata i perdorin per larjet e tyre rituale. Vende ku peme te medha afrojne hije per clodhje gjate diteve te nxehta dhe mundesi per biseda te qeta. Ne kaluam prane nje karvani gomeresh te vegjel te ngarkuar me dysheke dhe kana balte. Shqiptare, trupmedhenj dhe djallezore, me bertitjet dhe thikat e tyre i detyronin kafshet te vazhdonin ecjen e mundimshme. Mbi shpatullat e tyre ata mbanin pushke te llojeve te ndryshme dhe gurre varri te gjate prej mermeri te punuar ashper te cilat ata i vendosin ne kokat dhe kembet e njerzve te tyre te vdekur. Ndodhi qe diten qe ne arritem ne Kavaje aty mbahej pazari i gurreve te varrit. Shume persona ishin duke u perpjekur te mbulonin nevojat e tyre vjetore - na shpjegoi duke buzeqeshur Osman Aga, te cilin e takuam rastesisht. Gomari i tij mbante ne kuriz tre gurre varri te punuar me kujdes dhe te zbukuruar me shkrime me ngjyre te gjelber dhe te verdhe. Ne fund te fundit, ai kishte nje baba te vjeter, nje femije te semure, dhe per vete ishte i perfshire ne disa vrasje. Ne nje vend ku grindjet nuk mbaronin as edhe njehere, Osman Aga ishte i detyruar te mendonte per te ardhmen e tij … Ketu, shqipja ishte gjuha e vendit. Nje shqipe shume e ndryshme nga dialektet e jugut. Kostas dhe Abedini u cuditen. “Njerzit ketu flasin nepermjet grykes, njesoj si turqit, dhe jo nepermjet hundes sic bejne greket.” Ky distrikt ishte myslyman dhe ne fakt dukej si toka e Profetit. Gurret pergjate rrugeve, cezmat me rubineta bakri, pjese te vogla toke te mbuluara me bar nen hijen e rrapeve ku kalimtaret perkuleshin dhe thonin lutjet e tyre, e kompletonin kete pershtypje. Te pranishme ishin disa gra me vello dhe citiane te kuqe dhe pese apo gjashte neger qe dolen kush e di nga ku por qe cdo qyteze myslymane duket se strehonte. Myslymanet jane indiferent ndaj ngjyres se lekures se ketyre njerezve dhe i trajtojne ata si vllezer. Pejsazhin e plotesonin lejleket te cilet pa frike dhe me kembengulje vazhdonin biznesin e tyre ne fushat e myslymaneve. Nga 16,000 banoret e kesaj kazaje, vetem 2,000 ishin te krishtere. Por qofshin kristiane apo myslymane, ata jane te gjithe te nacionaliteti shqiptar. Turqit aziatike nuk u vendosen kurre ne kete rajon. Ata u shfaqen per pak kohe gjate periudhes se pushtimit dhe banoret vendas e mbajten besimin e tyre kristian per nje kohe te gjate. Ishte vetem fundi i shekullit te kaluar dhe fillimi i shekullit tone, ne periudhen e Ali Pashe Tepelenes kur, me hir apo pahir, ndodhi nje konvertim masiv. Sido qe te jete, konvertet e rinj nuk jane fanatike. Te gjithe myslymanet e Kavajes shkojne ne xhamine e tyre. Nje godine e bukur, me hapesire dhe kupole, e rrethuar nga qemere te harkuara. Fasada mermeri, me kollonat e tyre bizantine dhe harqet arabike, lartesohen nen qiparisa, por objektet e zbuluara kane nevoje per riparime nga ndonje donator bamires. Ashtu si dhe xhamia e tyre, besimi i ketyre shqiptareve eshte thjesht nje fasade. Ata kane nje manastir dedikuar “Dervisheve te shenjte” ku shkojne dhe pihen cdo te Premte, kercejne, bertasin dhe konsumojne shume pije. Gjate diteve te zakoneshme, ata jane me pak te intoksikuar me kete “Besim” dhe konsumojne raki dhe liker gjerman. Ata nuk harrojne asgje nga ‘Besimi” i tyre dhe pastrimet rituale. Keshtu qe konservat tona me mish derri nuk shkaktuan ndonje neveri te dukshme. Thjesht, ata e ri-emeruan ato: “Mish deleje nga Algjeria.” Pervec imameve dhe burrave te xhamive qe veshin turbane, robe te gjata dhe pelerina gezofi, gjithe te tjeret veshin kostume nacionale. Disa prej tyre fustanellat e jugut, geta te ngushta dhe jeleke te qendisur. Te tjeret nga veriu, veshin kapela te zeza dhe shalle rreth kokes, jeleke dhe pantallona te bardha te gjata te zbukuruar me gershetime te zeza te stilit arabesques. Te krijohet pershtypja sikur te gjithe ata quhen Osman, djali i Vasilit. Ose Mehmet, djali i Jorgos, duke lidhur keshtu emrin myslyman me nje baba ose paraardhes te krishtere. Te sigurojne nje trajtim te barabarte dhe perfitojne favore nga prefekti i zones, te krishteret nga ana e tyre, jane gati te tregojne nje fare respekti per Meken. Ata zbatojne rregullat e Ramadanit, pagezojne dhe bejne synet djemte e tyre; bejne me te miren e mundeshme te praktikojne besimin muhamedan ne publik ndersa ate te Jezus Krishtit ne shtepi. Askush nuk eshte i shqetesuar nga kjo dy-fytersi. Shqiptaret jane te bashkuar ne politikat e tyre dhe shume te kenaqur deri ne momentin qe qeveria nuk nderhyn ne grindjet e tyre familjare. Ata jetojne me ato pak produkte bujqesore qe rritin vete dhe me blektori. Me sa duket, ata e kalojne vetem me miser dhe produkte qumshti. Grate e tyre vishem me roba pambuku dhe femijet rendin verdalle te cveshur. Duhet theksuar gjithashtu se keta shqiptare, si kristiane, si myslyane, jane shume te perkushtuar perkundrejt sulltan Abdul Hamidid te Dyte. Ne nuk degjuam asgje tjeter pervec lavderimit te Padishahut nga njeres qe sigurisht nuk ishin san-lepires. Per ta, ai ishte nje shenjtor qe e donte popullin e tij dhe mbrojtes i Shqiperise. Fraza e fundit kishte arsyen e saj. Ne keto dite, shqiptaret perfitojne te gjitha favoret. Ata gezojne liri te pakufishme. Ata mund te vazhdojne pa u shqetesuar vendetat e tyre pa patur nderhyrje nga turqit indiferente. Ata gezojne pozita, ndere dhe pozicione te larta zyrtare aq shume sa ata deshirojne. Truprojat dhe zyrtaret me te besuar te Sulltanit jane shqiptare. Kostantinopoja dhe Azia e Vogel qeverisen nga zyrtare shqiptare. Prefekte, gjyqtare, oficere doganash dhe police jane te tille. Une i kam pare ata bile edhe ne Karaman. Turqit kane nje avantazh te dyfishte nga kjo politike. Ne sistemin e vjeter feudal qe eshte konservuar ne kete vend, aristokracia e bejlereve dhe agallareve zoteron token dhe mund te bejne c’te doje me ata qe e kane mare me qira ate. Duke i graduar bejleret me pozicione qeveritare, me dashjen apo pa dashjen e tyre, pershembull si guvernator i Burses ose Konjas, si drejtues i Kütahya (Vesel Pasha), Diyarbakirt (Isuf Bej), apo Hios (Kemal Bej), si ambasador ne Beograd (Feridun Bej) dhe Madrid (Turhan Bej), Porta e Larte ishte e sigurt se largimi i tyre do te eleminonte trazirat ne nje vend ku endrrat madheshtore dhe kujtimet e Ali Pashe Tepelenes mund te ktheheshin ne probleme per te. Ne te njejten kohe, ishte e bindur qe prezenca e tyre ne pozicione te tilla, inteligjenca e tyre e jashtezakonshme, adoptimi i shpejte ne te gjitha situatat dhe brutaliteti i tyre epsheror do ti afronin, si gjithmone, nje sherbim te madh Perandorise. Ne kushte te tilla, italianet kishin patur pak sukses me intrigat e tyre. Ata kishin arritur te kompromentonin disa te mjere te neglizhuar ose pertace. Midis tyre kishte bejlere ose agallare qe ishin detyruar te shisnin pronat te detyruar nga kreditoret e tyre. Ne pergjithesi, banoret e Kavajes kane pak interes se c’fare ndodh matane Adriatikut. Ne kohe me te hereshme, ata ishin shume te kenaqur te udhetonin nga ana tjeter e detit dhe te sherbenin ne trupat shqiptare te mbreterve te Napolit. Ose te kerkonin paurine e tyre neper rruget e Kalabrise. Ato ishin ditet e mira te dikurshme te grabitjes te udhetareve dhe mercenarise. Ne ditet tona, Italia eshte bere pothuajse europiane dhe luftetaret trima nuk jane te admirueshem si me pare. Piedmontese [Qeveria Italiane] ka monopolizuar c’do gje, dhe vjedhjet neper rruge jane shtypur me shpejtesi. Kohe te keqia per shqiptaret. Sa per Helenizmin; ai eshte nje term qe degjohet shume rralle dhe qe nuk kuptohet ketu. As nen deget e vreshtave te rrushit, as nen mbulesat prej druri dhe lecke qe mbrojne rrugicat e pazarit nga djelli. Me perjashtim dy mbajtesve hani nga Korfuzi, Ithaka apo Patra, pazari eshte i gjithi myslyman. Bleresit ketu gjejne ene balte, qilima, strall, pistoleta prej bakri dhe argjendi, gurre varri, embelsira te zhytura ne mjalte, pak tekstile europiane, dhe perseri shume e me shume pushke dhe arme. Gjithashtu grumbuj te kuq, vjollce, blu dhe te gjelber karamelesh qe jane te ashpra si per syrin ashtu dhe per gojen. Megjthate popullata myslymane i shijon ato me kenaqesi gjate festes se Ramadanit. Hani i Kavajes ishte plot me xhandare. Hyrja e harkuar dhe oborri ishin mbushur plot me kuaj. Shkallet, ballkonet e drunjta, bile dhe taracat prej dheu strehonin nje perzjerje konfuze trupash njerzish, armesh, pazmoresh, krevatesh portative pa dyshek dhe susta. Ishte toka, ose nje cope drase, ajo qe sherbente si dyshek. Ndersa shala e kafsheve si nje mbeshtetese. Peqini - Nje ciflig shqiptar Qe kalimi yne te behej i mundur neper kete “Zone banditesh”, komandanti ushtarak e dyfishoi ndihmen e tij. Pervec policit Abedin, tani ne kishim nje ushtar te quajtur Mehmet i cili ngiste nje mushke te mare borxh. Bimbashi ne te vertete do ta kishte trefishuar mbeshtetjen per ne. Eprori i tij permendi 12-te apo 15-te polica qe mund te kishim ne dispozicion. Ata e dinin qe ne do t’ju jepnim bakshish burrave ne fjale dhe nje sasi lekesh do te shkonte tek shefat. Keshtu qe, 12 xhandare do te ishin shume te vlefshem per ta, mbase edhe per ne gjithashtu. Ne mengjes heret, lame mbrapa Kavajen e pergjumur. Rrugicat e pazarit te heshtur shfaqen gjithe mizerjen e tyre, me kthinat e ndara keqazi dhe tendat cope e cike. Qener endacake ishin shperndare neper pirgje kashte dhe bajgash te lagura nga vesa e mengjezit. Lejleke te dobet mbi kupola. Perpara shtepise se dervishit ndodhej nje arke e bardhe, pothuajse perdhe ne toke, e mbushur plot me arme. Sopata me dy tehe dhe vegla torture te lyera me te kuqe dhe te gjelber varreshin neper mure si per te thene se dervishi priste rrezet e agimit. Pas kater ore udhetimi neper fusha dhe pluhur, arritem me fshatin Peqin, vendosur prane lumit Shkumbin. Ky lume, si gjithe te tjeret ne kete fushe, rrjedh shume ulet ne shtratin e tij dhe nuk duket nga larg. Por kur i afrohesh shfaqen fusha te mbjella me miser dhe tek-tuk grupe pemesh. Ky rrugekalim qe perdoret vazhdimisht nga njerez dhe kafshe po fundoset perdite edhe me shume. Me se fundmi, gardhet me shkure gjembace dhe kalldremi sinjalizuan fshatin aty afer. Ky lloj kalldremi i keq gjendet ne hyrje te c’do fshati turk. Askush nuk guxon ta perdore ate. As burrat, me kembe apo hipur mbi kuaj; as grate qe shkojne per te mbushur uje tek burrimi. Aty nuk do te ecin as qete qe kthehen dale-ngadale ne shtepi pas plugimit. Te gjithe, vendas dhe te huaj, bile dhe dhite, ju shmangen ketyre kalimeve te ngushta te shtruara keqazi me gurre reshqites. Ne se dikush deshiron ti shpetoje thyerjes se qafes, eshte e keshillueshme te ece anash kesaj lloj rruge. Perse ky kalldrem temerues, i denje per selcuket, gjendet ne te gjitha fshatrat dhe qytezat, qe nga Alepuja deri ne Shkoder ? Por le te jemi modeste. Rruget turke te shekullit te 16-te ishin zilia e Europes. Zonja Montagu nuk kishte pare kryevepra te tilla inxhinerike ne Angli, France apo Gjermani. Peqini ishte nje pazar i thjeshte. Nje rruge qe kufizohej perkohesisht nga tezga levizese qe merte jete nje here ne jave kur fshataret nga zonat perreth mbidheshin ne treg. Sot, fshati ishte duke fjetur. Shitesit ishin strukur ne dyert e dyqaneve te tyre, nen hijen e tendave. Qener dhe femije lakuriqluanin nen djellin pervelues. Ketu takuam shqiptare, disa vlleher te krishtere, nje grek nga Vlora qe fliste italisht dhe frengjisht, dhe per here te pare, turq … Xhamia e madhe me kupole, e ngjashme me arkitekturen e asaj te Kavajes, ndodhej po ashtu ne gjendje te rrenuar. Kulla katrore e minarese se saj me nje ore ne maje dukej me shume si nje kulle kembanore kristiane. Kazaja e peqinit, e tera myslymene, permban rreth 3,000 banore nga te cilet me pak se 200 jane vlleher kristiane. Pervec 60 apo 80 familjesh otomane, keta myslymane jane shume tolerante ne besimin e tyre. Prane pazarit, ku ekspozohen roba dhe tekstile europiane ngitur me qeska perimesh, patkoj kuajsh dhe materiale ndertimi, ndodhen rreth 50 kasolle balte. Pak me tej, e rrethuar me qiparise the ara, ndodhet banesa, apo dikush do te thote keshtjella e Demir Beut. Kanalet mbrojtese dhe kasollet prej balte jane shkateruar duke zbatuar nje urdher te koheve te fundit nga Kostantinopoja. Por muret rrethuese te ndertuara me gure vazhdojne te qendrojne me kembe. Ato formojne si te thuash nje katror me brinje rreth 100 metra te gjata te fortifikuara ne cdo qoshe me nje kulle 10 faqeshe. Nuk ka topa ne hapesirat e ndertuara per vendosjen e tyre. Nuk na dhane leje te hynim ne ‘“Keshtjellen” e beut ne fjale sepse ai kishte shkuar ne nje nga fermat e tij. Por, nga lartesia e mureve rrethuese te mbuluar me bime zvaranike, nen deget e rrapeve dhe plepave te vjeter, ne mundem te shohim pallatin e tij te drunjte, kabinat e tij me cati me maje, pavionet dhe kasollet. Kangjellat e koridoreve dhe ballkoneve ishin te thyera, dhe qepenat e dritareve te kalbura. Dikur, muret e jashtme ishin zbukuruar me afreske. Gjithashtu, mundem te shihnim ambjentet e brendeshme te veshura me dru dhe divanet e gjate ne anet e dhomave. Dekorimet ishin te thjeshta dhe ngjyrat ishin akoma me bazike. Nga to kishin betur disa nuanca te venitura ngjyre verdhe-blu-gjelber-kuqe. Artisti ishte perpjekur te pershkruante nje ambjent shqiptar; kuaj, qiparisa, minare, pushke, shpata, trendafila, luftetare duke prere koka, trupa nga te cilet rridhnin lumenj gjaku, Kostandinopoja, Meka, anije ne det, dhe topa te kuq qe hidhnin gjyle te gjelbera. Punimi artistik ishte venitur dhe pothuajse zhdukur perfundimisht. Shirat e kishin demtuar ate dhe druri i ekspozuar ne ambjent te hapur ishte nxire. Nga deget e pemeve dhe derrasat e zeza, nje grup korbash u ngrit drejt qiellit duke klithur. Vetem nje qoshe e nderteses dukej e banueshme. Pavaresisht kesaj situate, Demir Bej ishte nje nga pronaret me te medhenj te tokave ne Shqiperi. Te gjitha fshatrat e ketij rajoni i takonin atij. Te arrdhurat e tij mbase i kalonin 2,000 Lira Turke. Sipas Maliq Pasha nga Libohova, dhe vjehrrit te tij Fezul Aga nga Delvina, personi me i pasur ne Shqiperi ishte Omer Bej, drejtuesi i familjes Vrioni nga Berati. Por, ne nje fare menyre, te arrdhurat e Demir Bej i afroheshin atyre te Vrionit. Ne kohen e te korave, fshataret i jepnin atij nje te treten ose gjysmen e produktit te mbledhur. Nje te treten kur fshatari paguante "Te dhjeten” dhe taksat e tjera tek qeverine qendrore, dhe gjysmen ne rastin kur taksat paguheshin direkt tek beu. Kjo ishte nje praktike normale ne Shqiperi. Drithi standart qe kultivohet, pak a shume, ne te gjithe vendin eshte misri. Ky eshte konsumi kryesor i shqiptareve dhe ata nuk kultivojne gje tjeter. Ne fortesen e tij, Demir Bej kishte kasolle te medha prej druri. Midis derrasave te deformuara nga pesha varreshin kallepe misri te mykur nga igrasia. Te korat e tre viteve te fundit ishin duke u kalbur. Demir Bej ose nuk kishte mundur, ose nuk kishte dashur ti shiste ato. Deri me sot, asnje vend europian nuk e ka zbuluar kete treg dritherash. Vapori austriak Lloyd qe ndalon ne Durres nuk merr ndonje ngarkese nga keto prodhime. Anijet greke qe ngarkonin keto lloj produktesh me destinacion Korfuzin dhe Patren nuk lundrojne me ne keto ujra. Ndersa kompanite franceze si Fraissinet, Paquet, etj, nuk e kane shfaqur ndonjehere flamurin e tyre ne Adriatik. Biznesi ka zakonet e tij ! Tregetaret e Marsejes vazhdojne te mendojne se ne kete "Liqen Venecian" nuk ka as edhe nje gje qe te terrheqe interesin e tyre. Arsyeja e vertete e renimit te Demir Bej ishte politika. Probleme intime ne ‘“Divan”, vendeta me familjet rivale shqiptare per ceshtje trashegimie qe shkojne mbrapa ne shekuj; vjedhje, perdhunime, denoncime, zjarrvenie, dhe plagosje me shpate. Ai e ka perkeqesura situaten e tij duke refuzuar postin e nje guvernatori te pergjithshem diku ne Azi te Vogel. Porta e Larte, e shqetesuar nga ndikimi i tij, propozoi kete debim te maskuar per te. Por, Demiri, i cili eshte kokeforte dhe shendetlig, ka refuzuar. Si pasoje, vetem pak dite mbas marteses se tij, ai dhe vjeherri i tij ishin akuzuar per grabitje tokash publike dhe fetare. Xhamite e Kostantinopojes dhe mamaja e Sulltanit zoterojne nje numur te madh vakefesh ne kete zone. Sipas gjasave, fermat e Demir Bej do ti pasurojne akoma edhe me shume subjektet e mesiperme, pervec rastit ne se ai pranon te behet Pasha i Konya ose Sivas. Ose ne rastin me te paket, te pranoje nje pozicion “Nderi”, megjthese pak te paguar, si funksionar ne ndonje ambasade shume larg nga ketu. Zevendes-prefekti i Peqinit refuzoi te inspektonte pashaportat tona dhe nuk i njojti xhandaret tane duke thene se kushdo mund te kete nje pashaporte, uniforme dhe armet e nje polici. Ai tha se do te kontaktonte Beratin me shkrim. Egzistonte nje zyre telegrafi, por zevendes-prefekti u shpreh se nuk kishin telegrafist ne dispozicion. Ne i thame nen-prefektit se duke njohur mentalitetin e Perendimit dhe te Turqise, gjithmone mbanim ne kulete ”Argumenta tingelluese”, por duke qene franceze dhe miq te Dervish Pasha, respekti yne per Sulltanin ishte aq i madh sa qe ne nuk mund te blinim zyrtaret e tij. Zevendes-prefekti protestoi duke thene se ai na kishte mare per greke. Ketu, autoriteti me i larte eshte Dervish Pasha, ish-valiu i Shkodres gjate shfaqjes te forces nga fuqite e medha ne ujrat e Ulqinit. Duke patur besimin e Sulltanit, ai eshte krye-ministri i ceshtjeve Shqiptare. Ai shperndan poste, mban peshe ne ceshtjet e drejtesise dhe qeverisje. Dervish Bej eshte vazhdimisht ne kerkim te situatave qe i sjellin perfitime. “Ai eshte nje djall” ose “Ai eshte nje qen me brire” - na tha me neveri te madhe nje i krishtere. Ndersa Pashaj i L, betohej vetem ne emer te “Dhelpres dredharake.” Nen-prefekti, qe tani ishte bere miku yne, na u lut te informonim Dervish Pashen rreth progresit te madh qe ishte bere ne kazane e Peqinit. Rruget qe jane mirembajtur dhe shtruar me se miri; shkollat myslymane qe ishin hapur, (Ne ambjentet e xhamive), me 12 femije te vegjel qe recitonin Kuranin perreth nje imami te vjeter me gjysylyke dhe bastun. Dhe mbi te gjitha: Zhdukjen e banditeve. C’fare fatkeqsie qe nuk kishim qene aty gjate Bajramit te fundit ! C’fare xhandarmarie kishte prezantuar guvernatori i zones. Ketu, hajdutet nuk mund te bejne si te duan, ashtu sic bejne ne Janine apo ne Shkoder ! Megjithe keto arritje, kajmekami na sugjeroi te mos e kalonim naten ne kete qyteze ku nuk do te ishim te sigurt sepse gjithe xhandaret e tij kishin shkuar me Demir Bej. Ne te vertete, ai na nxiti te largoheshim; te niseshim ne vapen e mesdites dhe te udhetonim mbasdite. Meqenese ai ishte pergjegjes per dy xhentelmene te respektuar si puna jone, ai na u lut te mos ndalonim ne asnje lloj rrethane perpara se te mberinim ne Elbasan, nje qytet i madh, ku do te gjenim shume hane dhe police. Duke lene Peqinin ecem disa qindra metra rruge me kalldrem, pergjate mureve me balte te thare; poshte arrave, rrapeve dhe qipariseve. Nen nje hije te erret dhe te lagesht, ne kaluam prane varrezave te myslymaneve. Varret, me guret e tyre me kembe apo te rezuar pertoke, ishin te rrethuara nga fiere. Ketu mbreteronte qetesia ! Papritur, u shfaq perseri djelli verbues dhe fusha shterpe. Qe kur lame Durresin, rrugetimi ishte perzgjatur nga veri-perendimi ne jug-lindje dhe tani u kthye ne drejtimin lindor. Perpara nesh, ne horizontin e larget, fusha filloi te ngushtohej midis maleve te larte. Pa e kuptuar, ne arritem shtratin e gjere te Shkumbinit me ujrat e tij te rembyera dhe brigjet baltore. Uja ishte kafe me perzjerje dheu. Rrjedha lenguese e ujrave te turbullta vazhdonte punen shkateruese te erozionit qe kishte transformuar nje liqen antik ne token qe shohim sot. E nxehta dhe monotonia e fushes vazhduan te ishin te padurueshme. Prane fshatit myslyman Kerno arritem ne kembet e kodres se pare. Qe nga momenti qe lame Kavajen ne kishim udhetuar pa ndaluar per tete ore. Kuajt tane do ta pelqenin nje clodhje ashtu si dhe ne. Por ishte e pamundur te qendronim ketu gjate nates. Elbasani Dita perfundoi me nje muzg te trazuar nga shiu dhe re te dendura. Pasi lame shtratin e lumit dolem ne fushen e Elbasanit. Male te larta dhe gjelberuara rrethonin pllajen e djerre, ndersa nje linje e perdredhur shelgjesh dhe plepash shoqeronte rrjedhen e lumit. Grupe pemesh dhe bimesi tjeter tregonin vendin ku ndodheshin fshatrat. Perballe me ne, disi ne distance, ngriheshin minarete e Elbasanit te rrethuara nga qiparisa. Pjesa e fundit e udhetimit permes nje toke te lagur dhe baltore, e nderprere nga perrej pa ura, pellgje dhe rrjedha uji, dhe zymtesia e mbremjes i raskapiti kuajt tane. C'do gje ishte gri. Uja, qielli dhe toka. Kafshet perkuleshin dhe reshqisnin ne nje argjil qe shkelqente si mendafsh i bardhe. Ra nata dhe shtegu u zhduk ne te. Nuk mund te shihej asgje. Dhe ne kete moment u shfaq kalldremi; kallderemi i famshem, i cili i stermundoi kafshet tona trime akoma edhe me shume. Ne te dy anet e rruges filluan te ngriheshin mure balte dhe ne mundem te shohim nje grup grash te veshura me te kuqe dhe fenere ne dore duke nxjere uje nga nje pus. Dy qiparise qendronin me tej, zhytur ne eresire. Ne porten e nje xhamije me kupole, prane varrit te nje shenjtori, varrej nje fener. Nen peme ndodhej nje varreze dhe me tej rruget e pazarit. Dyqanet ishin te mbyllura dhe rruget e pandricuara. Kope qensh ishin duke luftuar per te ndare nje dele te ngordhur. Me ne fund, arritem porten e madhe, galerite dhe shkallet e drunjta te hanit. Ne oborin e tij, prane nje zjarri ku po piqej nje shqere, policat po godisnin nje grup te burgosurish me kondaket e pushkeve te tyre. Keshtu kishim mberitur ne Elbasan. Kafshet tona dhe shoqeruesit tane kishin nevoje per clodhje. Shiu i kishte bere shtigjet te pakalueshme. Per me teper, rruga per ne Manastir ishte bllokuar. Thuhej se malesoret e Dibres kishin filluar nje revolte. Por, kishte plot gjera te shihje ne Elbasan per dy ose tre dite. Pozicioni i qytetit e shpjegon me se miri egzistencen e tij. I vendosur ne bregun e djathte te Shkumbinit, ai e ndan luginen e siperme nga rrjedha e ujrave. Njesoj si Berati ben me Lumin dhe Tepelena me Vjosen. Por Elbasani eshte i vendosur me mire se dy qytetet e siperpermendura. Kjo e ka kthyer ate ne nje qender shume te rendesishme sepse lugina e lumit te tij ka qene dhe vazhdon te mbetet nje rruge kryesore per te shkuar ne Maqedoni. Kjo rruge antike romake ka lidhur Adriatikun me Egjeun. Per me shume, pikerisht ketu kryqezohet rruga nga Maqedonia me kalimin tjeter madhor. Ate qe zgjatet ne drejtimin Veri-Jug; nga Shkodra ne Janine, nepermjet Krujes, Beratit dhe Permetit. Se fundmi, duke qene 150 metra mbi nivelin e detit, i rrethuar me pyjet te ndryshme, ujera te bollshme, toka te pasura dhe klime te bute, kjo fushe duket se eshte krijuar pikersht per te ushqyer nje popullate te madhe. Qyteza dhe banoret e saj aktuale jane te ndare ne tre zona. Tre popullata qe jetojne krah per krah ne tre rrathe rreth te njejtes pike. Ne qender, brenda mureve te forteses antike jetojne shqiptaret kristiane. 150 deri 200 familje, perafersisht 750 deri 800 individe. Perreth forteses shtrihet rrethi i shqiptareve myslymane. 500 deri 600 shtepi, ose 2,000 deri 3,000 persona. Ndersa rrethi i jashtem perbehet nga 160 deri 180 shtepi vllahesh, (Domethene rreth 800 me shume kristiane). Ne Berat ne kishim hasur popullata kristiane qe banonin brenda forteses ne majen e malit, ndersa myslyanet jetonin ne fushen poshte kalase. Fortesa e Elbasanit eshte e rrethuar nga mure te nje cilesie jo te keqe, prej tulle dhe gurri, qe e kane zanafillen qe ne kohen e Romes dhe Bizantit. Shkateruar dhe rrafshuar pas revoltes se vitit 1830, sot ata sherbejne si gurore. Autoritetet turke i perdorin ato per ndertimin e godinave shteterore, vilave private dhe per shtrimin e rrugeve. Nenat dhe te vejat me vello te bardha dhe mbuluar me ferexhe te zeza nga qafa deri ne kepucet e verdha kishin ardhur te vizitonin te vdekurit dhe t’ju tregonin atyre te rejat nga Elbasani. Nje grua e vjeter ishte duke qare e perkulur prane kokes se nipit te saj. Vajzat dhe nuset qendronin rrotull saj. Me duart e fishkura mbi pllaken e varrit, ajo u perpoq te ringjallte kujtimet e te vdekurve. Ajo qendroi ashtu per nje kohe, pa folur as edhe nje fjale, duke levizur gishtat mbi gur dhe renkuar. Pastaj ajo fillo vajtimin e saj: “Perse u largove nga ne, karafili im ? Ktheu mbrapa ! Hajde dhe ulu ne tavolinen tone. Ne derdhim lote te zinj, dhe ti nuk vjen ? Kthehu mbrapa syri im, zemra ime.” Dora e saj pergedhelte gurrin e varrit. Ne kishim ndaluar prane saj dhe ajo me ftoi te shkoja e te ulesha ngjitur me te. “Ai ishte i gjate sa ju, dhe ne njejten moshe.” Nuk kisha une mama, apo motra, qe isha larguar aq shume nga shtepia ? Ajo u ngrit, morri nga tavolina dy peshq, nje cope buke dhe disa lule dhe mi dha mua. Ne kete menyre une nuk do te hasja ndonje fatkeqsi ne udhetimin tim. Shpirtrat djallezore nuk do te me afroheshin gjate nates dhe mamaja ime do te me shihte perseri. Pastaj, ajo na drejtoi tek burrat qe tundnin futanellat e tyre ne mesin e vajtuesve duke diskutuar problemet e botes dhe veshtruar ne menyre armiqesore. Por pas fjaleve te para qe ne ju thame ne greqisht, ata u bene me miqesore. Ne shtepine e njerit prej drejtuesve te komunitetit te tyre, ne mesin e burrave me fustanelle, ne takuam dy europiane. Ishin dy studente nga Universiteti i Athines. Aty na qerasen me embelsira, liker dhe cigare. Kur mesuan qe ishim franceze, menjehere na drejtuan tek muri perballe dhe ulen portretin e Aleksandrit te Battenburg qe ishte varur ngjitur me ate te Gambettas(7). Dhoma ishte zbukuruar me portrete me ngjyra te udheheqesve europiane. Aty shihje gjermanet Vilhelm and Bismark, austriaken Elisabeth. Me tej, Karnot, Bulanger dhe 10 apo 20 piktura ruse te bera nga nje person i panjohur dhe te shperndara masivisht si dhurata qe nga Danubi deri ne Kepin Matapan, dhe nga Jerusalemi ne Kotor. Komuniteti kristian i Elbasanit eshte nje far i humbur i Helenizmit verior. Te gjithe shqiptaret kuptojne greqisht dhe pothuaje te gjithe e flasin ate. Ata kane shkolla greke per djem dhe vajza. Ata e quajne veten e tyre greke, por Helenizmi revolucionar nuk egziston ne ta. Objektivat e tyre politike kufizohen ne reduktimi i taksave dhe thjesht nje administrim me te mire. Ata jane dhe mbeten subjekte besnike te Sulltanit, portreti i te cilit varet ne pjesen me te dukshme te murit, ne mesin e mbreterve te Europes, nen ikonat e shenjtoreve dhe midis mbretit dhe mbretereshes se Greqise. Kur e quajne veten Greke ata tentojne ne kete menyre te vecojne veten e tyre nga bullgaret e Maqedonise dhe katoliket e Shqiperise se siperme. Ata as edhe nje here nuk e kane pyetur veten ne se duan qe nje dite te behen subjekte te Mbretit Jorgo, ose djalit te tij. Por ata kane vendosur qe kursesi te mos behen bullgare si ata te Rumelise, apo katolike si “Cifuet e Mirdites.” Bullgaria e larget nuk i shqetesonte ata. Ata ishin te trembur vetem nga veprimet e Italise jo vetem ne zone, por edhe me gjere. Burrat na kerkuan falje per sjelljen e tyre armiqesore kur u takuam per here te pare. Ata menduan se ne ishim gjermane dhe agjente sekrete te ndonje fuqie europiane. Shume gjermane vijne e shkojne ketu. Ata i sherbejne Bullgarise, Serbise, Rumanise dhe Austrise. Vitin e kaluar, njeri prej tyre erdhi te konvertonte te krishteret e Elbasanit dhe ti largonte nga filo-helenizmi i tyre. Por ata i treguan atij se nje shqiptar, para se gjithash mendon per Shqiperine. Ai i edukon djemte e tij te jene shqipetare te vertete. Ne vend te shkollave greke, ata kishin nevoje per shkolla shqip; nje prift shqiptar dhe liturgji ne shqip. Me pak fjale, ata deshironin te beheshin te denje te parardhesve dhe emrit te tyre. Ata kishin nevoje te albanizoheshin dhe te beheshin shqipfoles te vertete. Te derguarit gjerman, te quajtur Vigand, greket ju pergjigjen se Shqiperia dhe egersia ishin e njejta gje, Qe ata e konsideronin Epirin si vendin e tyre . Qe greku Pirro ishte paraardhesi i tyre. Ne lidhje me gjuhen, ata preferonin me mire t’ju mesonin femijeve te tyre si te luanin nje instrument muzikor sesa te flisnin nje gjuhe barbare. Persa i perket procesit te albanizimit, kjo ishte si te thuash te jetoje si egersirat. Dhe kjo nuk ishte aspak ne shijen e tyre. Baballaret shpirt-vrare, te zytur ne injorance, e kishin kaluar jetet e tyre ne mizerje. Por ata kishin deshiruar ti afroheshin drites, civilizimit dhe Helenizmit. Dhe ata bene ate qe kishin thene. Kete vit, ata derguan dy nga djemte e tyre ne Universitetin e Athines. Njeri te studjonte Filologji dhe te behej drejtor shkolle, ndersa tjetri te studjonte Mjekesi dhe ti shpetonte nga ‘Doktoret Magjistare’ qe dilnin nga mesi i murgjve dhe dervisheve. Te krishteret e keshtjelles i nxjerrin te ardhurat, ato pak qe ishin, nga dyqanet e tyre ne pazar, disa peme ulliri qe kane ne pronesi, dhe nga borxhet me kamate qe ju japin myslymaneve. Pazari qe ndodhet jashte keshtjelles, megjithese shtrihet prane murit, permban dy rreshta dyqanesh te ngushta. Kristianet i hapin ato cdo mengjes. Ne mbremje i mbyllin dhe kthehen ne keshtjelle. Pastertia e dyqaneve dhe gjeresia e mjaftueshme e rrugeve na befasoi ne nje fare menyre. Per nje moment menduam se ndodheshim ne nje nga qytezat e Greqise; ne Patra, Pire apo Tripoli, me rruget e tyre te drejta dhe paralele qe priteshin perpendikulat me njera tjetern. Ne e pergezuam Prefektin e qytetit per kete arritje. Por pavaresisht ketij perkushtimi, nuk ishte administrata e qytezes ajo qe kishte iniciuar kete pasterti. Ne fakt kishin qene zjarret e viteve 1877, 1880, 1882 qe kishin ndihmuar ne kete drejtim. Autoritetet turke dhe zjarri shpesh punonin 'Dore per dore'. Keshtu besonte pothuajse cdo person ne Shqiperi. Menjehere mbas zjarrit, autoritetet kishin te drejten te konfiskonin nje gjatesi te caktuar toke nga pronaret e saj me qellim ndertimin e rrugeve te reja. Nje “Zjarr i mire” kursente beteja ligjore dhe shume para, dhe Prefektet/Drejtuesit benin cmos ta perdornin kete aleat per pastrimin e tokes. Pazari i Elbasanit eshte nje vend me pak interes per vizitorin, por ekspozon fruta me teprice. Tregjet e qytezave franceze shume rralle afrojne te tille imonike. Me i madhi dhe me i shijshmi na kushtoi nje apo dy monedha metalike, (Midis kater dhe tete qindarka). Nga ana tjeter, armet e bukura shqiptare, qe me shumice mbushin pazaret e Shkodres dhe Kavajes, ketu mungojne plotesisht. Pushke te gjata prej celiku te dekoruara me bizhuteri, me perla nga me te bukurat dhe argjend, pistoleta te gdhendura ne baker dhe argjend, kama, brezore municioni, brire baruti dhe thika, shkelqejne ne kurizet dhe rrypat e pronareve te tyre. Vendi eshte ne nje gjendje te tille anarkie sa qe vetem mendimi te dalesh jashte i pa-armatosur mund te kthehet ne fatalitet. Pa para askush nuk mund te shkembeje ciften e tij per nje arme me moderne. Megjithate, qitesit e mire thone se nuk ka si cilesia e armeve te vjetra. Keshtu qe zanacinjte e Elbasanit vazhdojne ti riparojne ato dhe prodhojne pjeset qe duhen per mirembajtjen e tyre. Duke lene mbas pazarin, hyme ne zonen e gjelbeuar myslymane. Vizita e pare ishte ajo qe i beme Prefektit/Mutesarifit. Elbasani dhe territori prane tij perben nje prefekture te pavarur. Prefekti varet direkt nga Kostantinopoja pa ndermjetesine e zakoneshme te Guvernatorit te Pergjithshem/Valiut. Ky privilegj nuk i dedikohet madhesise se rajonit apo numrit te popullates, por rrethanave te komplikuara politike. 10 apo 12 mije banoret e zones jane te veshtire per tu vene nen kontroll. Urrejtja qe egziston midis te krishtereve dhe myslymaneve, midis familjeve te te njejtit besim fetar, dhe midis fshatareve dhe pronareve te tokave mund te shpertheje ne cdo kohe. Kjo do te thote vrasje, zjarre, prerje kokash, bebe te pjekura ne hell, gra te perdhunuara dhe ferma te shkateruara. Te gjitha keto jane te njojtura si “Trazira Shqiptare”. Per me teper, nje revolte ne Elbasan do te mbyllte gryken e kalimit per ne Maqedoni dhe do te nderpriste lidhjen midis Kostantinopojes dhe Shqiperise. Prefekti aktual ishte nje shqiptar nga Korca. Gjate dy diteve te fundit te qendreses sone ne Elbasan, njerzit u ankuan tek ne per personin e tij. “Nje dhelper” - thane myslymanet. “Nje ujk” - thane kristianet. “Me dhelparaku i ujqerve” - tha dikush, duke i mbledhur te dyja variantet ne nje te vetem. Keto fjale dolen te verteta. Bishopi i Elbasanit akuzonte Mutesarifin se vidhte shume. Ashtu si ne pjesen tjeter te Turqise, kur dikush thote: "Ai ha taksat.” Te krishteret, per aq sa vlejne, tentuan te dergonin nje ankese zyrtate ne Ministri. Mutesarifi ju pergjigj ketyre akuzave duke thene: “Bishop, kur isha duke mesuar greqisht ne Korce, une lexova ne librin tuaj te shenjte qe askush nuk duhet t'ja zere gojen kaut kur ai eshte duke shire grurin. Ago Pasha, (Nje armen qe mbante postin e Ministrit te Financave ne Perandorine Otomane), eshte nje i krishtere qe respekton Zotin e tij.” Ky citat Biblik, (Riperseritja e Ligjit XXV, 4), tregoi se ky person dinte greqisht por pretendonte se nuk fliste apo kuptonte ndonje fjale nga kjo gjuhe e gjaureve. Bile, Prefekti ishte injorant dhe i gjuhes shqipe, dhe i vetmi burre ne Elbasan te fliste turqisht. Ai ishte nje subjekt besnik i Sulltanit. Pavaresisht kesaj, ai ishte shume i sjellshem perkundrejt nesh dhe tregoi respekt te madh per planet tona. Ai e dinte qe Franca ishte nje mbreteri e madhe. Qe Napoleoni, se bashku me turqit, ju kishte mare ruseve nje fortese. Qe Sulltani i donte francezet. Ai do te bente cdo gje qe kishte ne dore te lehtesonte udhetimin tone, se bashku me xhandaret dhe nen-prefektet e tij. Por ai ishte i shqetesuar nga banditet. Keto dite, klanet e Dibres ishin duke shkembyer zjarr. Kjo nuk ishte ndonje cudi sepse shqiptaret ishin duke vrare njeri-tjetrin sot dhe qindra vite te kaluara. Ai shpresonte qe ne se ne udhetonim ne nje grup te madh dhe te mire-armatosur, shpejt dhe diten me djell, ne mund te arrinim nga Elbasani ne Manastir pa ndonje problem. Kadiu qe ishte se bashku me ne ne takim mund te na tregonte me shume. Ai kishte arrdhur nga Manastiri dy muaj me pare duke mare me vete rreth 12-te xhandare dhe tre apo kater sherbetore. Askush prej 15 apo 20 personave nuk ishte sulmuar. Lagjia myslymane eshte e banuar nga aristokracia muamedane. Ajo numuron rreth 500 - 600 shtepi me perafersisht 2.500 - 3,000 banore, E gjithe hapesira tokesore ne Veri, Perendim dhe Jug ju perkiste atyre. Vetem ne zonen malore ne Lindje mund te gjeje fshatra te lira dhe qe vete-qeveriseshin. Keto quheshin "Kephalochoria "ose "Eleftherochoria", (Ne shqip kane kuptimin fshatra te pavarura ose fshatra te lira). Fortesa dhe pazari rrethoheshin nga pallate te bukura prej druri dy dhe tre kateshe, me galeri, dritare me kangjella dhe veranda. Ne bashtat e tyre ishin mbjelle peme dhe trendafila. Muret e larta rrethuese ndalonin kalimtaret kurreshtare te shihnin grate dhe kopshtet. Vendi me i degjuar ne qytet eshte nje shesh i madh i rrethuar nga te kater anet nga nje rresht qiparisash. Keto peme te medha dhe te vjetra perbejne kater mure te trashe dhe te larte me nje hyrje te vetme ne qoshen qe orjentohet nga Meka. Qilima dhe harqe druri te lyera me flori zbukurojne minbar-in dhe mihrab-in. Pa dyshim kjo eshte xhamia me e vjeter e Elbasanit. Eshte vendi ku krye-imami, ne mbremjen e pushtimit(1), i drejtohet Allahut me lavderime. Pikerisht ketu mblidhen myslymanet gjate sezonit te Veres, ne Ramadan dhe Bajram. Lagjia vllahe shtrihet ngjitur me kete tempull te gjelberuar. Kolonia vllahe e Elbasanit, njesoj si ajo e Peqinit, eshte nje nyje lidhese e rruges tregetare vllahe midis maleve te Pindit dhe Durresit. Vlleherit kane kishen e tyre, gjuhen e tyre dhe shkollat e tyre. Ata jetojne dhe martohen midis tyre. Kisha e tyre ishte ndertuar me te njejtin stil si kisha shqiptare. Prifterinjte e tyre jane greke dhe liturgjia e tyre mbahet ne greqisht. Bile dhe gurret e varreve ne varrezat e tyre me se shumti jane te shkrojtura ne greqisht. Ne te dy shkollat e tyre, nje per vajza, nje per djem, mesimet jepen ne greqisht. Midis tyre ata flasin vllahisht, por ne pazar flasin greqisht ose shqip. Gjithashtu, ata i dergojne studentet e tyre ne universitetin e Athines. Me pak fjale; ata e konsiderojne veten greke. I njejti i derguar gjerman qe u prit ftohte nga shqiptaret ju derjtua vlleherve. Ai ju foli per Rumanine e Madhe, vllezerit e tyre latine, armiqte e tyre greke, shtypjen e races dhe gjuhes se tyre dhe tiranise se klerikeve greke. Atehere, vllehet e arrestuan dhe e cuan ate tek Prefekti me akuzen: Nxites rebelimi. Por gjermani kishte karta. Dokumenta qe e detyruan Prefektin ta lironte ate menjehere me justifikime ndjesuese. .Ne Elbasan ka midis 150 dhe 200 familje vllahe. Njesoj si shqiptaret e krishtere, ata e nxjerin jetesen e tyre ne pazar, nga tregetia, dhenia e faideve dhe shitja e ullinjve. Ata kane shtepi guri te lokalizuara ne jug te qytezes se myslymaneve, persegjati brigjeve te Shkumbinit, me bashta te vogla ullinjsh dhe imonikesh. Me tej qendron nje ure guri, 60 apo 80 metra e gjate, e konstruktuar si me kurize te formuara nga 12 harqe te madhesive te ndryshme te ngjitur njeri pas tjetrit. Ura lidh lagjen vllahe me rrugen e Beratit. Edhe kjo rruge, njesoj si ajo qe vinte nga Durresi, e kishte segmentin e pare te shtruar me kalldrem. Me tutje kthehej nje shteg te paqarte deri sa arrinte 100 metrat e pare te kalldremit ne hyrje te Beratit. Ne u larguam pa i thene asnjeriu, ne sekret, ne mesdite, ne kohen kur pazari ishte mbyllur per pushim. Rruget e lagjes myslymane ishin te shkreta dhe ne pjesen vllahe te gjithe dyert ishin mbyllur. Vetem kur dolem jashte qytetit, nen hijen e mureve prej balte, hasem nje grup grash te veshura me citiane te kuqe qe tymosnin nargjilete e tyre. Te vetmit shoqerues ishin dy sherbetoret tane besnike, Abedini, polici myslyman, dhe Kostas, sulioti kristian. Distancen nga Elbasani ne Struge, qyteti i pare ne Maqedoni, karvanet zakonisht e pershkruajne ne dy dite dhe ndalojne nje nate ne hanin e Xyres. Por qe te fshihnim gjurmet tona, ne preferuam te kalonim naten ne nje gryke; ne nje han te izoluar ne ane te ures se Haxhi Beqarit. Kjo ure e famshme eshte e vetmja ne Shkumbinin e poshtem qe vazhdon ti kete te gjitha harqet e saj. Nje beqar i vjeter dhe pelegrin ne Meka e kishte ndertuar ate ne fillim te shekullit. Eshte gjithmone me lehte, me e sigurt, dhe me normale, ti kalosh lumenjte turq nen harqet e urave sesa mbi kurizet e tyre. Keshtu thote zakoni. Keshtu thote dhe logjika e matur. Edhe kur, ne ndonje rast te rralle, ura turke duket sikur afron garanci qendrushmerie, siperfaqja e siperme e sja eshte e ashper dhe reshqitese. Kangjellat/muret anesore nuk egzistojne dhe ne pikun e saj lartesia maramendese mbi rrjedhen e ujit e kthen udhetarin ne nje gjethe qe tundet ne ere. Kjo ure e bukur dhe e degjuar ishte konstruktuar me nje shpenzim te madh te pelegrinit beqar. Ajo qendron solide mbi kater kollona te zbukuruara me kamara te rrumbullaketa. Eshte e dobishme ne kohe normale dhe ne 'Stilin turk'. Kjo do te thote se karvanet e kalojne lumin nen harqet e ures. Ajo afron hije nga rrezet e djellit te cilat behen me flakeruese kur reflektohen ne rrjedhen e ujit. Here pas here, ndonje kalimtar i rralle, (Te gjithe shqiptaret kane kuaj dhe gomere), merr guximin te kaloje mbi ure. Kjo ndodh ne rastet kur ndoje nje shi i madh e ka bere Shkumbinin te pakalueshem. Sot pershembull, ne ishim detyruar ta perdornim ate ne 'Stilin europian'. Kur u ngjitem i terhoqem kuajt tone deri ne maje dhe mbajtem ata gjate zbritjes se pjeses tjeter. I ishim mirenjohes beqarit. Madheshtia e ures se tij na beri te mendonim rreth mekatit te tij me te madh. Ne do ta kishim falur ate per te gjitha vrasjet, vjedhjet, perdhunimet dhe “Telashet shqiptare” qe ai mund te kishte bere, ne se ai kishte shtuar edhe nje rruge te mire, qofte edhe nje me kalldrem … Shenime dhe sqarime Ky shqiperim eshte nje permbledhje fragmentesh nga nje liber i udhetarit, politikanit, diplomatit dhe historianit frances Victor Bérard, (1864-1931). Titulli i librit: La Turquie et l'hellénisme contemporain. Botuar ne vitin 1893. Bérard vizitoi disa here Ballkanin e fundit te shekullit te 19-te. Kujtimet e tij hedhin drite mbi situaten ne disa zona/qyteza/fshatra te Shqiperise se asaj kohe; perberjes se popullatave, zakoneve, aspiratave politike, aktiviteteve ekonomike, etj. Detaje jepen ne linket e meposhtme. http://www.albanianhistory.net/1890_Berard/index.html Ky eshte versioni i perkthyer ne anglisht nga Robert Elsie. https://archive.org/details/laturquieetlhell00bruoft/page/49/mode/1up?view=theater Ky eshte versioni origjinal, Shenim: Elsie nuk perkthen fjaline: Il essayait de les détourner de leur philhellénisme. Shiko faqen 48. 1- Emri Albania eshte shqiperuar si Shqiperi pothuajse ne te gjitha rastet. 2- Duket si nje gadishull, dhe jo ishull - Ka dashur te thote personi ne fjale. 3- Lucan, nje poet romak. 4- Frankish ka kuptimin e fiseve te vjetra gjermaniko-perendimore dhe frankase qe dikur kontrollonin disa zona te Ballkanit. 5- Quirinal - ketu i referohet Mbreterise Italiane. Quirinal eshte pallati ku ne ate kohe ishin zyrat e mbreterise ne fjale. 6- Behet fjale per Patriarkanen e Kostantinopojes. 7- Kleon Gambetta,1838-1882. Politikam i njohur frances. 8- Autori ben fjale per faljen e pare te myslymaneve ne xhamine Al-Aqsa. Gusht, 2024

Shqipetaret dhe origjina e tyre. Fiset, farat, grupet e ndryshme. Geget dhe Tosket. Gjuha Shqipe dhe dialektet. Material i viteve 1880 Albania and the Albanians Disa shpegime dhe sqarime rreth perkthimit te meposhtem Artikulli "Albania and the Albanians" eshte botuar ne revisten prestigjoze Britanike "Natyra" ne 15 Korrik, te vitit 1880. Autor i shkrimit eshte Augustus Henry Keane, nje gazetar dhe linguist i njohur ne kohen e tij. Kuptohet qe artikulli pasqyron mendiment dhe kendveshtrimin e autorit por besoj se ka informacion interesant. Jam perpjekur te perkthej dhe interpretoj shkrimin ne menyren me te afert te mundeshme. Veshtiresia kryesore eshte interpretimi i duhur i fjaleve Shqiperi, Shqipetar, Albania, Albanian. Ne ate kohe, fjalet Albania dhe Albanian, nuk njiheshin dhe nuk perdoreshin nga grupet e ndryshme te popullates qe jetonin ne zonat qe permend shkrimi. Kur behet fjale per hapesira gjeografike une kam perdorur fjalen Albania; po ashtu fjala Albanian eshte perdorur per te treguar ne menyre pergjithesuese grupe njerzish qe jetonin ne hapesiren tokesore qe quhej Albania. Ndersa ne pergjithesi, kur behet fjale per grupe specifike njerezish si psh Geg, Tosk etj, kam perdorur fjalen Shqipetar. Gjithashtu, kur permendet gjuha Shqipe duhet kuptuar gjuha e folur dhe jo ajo e shkrojtur. Nje fjale tjeter qe autori perdor per te pershkruar disa grupe te vjetra popullatash ne Ballkan eshte fjala Aryan. Kjo fjale eshte perkthyer si Indo-Evropian sepse ky eshte kuptimi shkencor i fjales Aryan. Shqiperia dhe Shqiptaret Ne fillimet e historise autentike te Ballkanit duket se me se shumti gadishullin e kane populluar dy grupe Indo-Evropiane (Aryan) te peraferta me njeritjetrin; Helenet ne Jug dhe Thrako-Iliret ne Veri. Qe ne ate kohe dhe 3000 vjet ne vazhdim, ky rajon ka perjetuar vale te shumta migrimi qe s’ka shembull ne bote. Disa dyndje, si pershembull Keltet 300 vjet perpara dhe Gothet 400 vjet pas Eres Kristiane, lane gjurme te perkoheshme, qe nuk i qendruan kohes. Gjurmet Romake vazhdojne te prezantohen nga Dako-Rumunet ne provincat Danubiane dhe nga grupe te ngjashme si Vllehet e Jugut ne zonat e Pindit dhe Thessalise. Vala e Ugrian Bulgars eshte absorbuar ose asimiluar nga Sllavet qe gjithashtu kane ardhur ne keto zona ashtu si dhe vete Ugrian Bullgars. Serbo-Kroatet jane vendosur ne keto hapesira po ashtu. Te ardhurit e mevonshem, si Osmanllinjte e grupit Turk, kane mare pushtetin qeverises pa bere ndonje perpjekje serioze per te kolonizuar kete hapesire. Si pasoje e atyre qe u thane me siper, situata eshte e tille qe nuk ka paralelizem me ndonje pjese tjeter te botes. Nje kaos total racash, gjuhesh, besimesh fetare, interesash sociale dhe aspiratash nacionale qe per nje kohe te gjate kane kercenuar paqen boterore. Edhe kokat me te zgjuara kane deshtuar te gjejne format/rruget si te sheshojne mosmarveshjet midis ketyre grupe popullatash. Ne mes te ketyre situatave te pakendshme dhe komplikimeve te pafundme dy grupe mund te quhen relativisht autoktone dhe vazhdojne ti qendrojne kohes. 1 – Helenet, qe padyshim jane Slavizuar ne menyre massive pothuajse kudo ne brendesi te teritorit te gadishullit Ballkanik, pavarsisht se mendohet se Dorianet e vjeter vazhdojne te mbijetojne ne kodrad e Spartes; populata e qojtur Zakonians, dhe Mainotes ne gadishullin e Tenarum. 2- Dega Veriore, e qojtur Thrako-Helene vazhdon te dominoje bile te jete vitale ne malesine e Shqiperise. Thraket, Peonians, Dardans, Moesians dhe grupe te tjere te Lindjes dhe Veriout jane zhdukur dhe nuk egzistojne si nacionalitete te pavarura. Iliret, ose dega Perendimore e ketyre grupeve, vazhdon te pefaqesohet nga Shqipetaret ne hapesiren e tyre origjinale dhe te vjeter te lokalizuar ne brigjet Jug-Lindore te Adriatikut. Eshte e qarte qe fjala Albania nuk ka ndonje rendesi administrative dhe nuk pershkruan ndonje zone te mirepercaktuar gjeografike. Eshte thjesht nje shprehje nacional-gjeografike megjtese as ne kete sens nuk ben kuptim sepse nuk ka lidhje te qarte me njerzit nga te cilet fjala Albania rrodhi. Ne formen e saj me te madhe, hapesira e tokes qe quhet Albania, shtrihet nga kufinjte e Malit te Zi dhe Serbise ne Veri, deri ne kufijte e Greqise ne Jug. Ne Lindje nga malet e Pindus, Gramos dhe varg-malet Tchar Dagh (diku ne Maqedonine Slave) duke perfunduar ne bregdetin e Adriatikut. Ne kete hapesire jane gershetuar 3 elemente gjeografike dhe etnike. C’do gje ketu duket sikur eshte ndare ne 3 pjese. Per ta bere me te lehte shpegimin po i ndajme faktoret ne tre grupe. Tre ndarje gjeografike/natyrale 1. Albania e siperme. Kufiri Jugor i kesaj zone perfundon ne lumin Shkumbin, ndersa ne Lindje kufizohet me lumin Drin. 2. Albania Qendrore, zona midis lumit Shkumbin dhe Vjose 3. Albania e poshtme ose Epiri qe kufizohet me Greqine. Tre ndarje politike 1. Vilajeti Turk i Shkodres 2. Vilajeti i Manastirit (ose Kosoves) 3. Vilajeti i Janines Dy Vilajetet e fundit shtrihen jashte limiteve te Albanias. Koferenca e Berlinit, qe sapo mbaroi punimet ne lidhje me vendosjen e kufijve Turko-Greke, i kaloi Greqise pjesen me te madhe te Vilajetit te Janines. Tre liqene te medhenj 1. Liqeni i Shkodres, 2. Liqeni i Ohrit 3. Liqeni i Janines. Qyteti Bar (Mal i Zi) dhe Preveza (Greqi) si qytete bregdetare dhe hapesirat ne brendesi te teritorit tokesor te permendur me lart percaktojne hapesiren tokesore ku shtrihet Albania. Tre racat kryesore 1. Popullata e vjeter Trako-Iliriane, tani e perzjere me grupe te tjera 2. Slavet, Serbo-Kroatet ne Veri 3. Helenet, dega Doriane, ne Jug Tre emrat etnike ose nacionale 1. Shkipetar. Vendasit e quajne veten Shkipetar, vendin Shkiperi, dhe te foluren Shkipeia. Keto fjale kane te njejten rrenje; fjalen Shkip – Shkup qe do te thote shkemb. Ne Greqisht: Σκόπελος, ne Latinisht: Scopulus Si rjedhim, Shkipetar = Njeri mali (ose njerez qe banojne ne lartesi). Ky eshte version me i pranushem i origjines se ketij emri. 2. Alban, ky eshte emer qe vendasit nuk e njohin. Ky emer eshte perdorur ne antikitet por ne kohen tone perdoret ne Evropen Perendimore dhe Greqi. Ne pergjithesi mendohet qe fjala Alban the kete rrjedhur nga fjala Kelte ose Arjane (Indo-Evropiane), alb = lartesi ose maje e zbardhur. Kjo fjale eshte lidhur me pershkimin e Ptolemit kur flet per nje fist te vogel qe ai e quan Albani. Qyteti kryesor i fisit ishte Albanopoli vendosur ne Veri-Perendim te liqenit te Ohrit. Per here te pare emri merr perdorim te zakonshem ne shkrimet Bizantine te shekullit te 11 ne formen Alvanoi dhe Arvanitai. 3. Arnaut, duket se ky emer ka rrjedhur nga emri Arvanitai dhe Turqit ne pergjithesi e perdorin per te pershkruar Shqiptaret muhamedane. Te gjitha format e emrave, Shqipetar, Alban, Arnaut, Shkipetar e kane rrenjen ne fjala shkemb dhe si rrjedhim pershkruan nje race/grup njerzish qe banon ne lartesi. Tre grupe etnike 1. Geget (mbase Gepides ?) ne Veri qe shtrihen ne Jug deri ne lumin Shkumbin dhe pertej vargmaleve te Moraves deri ne afresi te Sofjes. Ky grup gjendet ne enklava ne Serbi dhe pjeserisht i sllavizuar ne kufijte me Malin e Zi. Geget konsiderohen si pasardhesit me te afert te Ilirianeve. Fjala Ilir ka origjine te panjohur. Ky grup ishte qojtur keshtu nga bashkekohesit e tyre qe jetonin ne Jug. Fjala Ilir perdoret me kuptim te pergjithshem dhe asnjehere nuk eshte perdorur nga njerzit te cilet pershkruen me lart (Geget). Ky grup pershkruan veten me emrin Shkipetar ne pergjithesi ose ne menyre me specifike me emrin e fisit ku ben pjese. 2. Tosk, Toshk, (Toskides) ne Albanian qendrore dhe Jugore ne zona ku nuk jane Helenizuar. Toskides jane pershkruar si zoterues te Toskerise nje zone e vogel ne te djathte te lumit Vjosa ne Veri-Perendim te Tepelenes. Fjala ka mare perdorim gradual dhe perdoret nga popullata e lokalizuar ne bazenin e Vjoses por dhe me gjere. 3. Epiriotet ne Vilajetin e Janines. Qe ne koha te hershme ky grup eshte perzjere me Greket Doriane dhe sot eshte pothuajse totalisht Helenizuar. Termi eshte me shume gjeografik sesa etnik por shume i perdorshem nga pikpamje politike duke patur parasysh ndryshimet qe priten te ndodhin. Ne lidhje me ndryshimet e priteshme, vlen te permended qe zonat e Pindit ne mes te Epirit dhe Thessalise eshte e banuar nga Kutzo-Vlachs, (Kara-Guni ne Turqisht per Gune-Zinjte), te cilet kane lidhje te forte me Helenizmin si ne fe, politike, jeten sociale, megjthese vazhdojne te flasin nje variant te koruptuar te gjuhes Rumune. Gjuha Toske ne Epir, ne zona ku vazhdon te perdoret, eshte perzjere ne mase te madhe me elemente te gjuhes Greke. Tosket e kesaj zone flasin te dy gjuhet, Greqishten dhe gjuhen e nenes pa ndonje problem. Ndersa ne Janine, qendra e vilajetit, gjuha Greke ka qene supreme per nje kohe te gjate. Transferimi i kesaj zone qe ka qene pjese integrale e Greqise qe nga koherat prehistorike nuk do te krijoje ndonje problem serioz ne integritetin e races Shqiptare dhe as do te jete burrim dhune bazuar ne aspiratat nacionale Shqiptare. Tre besime fetare 1. Muhamedanet jane kudo por me te perqendruar ne Jug sesa ne Veri. 2. Orthodokset Greke, pothuajse komplet ne Jug 3. Katoliket Romane, pothuajse totalisht ne Veri. Nga sa me siper del se Geget jane pjeserisht Myslymane dhe pjeserisht Katolike. Tosket pjeserisht Myslymane, pjeserisht Orthodokse Greke. Numrat respektive te grupeve, aq sa mund te mbeshtetesh ne te dhenat Turke, jane: Gege Myslymane: 400,000 Gege Orthodokse Greke: 50,000 Gege Katolike: 150,000 Numri total i Gegeve: 600,000 Toske Myslymane: 600,000 Toske Orthodokse Greke: 200,000 Toske Katolike: 0 Numri total i Toskeve: 800,000 Po te krahasohet perqindja e popullates me origjine Turke ne Albania, Hercegovine dhe Bullgari (Pomaket ne malet Rodope) arihet ne konkluzionin se eshte, pak a shume, ne te njejtin nivel. Situata te ngjashme ne keto zona kane rezultuar ne te njejtat perfundime. Ne Albania, pas vdekjes se Skenderbeut dhe shuarjes se rezistences, klasat drejtuese dhe me influence adoptuan Islamin, ndersa klasat e ulta qe nuk kishin gje te humbnisnin apo fitonin vazhdua Kristianizmin. Thuhet se ne Turqi besimi eshte prove race. Eshte e qarte qe ky deklarim nuk ben sens. Mund te thuhet se ne Albania nuk ka te Krishtere nga grupi i popullates Turke. Nga ana tjeter, te dhenat me lart tregojne se ka 1,000,000 Muhamedane qe vijne nga grupet Iliriane. Keta myslymane jane tjeter race ne krahasim me zyrtaret e paket Osmallinj (apo ndonje grup tjeter) qe jetojne me se shumti ne qytete. Fiset Eshte shume e cuditeshme se si nje vend qe konsiderohet si djepi i civilizimit Evropian nuk ka ecur perpara qe nga koha kur Dorianet e ashper u versulen nga malet e Epirit dhe pushtuan Peleponezin. Nga te gjithe Indo-Evropianet Perendimore, vetem Shqiptaret kane mbetut ne nje gjendje gjysem-blektorale dhe kane rojtur organizimin primitiv fisnor. Te dy deged e populates, ne vecanti Geget, jane te ndare ne nje numur te madh Fisesh dhe Farash. Disa nga keto grupime si Mirditoret ne Veri dhe Suliotet ne Jug kane hyre ne histori. George Kastriota, Skenderbeu, princi i Mirditoreve, pothuajse i vetem arriti te perballoje vershimet e pushtuesve Otomane. Nga ana tjeter, Suliotet me trimeri dhe perkushtim te rralle shkruan disa nga episodet me emocionale gjate luftes Greko-Turke ne fillim te shekullit tone. Kohet e fundit, klanet e Kelmendit, Hotit, Dukagjinit etj jane te lidhur me trazirat politike ne Mal te Zi dhe ne teritore te tjera te Albanias. Keto trazira ka mundesi te zgjaten ne kohe dhe varren nga marveshjet qe do te percaktojne kufijte Veriore dhe Jugore te vendit. Per lexuesit e revistes “Natyra” po paraqisim nje pasqyre komplete te fiseve Shqiptare. Fiset Gege Mirditoret: Dukagjin, Dibran, Mat, Orosh, Fan, Reshen, Spac, Kuci Pult: Gjovani, Planti, Kiri, Suma, Toplana, Dushmani, Shalla, Shoshi Te pavarur: Klemendi, Hoti, Skreli, Kastrati, Reciluo, Rioli, Posripa, Kopliku, Grica, Gruemir, Gruda, Trepce, etj Fiset Toske ne pergjithesi Tosk, Lab, Cam, Suliot Nga te gjithe grupimet fisnore te Gegeve, Mirditoret jane me te rendesishmit. Megjithese jane rreth 20,000 vete, ata formojne nje factor te fuqishem politik. Mirditoret jane pjese e nje oligarkie Katolike Romane me qytet kryesor Orosh-in ku banon dhe shefi i tyre. Konfederata Mirditore eshte plotesisht e njohur nga “Porta e Larte” ku dhe paguajne detyrimet financiare. Mirditoret kane per tradite te mos martohen me femra Turke. Nese marrin nje femer te besimit Muhamedan nga fushat perreth ata do ta pagezojne ate ne malet ku jetojne. Terreni i tyre shtrihet kryesisht ne Jug te Drinit, perfshin Pult, Kelmendin, Hotin dhe fise te tjera malesoresh dhe arrin deri ne liqenin e Shkodres. Ne pergjithesi ky grup quhet Malesore. Nga grupi Tosk, me influence jane Tosket qe banojne ne te dy anet e Vjoses se poshtme. Labet jane banues ne zonat bregdetare te malit Acroceraunian dhe shtrihen ne Jug deri ne lumin Pavlla. Camet shtrihen ne brezin tokesor midis lumenjve Pavlla dhe Kalama, ne opozite te Korfuzit. Nje pjese e camerve jane Helenizuar. Pjesa tjeter jetojne ne komunitete te vecuara, te rrethuara kudo nga Grekefoles ashtu sic paraqitet dhe ne harten e popullatave te Turqise Evropine dhe Greqise te publikuar kohet e fundit nga “Stanford of Charing Cross”. Po te mbledhim Arbereshet e vendosur ne Italine Jugore e Sicili gjate shekujve 15-16, Tosket e shperndare neper Peloponez, Attike, Euboea dhe Arkipelagun Grek e gjithe raca Albane momentalisht arrin mbi 1.5 milion. Shih te dhenat me poshte. Albania e siperme - Gege: 700,000 Albania qendrore dhe e ulet - Toske: 680,000 Italia Jugore dhe Sicilia: 180,000 Greqia kontinentale dhe arkipelagu: 90,000 Numri total: 1,650,000 Gjuha Diferenca e madhe midis Ilirianeve ose Gegeve dhe Epiroteve ose Toskeve permendet qe ne rekorded e para historike dhe qartesisht njhet qe ne antikitet. Si ne te kaluaren dhe tani vija ndarese ka qene dhe mbetet Egnatia - rruga e fameshme Romake. Kjo rruge fillonte ne Dures (Dyrrachium) ne brigjet e Adriatikut, kalonte ne Oher (Okhrida) dhe Bitola (Manastir) dhe arrinte ne Thessaloniki (Selanik). Ne Veri te kesaj rruge jetonin Ilirianet, Dardanet, dhe Paeonianet qe lidheshin me nje forme te foluri shume te njashme. Ne Jug te Egatias jetonin Epiriotet dhe Maqedonasit qe ne koherat e hershme kane patur tradita dhe forma komunikimi te gjashme por qe me vone jane Helenizuar masivisht. Diferencat midis dialekteve Veri-Jug vazhdon te egzistoje dhe sot. Vetem e folura Thrako-Ilire ka mbijetuar. Raportet Gego-Toske jane pak a shume si raportet qe kane Gjermanet e siperm me ata te poshtem ose Danezet. Fiset Gege me Veriore dhe ato Toske me Jugore pothuajse nuk e kuptojne fare njeri-tjetrin. Tosket dhe Geget ne zonat kufitare te njeri-tjetrit (ne luginat e lumenjve Shkumbin dhe Erzen) jane ne gjendje te komunikojne midis tyre. Italiano-Albanezi Demetrius Kamardas e konsideron te foluren ne keto zona kufitare si gjuhe te perbashket Iliro-Epiriote. Eshte e veshtite te percaktosh lidhjen e gjuhes se folur Shqipe me gjuhe te tjera dhe kjo ka qene nje pike e debateve te medha ndermjet gjuhetareve. Vetem se fundmi J.G. von Hahn beri lidhjen e pakontestushme te Shqipes me gjuhet Indo-Evropiane por pozicioni i saj ne kete familje gjuhesh nuk mund te thuhet se eshte percaktuar perfundimisht ne menyre bindese. Bopp duke perdorur menyren e tij e krahasoi gjuhen Shqipe kryesisht me ate Sanskrite. Te tjere e kane konsideruar si nje forme shume te vjeter dhe te deformuar te Greqishtes. E verteta duket se shtrihet ne mes te versioneve extreme. Studime te metejshme mund te provojne se gjuha Shqipe si pjestare e grupit Indo-Evropian ruan lidhjet midis degeve te gjuheve Aziatike dhe Greko-Latine. Nje analize e dialektit Jugor tregon se 1/3 e rrenjeve te fjaleve kane origjine Aeolik Greke, 1/3 Italike, Keltike, Teutonike dhe Sllavike. Pjesa tjeter rezulton te jete e nje origjine te panjohur qe presupozohet te jete nje forme te foluri antike Thrako-Iliriane. Fjalet Italike, Keltike, Teutonike dhe Sllavike pjeserisht jane rrjedhim i trashegimise se perbashket Indo-Evropiane dhe pjeserisht i kontakteve gjate periudhave te ndryshme historike. Shembuj; invazionet Kelte tre shekuj para Eres Kristiane, dyndjet Gotike nen drejtimin e Alaric, administrimi Romak per 500 vjet, pushtimi i Albanias se siperme deri ne Lumin Drin nga Serbet gjate viteve 640 – 1360, pushtimi Bullgar i Albanias qendrore deri ne vitin 1019. C’fare eshte qojtur variant gjuhesor Aeolic Grek duket se e ka origjinen perpara periudhes Helenike, sepse shpesh paraqet forma fonetike me te vjetra. Gjithashtu, gramatika eshte arkaike dhe leksiku me i hershem se i Greqishtes se vjeter keshtu qe nuk mund te jene derivate te kesaj gjuhe. Aeolic Grek mund te perbeje lidhjen ndermjet gjuhes Helenike dhe asaj Indo-Europiane. ************************************** Shenim; nje pjese e artikullit nuk eshte perkthyer sepse parmban detaje te sterholluara te krahasimit te gjuheve te ndryshme per te cilat nje lexues normal nuk do te kishte interes. ************************************** Tipet e njerezve Per arsyet e permendura me siper, Shqipetaret nuk mund te konsiderohen ne asnje lloj forme si nje race e paster. Ne shkrime te perhapura udhetaresh, ose krijime imagjinare, nje vello romance eshte hedhur mbi keta njerez te cilet jane pershkruar pothuajse si shembull i formes dhe bukurise klasike. Mbase ne nje fare kuptimi kjo mund te jete e vertete ne Jug ku shqiptaret mund te kene perfituar dicka nga perzjerja me fiset Helene ose ne ekstremin Verior ku disa karakteristika jane mare nga gjaku me i mire Sllav / Serbo-Malazez. Ne zonen qendrore te vendit njerezit nuk kane karakteristika fizike spikatese, bile shpesh here nuk jane te pashem, tipare keto te mara nga perzjerja me Ugrian ose Bullgaret (Volga Finn Bullgare) te cilet kishin qendren e tyre kryesore ne Oher, shekulli 8 – 9 i Epokes Kristiane, dhe ne ate kohe nuk ishin Sllavizuar akoma. Ne pegjithesi, Shqipetaret si grup jane terheqes bile simpatike, me koke te gjate, fytyre vezake, hunde te holle dhe te gjate, kockat e faqeve pozicionuar lart ne fytyre, sy te vegjel - ne pergjithesi gri ose blu, floke ngjyre te hapur ose kafe, qafe te gjate, gjoks te gjere, trup te holle dhe te drejte. Kuptohet qe pershkrimi varet nga ajo c’ka pare vezhguesi. Keshtu, ndersa Pouqueville permend sy te zinj te tjere i pershkruajne Tosket kryesisht si njerez me sy bojqelli dhe ngjyre flokesh te hapur. Ne pergjithesi raca me “puro” Shqiptare gjendet midis lumenjve Skumbin dhe Vjose, ku Kamardas thote se gjthashtu perdoret e folura Shqip me origjinale. Ne Veri dhe Jug te kesaj zone, pak a shume, si njerzit ashtu dhe e folura jane perziere me elemente te grupeve Sllave the Helene.

Gjuha greke ka kontribuar ne krijimin dhe mbrojtjen e identitetit te shqiptareve, sidomos atyre orthodhokse. Rasti i Andronikas, gruas se Skenderbeut. Fshirja e greqishtes, Andronika dhe Donika Gjuha greke ne mbrojtje te identitetit shqiptar Ne Shqiperine(1) jugore, gjuha greke ka qene prezente te pakten per 2500 vjet. Per nje pjese te konsiderueshme te popullatave para-shqiptare qe jetonin ne keto zona ajo ishte burrimi i besimit kristian, organizimit shoqeroro-shteteror dhe dijes se shkrojtur. Jo me kot, rilindas te njohur, si psh Naim Frasheri, i krijuan disa nga punimet e tyre ne greqisht. Ismail Qemali, Fan Noli, etj, e flisnin dhe shkruanin greqishten me mire se sa shqipen. Shumica e deputeteve shqiptare ne parlamentin e pare otoman te vitit 1908 ishin njohes se greqishtes, gjithashtu. Ne kete shkrim, une do te argumentoj rolin e madh qe ka lojtur gjuha greke ne krijimin dhe mbrojtjen e identitetit te shqiptareve, ne vecanti te atyre orthodhokse. Disa historiane shqiptare thone se gjuha greke ka ardhur ne territoret shqiptare relativisht vone dhe se ajo eshte perhapur me dhune. Kisha Greke, ne bashkepunim me Porten e Larte, detyroi shqiptaret te mesonin greqisht - insistojne ata. Personalisht mendoj ndryshe. Para-ardhesit e shqiptareve moderne e mesuan greqishten me deshire dhe vullnet. Kjo gjuhe ishte nje element thelbesor i identitetit te tyre te vecante. Per te mbeshtetur pozicionin tim po hidhem ne arbereshet e Italise se jugut. Per te eleminuar kendveshtrime nacionaliste, do anashkaloj burrimet arbereshe, italiane, greke dhe shqiptare. Po e nis me anglezin Eduard Lir, (Edward Lear), dhe librin te tij te mirenjohur “Eskurionet e ilustruara te Lir ne Itali”, (Lear’s illustrated excursions in Itally). Libri u botua ne vitin 1846. Ne faqet e tij, lexuesi gjen informacione shume interesante per arbereshet. Lir(2), nje mjeshter i penes dhe penelit, pershkruan me tone shumengjyreshe kontaktin qe ai pati me keto popullata. “Keta njeres njihen me emertime te ndryshme si Albanesi, Greci, Koronei, Epirote ose Skiavoni.” (Faqe 104). Nje mbremje, - shkruan Lir - nje djalosh i verber ne shenje respekti, me kendoi “20 kenge greke, qe te linin pershtypjen e nje kenge te stergjatur, rreth betejes se Navarinos.” (Faqe 105). Beteja e Navarinos u zhvillua ne Tetor te vitit 1827. Si kishte mundesi qe arbereshet te dinin greqisht tre-kater shekuj pas largimit nga vendi i tyre ? Kush i kishte detyruar ata ta mbanin gjalle kete gjuhe ? Kisha Greke, Sulltani apo Papati i Romes ? Pergjigjen e jep vete Lir, po ne te njejten faqe: “Femijet e klasave te larta mesojne greqishten e vjeter dhe latinishten. Gjithashtu, dialektin arberesh/shqip dhe italisht. Klasat e ulta fshatare flasin vetem arberisht/shqip dhe italisht. (“Quando vogliono farsi capire” - me tha udherefyesi i djeshem - “parlono come Cristiani; ma fra loro come diavoli.” (3) Logjika normale thote se arbereshet e sollen greqishten me vete dhe nuk e mesuan ate ne Kalabri. Brez pas brezi, greqishtja kishte qene gjuha e kultures dhe dijes. Por mbi te gjitha, kishte qene gjuha e besimit orthodhoks per te cilin paraardhesit e tyre kishin luftuar nen simbolin bizantin. Ne vazhdimesi, ruajtja me fanatizem e liturgjise greko-bizantine ishte perdorur si nje mjet per mbrojtjen e identitetit te tyre etnik. Kishin kaluar me shume se 100 vite qe nga pershkrimet e Lear kur Xhorxh Nikolas Nasi(4), nje ish-ushtarak amerikan me origjine shqiptare, ne nje studim mbi popullatat arbereshe shprehej: “Nuk eshte thjesht nje rastesi qe ne disa fshatra, si ato te provincave Taranto dhe Lece, ku kleriket jane Romano-Katolike, arbereshet/shqiptaret kane humbur karakteristikat e tyre identifikuese. Ndersa ne fshatrat ku kleriket jane Greko-Katolike karakteristikat arbereshe/shqiptare kane mbijetuar.” (5) Nasi shpjegon se ishte pikerisht kisha Greko-Katolike ajo qe mbrojti identitetin e vecante arberesho/shqiptar. Dhe merita per kete i takonte liturgjise ne gjuhen greke. Ai pershkruan se c’fare ndodhi me fshatrat ku liturgjia mbahej ne latinisht, dhe sqaron: “Liturgjia ne keto fshatra mbahet ne latinisht dhe shume procedura fetare nuk permbushen nga prifterinjte katoliko-romane sepse ata nuk njohin regullat e vendasve. Duke humbur disa nga keto tradita, keta italiano-shqiptare u italianizuan me shume se banoret e fshtrave qe kishin prifterinj te ritit grek.” (6) Ne fotot e mesiperme, te shkeputura nga doktoratura e Xhorxh Nikolas Nasi, tregohen dy fshatra te ndryshme; nje fshat arberesho-katolik dhe nje fshat arberesho-greko-katolik. Ndryshimet ne veshje, qe mbase duken siperfaqesore, jane me te komplikuara se c’duken ne pamje te pare. Perqafimi i katolicizmit nga shqiptaret e hershem kishte filluar shume me perpara se pushtimet otomane ne Ballkan. Vendosja ne Italine e jugut e pershpejtoi kete proces. Papati i Romes, dhe Kisha Katolike ne pergjithesi ndoqen forma te sofistikuara per eleminimin e orthodhoksise dhe ndikimit te gjuhes greke ne shqiptaret e hershem. Megjithate, pjesa dermuese e arberesheve i rezistuan katolicizimit total. Dhe natyrisht lind pyetja: Po familjaret e Skenderbeut a mbajten orthodhoksine apo u kthyen ne katolike ? Me sa duket, shumica e niperve dhe mbesave te tij u kthyen ne katolike. Nuk eshte e qarte se c’fare ndodhi me Androniken, gruan e tij. Disa historiane besojne se Andronika vdiq ne Spanje dhe eshtrat e saj ndodhen te varrosura ne manastirin e Trinitetit ne Valencia. Nje dokumentar i shkurter rreth kesaj hipoteze gjendet ketu: Prezantuesi i ketij materiali eshte Profesori Daniel Benito Goerlich, i cili ne vitin 2020 publikoi nje studim me te zgjeruar rreth fatit te gruas se Skenderbeut te titulluar: “Prejardhja shqiptare e Virgjereshes te Refugjateve te Shen Triadhes; Nje ikonë e vjeter pothuajse e harruar”(7). Pavaresisht se autori sjell ne drite disa fakte interesante, studimi eshte nje rast tipik i tjetersimit historik. Per te treguar ku fillon manipulimi po tregoj nje fragment te pemes familiare te Arianitasve(8).Emrat e femijeve te George Arianiti ishin: Andronika, Gojsava, Ana, Helena, Despina, Thomas, Kostantin, Komita, Maria, Angelina, Aranit, Theodora, Katerina. Duket qarte qe kemi te bejme me emra tipike greko-sllavo-bizantine. Andronika/Andronica u martua me Scanderbeg ne daten 26 Prill, 1451. Kush e transformoi Androniken ne Donika ? A ishte ky ndryshim emri nje perpjekje per te fshire orthodhoksizmin dhe greqizmin e Andronikes ? Dashur-padashur, Profesor Goerlich i jep nje pergjigje te terthorte por shkencore kesaj pyetje. Me poshte jane shkeputur disa materiale nga studimi i tij. Ai thote se ikona antike, qe sipas gjasave ishte vendosur mbi varrin mural te Andronikes, (Donikes - sic e quan ai), i ngjante nje ikone orthodokse. Bazuar ne materiale me te hereshme qe ai kishte hasur, ajo kishte qene, pak a shume keshtu: Rreth viteve 1900, ikona ishte ri-vizatuar dhe ndryshuar, keshtu qe origjinali humbi mjehere e pergjithmone. Pas "restaurimit" ikona mori kete pamje: Profesor Goerlich kerkoi qe ikones ti behej nje radiografi ne menyre qe te shihej si kishte qene ajo ne origjinal. Radiografia tregoi se kishim te benim me nje ikone Greko-Orthodhokse. Rezultatet e kerkimit shkencor treguan se ikona ne versionin e saj origjinal kishte disa fraza te shkrojtura me germa greko-cirilike te cilat u interpretuan si: - “Soter tou Kosmou” - Ne greqisht do te thote “Shpetimtari i Botes”. - “Eleusa” - Ne greqisht kjo fjale pershkruan embelsine/perkujdesjen e Shen Merise. - “Meter Zeu” - Besoj se kemi te bejme me fjalet/frazen “Mitera Theu”; Ne greqisht do te thote “Nena e Zotit”. Ne se pranojme qe kjo ikone ishte vendosur mbi varrin e Andronikas atehere del qe ajo kishte qene nje besimtare orthodhokse dhe njohese e gjuhes greke. Si per te mbeshtetur kete konkluzion llogjik, Profesor Goerlich shkruan: “Donika, ne kronikat napolitane te kohes se saj, ishte qojtur me pseudonimin Scanderberga, Scannabelecca ose thjesht Grekja.” (9) Dhe ketu rikthehet perseri kontradita midis proves reale dhe transformimit artistiko-folklorik. Ne se gruaja e Skenderbeg-ut ishte pagezuar Andronika dhe ishte varrosur si nje orthodhokse qe njihej si “Grekja”, atehere perse do te quhej Donika ? Si konkluzion; d ikush mund te mbeshtes c’do lloj hipoteze qe deshiron. Mund te injoroje edhe provat me solide. Mund te ktheje shenjtore dhe profete ne sekretare partie. Por, ai apo ajo, nuk mund te hedhe poshte faktin qe vete emri “Kastriotis” ka origjine greke. A nuk eshte kjo nje prove e ndikimit te gjuhes greke tek shqiptaret ? Dhe ne fund te fundit, qe ku dhe deri diku ishte Donika shqiptare ? Sido qe te kete qene, personalisht mendoj se gjuha greke ka ndihmuar ne mbrojtjen e identitetit shqiptar ne mesin e botes katolike, dhe jo vetem. Shenime dhe sqarime 1- Ne kete shkrim, termat “Shqiperi” dhe “shqiptar” jane perdorur per te perkufizuar popullata, hapesira tokesore dhe periudha kohore kur keto terma nuk egzistonin. Ne perdorimin e ketyre emertimeve nuk kam ndjekur ndonje regull shkencor. Kjo gje eshte bere per te thjeshtesuar dhe eleminuar shpjegime te gjata. 2- Edward Lear ishte nje personalitet shume dimensional; piktor, shkrimtar, poet, mendimtar … Ne kohen e Partise se Punes pothuajse c’do dy jave ne televizionin shqiptar shfaqej dhe rishfaqej nje dokumentar me skicat dhe pikturat qe Lear kishte bere ne zonat e Shqiperise kur ai vizitoi Ballkanin jugor. 3- Paragrafi i tij ne italisht do te thote se kur deshironin te tregonin veten si njerez te civilizuar arbereshet flisnin si te krishtere, (flisnin greqisht dhe latinisht), ndersa midis tyre si djaj, (perdornin dialektin arbersh/shqip). 4- Xhorxh Nikolas Nasi / George Nicholas Nassee ishte nje ushtarak, pjestar i forcave amerikane qe zbarkuan ne Italine e jugut. Pas perfundimit te Luftes se Dyte Boterore ai u rikthye ne Italine e jugut ku per disa vjet studjoi dhe mblodhi te dhena mbi arbereshet. Ne vitin 1960 ai mori titullin Doktor ne Filozofi. Punimi qe ai paraqiti per mbrojtjen e doktorates quhet: “The Italo-Albanian villages of southern Italy” 5- George Nicholas Nassee. The Italo-Albanian Villages in Southern Italy. Faqe 48 - “It is not just a coincidence that in certain villages, such as those in the provinces of Taranto and Lecce, where the clergy is Roman Catholic, the Albanians have lost their identifying characteristics, while in the villages where the Greek Catholic clergy are installed the Albanian characteristics have prevailed.” 6- George Nicholas Nassee. The Italo-Albanian Villages in Southern Italy. Faqe 49 - The Mass in these villages is recited in Latin, and many of the religious customs are not carried on by the Roman priests because of their ignorance of local ways. In losing some of these customs, these Italo-Albanians became more Italian than the villagers who had priests of the Greek rite. 7- Daniel Benito Goerlich eshte Profesor i Historise se Artit ne Univesitetin e Valencias nje studim i tij rreth mundesise se gjendjes se eshtreave te Andronika Kastriotit ne nje manastir te Valecias gjendet ketu: https://ojs.uv.es/index.php/arslonga/article/view/15638/18633 Titulli i studimit eshte: “La estirpe Albanese de la Virgen del Refugio de la Trinidad: sobre un viejo icon casi olvidado” 8- Mihail Sturdza - “Dictionnaire historique et généalogique des grandes familles de Grèce, d'Albanie et de Constantinople”. Faqe 218 Pema eshte krijuar nga historianet e njohur Hopf dhe Babinger te cilet githashtu jane te njohur per latinizimin dhe katolicizimin e emrave te personave greko-sllavo-orthodokse te kohes. 9- Daniel Benito Goerlich - “La estirpe Albanese de la Virgen del Refugio de la Trinidad: sobre un viejo icon casi olvidado”. Faqe 57 Shkurt, 2023

Arvanitasit, gjuha, kultura, traditat dhe identiteti i tyre. Si e shohin veten ata ne raport me nacionalitetin Grek dhe Shqiptar. Mesimi i Arvanishtes ne Greqine e fundit te shekullit te 19-te dhe fillimt te shekullit te 20-te; Ruajtja e gjuhes dhe vecorite kulturore te komuniteteve Arvanishtfolese ne Greqi. Ky material eshte shqiperimi i nje shkrimi te studiuesit Theodore G. Zervas me titull: Learning Arvanitic in Late Nineteenth and Early Twentieth Century Greece: Linguistic Maintenance and Cultural Idiosyncrasies in Greece’s Arvanitic Speaking Communities Ky artikull u botua per here te pare ne faqen shkencore: "Zeitschrift für Balkanologie". Per me shume ju mund te vizitoni: http://www.zeitschrift-fuer-balkanologie.de/index.php/zfb/article/view/390 Disa fjale rreth artikullit - Nga autori Disa studime te koheve te fundit rreth Greqise moderne kane trajtuar temen e minoriteteve jo-Greqisht folese apo grupeve qe flasin disa gjuhe, si pershembull Arvanitasit, Vlleherit dhe Sllavet. Shume nga keto grupe, prej disa shekujsh, i kane shpetuar Helenizimit te plote. Ka shume arsye pse keto grupe mbajten disa nga karakteristikat e tyre gjuhesore dhe kulturore, dhe ne te njejten kohe vazhduan te identifikoheshin si Greke. Padyshim, Arvanitasit kane mbajtur gjuhen e tyre me mire se shume grupe te tjera minoritetesh ne Greqi (Clogg 2002). Gjuha Arvanitase ju ishte mesuar antareve te komuniteteve perkatese ne nje menyre te thjeshte, brenda hapesirave familjare, qe kuptohet ishin miqesore dhe personale. Shkrimi im fillon duke pare origjinen historike te Arvanitasve ne Greqi, me pas permend perpjekjet e Marko Bocarit, Panajot Kupitorit dhe Anastas Kulluriotit per dokumentimin dhe mesimin e gjuhes Arvanitase ne Greqi. Artikulli vazhdon duke analizuar disa vjersha dhe kenge famijesh qe keta te fundit i mesonin ne komunitetet e tyre. Shkrimin e mbyll me diskutimin se si ka arritur gjuha Arvanitase te mbijeteoje ne Greqi deri ne ditet tona. Rreth origjines historike Shumica e historianeve bien dakort qe Arvanitasit filluan te vendoseshin ne pjesen qendrore dhe jugore te Greqise gjate shekullit te 13-te. Migrimet e tyre te njepasnjeshme vazhduan deri ne fillimet e shekullit te 19-te. Mendohet se Arvanitasit e kane origjinen nga disa zona te Shqiperise se sotme. Identiteti i tyre eshte lidhur me gjuhen Arvanitase ose Toskerishte dhe praktikimin e Krishterimit Orthodhoks Grek. Nje nga permendjet me te hereshme te Arvanitasve vjen nga Anna Comnena (1083-1153 E.K.) ne shekullin e 12-te, kur ajo jep nje pershkrim te shkurter te qytezes se Durresit dhe njerezve te saj. Durresi ndodhet ne Shqiperine e sotme. Kete zone ajo e quan Arbanus (Sewter 2009). Eshte pikerisht kjo zone ku historianet bashkekohore mendojne se emri Arvanit (Αρβανίτ) ka zanafillen e tij. Burimet e mevoneshme Bizantine i pershkruajne ata si te Krishtere te cilet u vendosen ne jug te Shqiperise se sotme dhe veri-perendim te Greqise. Eshte thene gjithashtu qe ata ishin inkurajuar nga zyrtaret Bizantine te migronin ne jug, drejt zonave te pazhvilluara dhe me popullate te paket te Greqise qendrore dhe Peloponezit, ku shume nga keto komunitete vazhdojne te jetojne dhe sot e kesaj dite. Historianet dhe anthropologet vazhdojne te debatojne rreth origjines gjeografike dhe etnike te Arvanitasve. Disa i kane karakterizuar ata si nje perzierie kulturore Greko-Shqiptare ngaqe ata flasin te dy gjuhet, Greqisht dhe Shqip. Ndersa disa te tjere, kryesisht nacionalistet ne te dy anet respektive, i pershkruajne ata si "puro" Greke, ose "puro" Shqiptare. Per pothuajse 900 vjet, qytezat/venbanimet Arvanitase ishin shperndare rreth Athines ne Atike, Greqine qendrore, Eubean jugore, Korinth, Argolis, Lakonine perendimore dhe shume ishuj te Cikladeve dhe detit Egje. Per nje periudhe kohore, Arvanitasit ishin "sekreti" me i madh Grek; por nje sekret qe e dinin te gjithe. Kjo ne kendveshtrimin qe shteti Grek ishte i ndergjegjshem per egzistencen e tyre por hezitonte te pranonte qe gjuha qe ata flisnin nuk kishte te bente ne Greqishten (Magliveras 2009). Pas themelimit te shtetit modern Grek ne vitin 1827 Arvanitasit u identifikuan ne menyre pothuajse unanime si Greke ose Kristiane Orthodokse Greke, por qe preferuan te flisnin Arvanitika ne vend te Greqishtes. Po ashtu, shteti Grek i kishte pare ata ne te njejten forme dhe kjo kryesisht sepse Arvanitasit kishin marre pjese ne Revolucionin Greek dhe kishin qene aktive ne jeten politike dhe kulturore te Greqise. Ne te njejten kohe, Arvanitasit mbeten misterioze dhe shume Greke menduan se gjuha Arvanitase ishte nje dialekt antik i Greqise veriore. Por, kur emigrantet Shqiptare filluan te vershonin ne Greqi gjate viteve 1990, (pas shembjes te komunizmit ne Shqiperi), u be e qarte qe Arvanishtja nuk kishte fare te bente me Greqishten, por ishte nje dialekt i vjeter i Toskerishtes. Sido qe te ishte, komunitetet Arvanitase ishin misheruar me identitetin nacional Grek. Ata e konsideronin ofendim ne se quheshin Shqiptare dhe shume shpejt do te nenvizonin diferencat qe egzistonin midis tyre dhe emigranteve Shqiptare. Ndersa Greqishtja dhe Shqipja jane gjuhe te ndryshme qe bejne pjese ne grupin e gjuheve Indo-Evropiane ato ndajne shume ngjashmeri ne sintakse dhe gramatike. Bile ne Arvanishte ka fjale te Greqishtes se vjeter qe nuk perdoren ne gjuhen moderne Greke. Fjala "mi" ne Arvanishte vjen nga Greqishtja e vjeter, "μις" . "Nuk" ne Arvanitishte mendohet te kete erdhur nga fjala "ουκ" e Greqishtes se vjeter. Fjala Arvanitase per "shtepi" gjithashtu mendohet te kete rrjedhur nga fjala e Greqishtes se vjeter, "σκεπή" . Po ashtu, fjala "hades" ne Arvanisht perdoret per te pershkruar boten e nendheshme dhe jeten e pas-vdekjes. Dihen rreth 30 fjale te Arvanishtes qe jane huazuar nga Greqishtja e vjeter, por shume gjuhetare mendojne se mund te kete dhe me shume. Ne te njejten kohe, gjuha popullore Greke ka adoptuar shume fjale Arvanitase. Jorgo Babiniotis arrin ne perfundimin se rreth 50 - 75 fjale qe perdoren ne Greqishten moderne e kane origjinen e tyre ne Toskerishtja (Babiniotis 1998). Disa shembuj jane fjalet: γκομάρι (gomari), γουβα (guva), λουλουδι (luludhi), μπέσα (besa), καλικουτσα (kalakic), λουτσα (lluce), σβέρκος (zverk), σίγουρα (sigurisht). Ceshtja Arvanitase eshte nje ceshtje komplekse dhe ne kete rast gjuha nuk eshte i vetmi faktor percaktues i identitetit etnik te Arvanitasve. Shume studiues kane sugjeruar qe Arvanitasit flisnin vetem Arvanisht dhe filluan te mesonin Greqisht vetem gjate ketyre njeqind viteve te fundit. Nga ana tjeter, ne shumicen e komuniteteve Arvanitase ne Peleponez (zona ku gjuha ka mbijetuar deri ne kohet tona) brezi i vjeter i Arvanitasve kujtojne qe familjet e tyre gjithmone kane folur Greqish, dhe po ashtu dhe Arvanitika (Αρβανίτικα) , sic e quajne ata kete gjuhe. Te moshuarit kujtojne qe stergjysherit dhe gjysherit e stergjysherve te tyre flisnin Greqisht. Eshte e ditur qe heronjte e Revolucionit Grek si Andrea Miaulis, Marko Bocari, Andon Kryeziu, Jorgo Kunduriotis, dhe Laskarina Bubulina, qe kishin origjine Arvanitase, i flisnin te dyja gjuhet, Greqisht dhe Arvanisht. Keshtu qe ka shume mundesi qe komunitetet arvanitase ne Greqi flisnin Greqisht dhe Arvanisht per me shume se njeqind vjet. Gjithashtu eshte e njohur qe shume komunitete Arvanitase kishin ditur Greqisht qe ne kohen e Bizantit te vone. Duke qene te Krishtere Orthodokse ata ishin nen varesine e Perandorise Bizantine dhe keshtu qe te ingranoheshin ne jeten politike, ekonomike, fetare dhe sociale te shtetit ata duhet te dinin Greqisht. Ndersa historianet dhe anthropologjistet i pershkruajne ata kryesisht si njerez te lidhur me bujqesine, qe rralle largoheshin nga qytezat dhe komunitetet e tyre, shume dokumenta historike i permendin Arvanitasit si mercenare, te marre ne pune per mbrojtjen e perandorive Otomane, Bizantine, Venedikase dhe Habsburge. Ne te njejten kohe, rekorded historike tregojne qe Arvanitasit ishin tregetare qe shisnin/blinin mallra ane e mbane detit Mesdhe (Biris 1960). Gjithashtu, identiteti i tyre lidhej me familje, klane (φάρα) , qyteza dhe kisha te ndryshme (Dede). Meqenese ne Ballkan, gjate shekujve te 17-te dhe 19-te, sistemi i edukimit Grek ishte i vleresuar, tregetaret e pasur Arvanitas i dergonin femijet e tyre ne shkolla Greke ku kuptohet qe ata mesonin Greqisht dhe jo Arvanitika, apo Shqip. Permeteper, kur nga fundi i shekullit te 19-te Arvanitasit filluan te emigrojne ne Shtetet e Bashkuara te Amerikes, Australi dhe Kanada, shume nga ata e identifikuan veten si Greke. Ne qytetet si New York, Chicago/Cikago, Sydney/Sidnei dhe Toronto shume Arvanitas u vendosen midis emigranteve Greke dhe u ingranuan ne jeten kulturore dhe sociale te ketyre komuniteteve. Brenda komuniteteve Arvanitase ne Greqi fliteshin te dyja gjuhet, Greqisht dhe Arvanisht, dhe ne varesi te momentit njera gjuhe dominonte tjetren. Pershembull, vajtimet mortore dhe kenget e dasmave gjithmone kendoheshin ne Arvanisht. Kontratat e bizneseve dhe marveshjet midis antareve te komunitetit beheshin gjithmone ne Greqisht. Sherbimet kishtare beheshin vetem ne Greqisht. Familjet dhe individed kryesisht komunikonin ne Arvanisht ne shtepite dhe ne ambjentet e qytezave te tyre. Ne se nje Arvanisht foles do te hynte ne nje qytet Arvanitas, vendasit do te preferonin te komunikonin me vizitorin ne gjuhen Arvanitase. Ne se nje foles i nje gjuhe tjeter hynte ne komunitet, antaret e komunitetit do ti flisnin atij ne gjuhen Greke. Ne te njejten kohe, Arvanisht folesit asnjehere nuk ndjeheshin te kercenuar ne se dikush zbulonte se ata flisnin nje gjuhe tjeter dhe jo Greqisht. Arvanitasit e shihnin veten e tyre si Greke dhe fqinjet e tyre i shihnin ata po ashtu. Diferencat midis Gerqisht folesve dhe Arvanisht folesve konsideroheshin te parendesishme. Ndersa tekstet e hershme te shkollave Greke nuk i permendin Arvanitasit, shume libra te fund-shekullit te 19-te sugjeronin qe Arvanitasit/Shqiptaret kishin nje kulture te perbashket dhe lidhje historike me Greket e lashte (Philippidou 1900). Shpesh here ata ishin pershkruar si pasardhes te Pellazgeve dhe Dorianeve te cilet u vendosen ne gadishullin Grek midis vitit 1000 dhe 800 perpara Heres Kristiane (Philippidou 1900, Faqe 38). Ndryshimet midis dy nacionaliteteve nuk ishin bere te qarta (ose ishin zbukuruar) deri ne fillimet e shekullit te 20-te kur filloi levizja e rizgjimit te nacionalizmit Shqiptar dhe zgjerimi territorial i Greqise ne Ballkan. Perpjekjet per krijimin e lidhjeve kulturore midis Arvanitasve dhe Grekerve ishin inkurajuar nga Marko Bocari, Panajot Kupitori dhe Anastas Kullurioti. Eshte e rendesishme te thuhen disa fjale rreth Bocarit, Kupitorit dhe Kulluriotit sepse ata e shihnin etnicitetin Arvanitas nga kendveshtrime te ndryshme. Te tre keta persona promovuan mesimdhenien dhe mesimin e gjuhes Arvanitase ne Greqi. Bocari, Kupitori dhe Kullurioti Marko Bocari (1788-1823) ishte antar i klanit Greko-Arvanit foles te Sulit ne Epir. Me se shumti ai kujtohet per heroizmin e tij gjate luftes Greke per pavaresi (1821-1827). Fjalori i tij Greko-Arvanitas, (Λεξικόν της Ρωμαϊκοις και Αρβανητηκής Απλής), jep nje pamje te pergjitheshme te gjuhes Arvanitase perpara Revolucionit Grek. Ky punim njihet si perpjekja e pare per te lidhur gjuhet Greke dhe Arvanitase. Fjalori i Bocarit u krijua ne vitin 1808-te me kerkesen e gjeneralit Francois Pouqueville, i cili ishte konsulli Francez ne oborin e Ali Pash Tepelenes. Mendohet se Bocari e beri kete fjalor duke shkrojtur fjalet qe i diktonin i jati dhe xhaxhai i tij. Fjalori original i Bocarit permblidhte rreth 1,700 shprehje/fjale Greke dhe 1,494 shprehje/fjale Arvanitase. Fjalori nuk eshte i organizuar ne ndonje lloj forme. Ri-printimi Grek eshte rreth 500 faqe. Fillon me fjale Greke te perdorura ne Arvanitishte. Ka rreth 500 fjale te “mara borxh” nga Greqishtja. Per shembull; αδικία - adhiiki, ελευθερία - elfteri, ευχαριστώ - fharistisure, φως - fos, θαυμάζω - thavmazem. Gjithashtu, ka te “mara borxh” 150 fjale Turke dhe 30 fjale Italaiane. Ne fjalor nuk ka fjale Latine megjithese ka me shume se 400 fjale te tilla ne dialektin e sotem Tosk te gjuhes Shqipe. Shume nga fjalet Arvanitase te listuara ne fjalorin e Bocarit jane afersisht Greke por me nje shqiperim Arvanitas/Shqipetar. Pothuajse te gjitha keto fjale kane te bejne me praktikat fetare te Kishes Orthodokse Greke. Me poshte eshte nje tabele me shembuj te fjaleve kishtare Greke te perdorura ne Arvanitisht. Panajoti Kupitori (1821-1881) kishte lindur ne ishullin e Hidres. Mendohet se ne ate kohe ky ishull ishte i populluar, pothuajse i gjithi, nga Arvanitas. Si shume banore te tjere, Kupitori u rit duke folur te dy gjuhet, Greqisht dhe Arvanisht. Pas mbarimit te studimeve ne universitetin e Athines, Kupitori ishte emeruar drejtor i disa shkollave te mesme Greke. Ai hapi nje shkolle nate te pavarur ku ju mesonte studenteve gjuhen Arvanitase/Shqiptare. Ne vitin 1,879 pasi blene nje makine shtypshkrimi se bashku me shokun e tij te ngushte Anastas Kulluriotin, (te cilin une do ta permend me poshte), ata filluan publikimin e nje gazete ne Greqisht dhe Shqip te cilen e titulluan “Zeri i Shqiperise” (Η Φωνή της Αλβανίας). Gazeta pati nje rreth te vogel lexuesish dhe u mbyll pas dyzet botimesh. Gazeta u pa si nje botim pasionant nacionalistik nga qe nxiste krijimin e nje partie nacionale Shqiptare ne Greqi dhe clirimin e Shqiperise nga Perandoria Otomane. Ne vitin 1873, Kupitori publikoi nje fjalor Latino-Grek (Λεξικόν Λατινοελληνικών) . Ai shpresonte qe fjalori i tij do te perdorej nga studentet e shkollave te mesme Greke (Kupitoris 1873). Ne vitin 1879 ai publikoi studimet e tij Shqiptare me titull: "Nje studim rreth historise dhe literatures te popullit Shqiptar dhe gjuhes se tij" / "Αλβανικαί Μελέται ‐ Πραγματεία ιστορική και φιλολογική περί της γλώσσης και του έθνους των Αλβανών". Ai gjithashtu publikoi studimin e tij rreth peremrave te vetes se trete te dialekteve te gjuhes Shqipe ne Greqi dhe kryesisht dialektin e ishullit te Hydras (Διατριβή περί της παρ' Αλβανοίς αντωνυμίας του τρίτου προσώπου: Κατά την διάλεκτον των εν Ελλάδι Αλβανών μάλιστα την των Υδραίων). Ne te tre keto punime Kupitori pretendonte se Shqipja moderne rridhte nga Ilirishtja antike e cila sipas tij ishte nje dialekt i humbur i Greqishtes se lashte qe flitej ne kufijte veriore (Kupitoris 1879). Ai u perpoq te gjente ngjashmeri midis ketyre dy gjuheve dhe insistonte qe gjuha Shqipe ishte me se shumti Greqisht, me disa fjale Latine dhe nje pakice fjalesh Gjermanike dhe Celtike. Anastas Kullurioti. Ashtu si Kupitori dhe Anastas Kullurioti (1822-1887) ishte i interesuar ne lidhjet historike dhe linguistike midis Greqishtes dhe Arvanishtes. Kullurioti kishte lindur ne ishullin e Salamis ne vitin 1,822. Njesoj si Kupitori ai u rit duke folur te dy gjuhet, Greqisht dhe Arvanisht. Per nje kohe te shkurter ai emigroi ne Amerike ku dhe beri nje pasuri te vogel. Me vone ai u rikthye ne Greqi dhe u vendos ne zona e Plakes ne Athine. Kullurioti u perpoq te mbronte kulturen Arvanitase ne Greqi nepermjet publikimeve te ndryshme si psh "Abetaren Shqiptare", ose libri i germave (Αλβανικών Αλφαβηταρίων - Ne Greqisht dhe Shqip), nje botim ky i vitit 1,882. Po ne te njejtin vit ai publikoi librin e tij per femije, "Qumesht per foshnja" (Ne Greqisht dhe Shqip). Abetaria e Kulluriotit perfshinte perralla Greke dhe Arvanitase/Shqiptare, poema dhe proverba. Me vone ai u perpoq te dokumentonte materialin gojor te Arvanitasve ne nje liber me 196 faqe, te cilin nuk e botoi kurre (Cornis-Pope and Neubauer 2006, p. 290). Gjithashtu, Kullurioti ishte interesuar te krijonte shkolla Shqipe ne te gjithe Greqine. Ne kater Qershor te vitit 1883 ai themeloi organizaten "Vllazeria Shqiptare", misioni i te ciles ishte te forconte lidhjet midis Grekeve dhe Shqiptareve. Antaret e saj ishin intelektuale, profesionaliste dhe veterane te Revolucionit Grek. Ne fillim te vitit 1.880 Kullurioti vizitoi Shqiperine jugore te inkurajonte nacionalistet Shqiptare te ngriheshin kunder Perandorise Otomane (Elsie 2012, Faqe 264). Kjo veprimtari e solli ate ne konflikt me Greqine dhe Turqine. Kur u kthye ne Greqi ai perfundoi ne burg ku dhe vdiq ne rrethana misterioze. Pjesa me e madhe e punimeve te Kulluriotit i drejtoheshin komuniteteve Arvanitase ne Greqi. Kullurioti nuk shihte ndonje diference midis Arvanishtes dhe Toskerishtes (Dialektit te Shqipes jugore). Sot, ne Shqiperi, ai konsiderohet nje hero kombetar per perpjekjet e tij ne mbrojtejen e identitetit Shqiptar ne Greqi. Gjithashtu ai eshte i vetmi shkrimtar i periudhes se vone te shekullit te 19-te ne Greqi qe u perpoq, (qofte dhe minimalisht), te dokumentonte cfare mesonin femijet Arvanisht foles ne komunitetet e tyre. Linguistika dhe traditat kulturore Nje census Grek i vitit 1,879 tregon se ne Peloponez, Greqine qendrore, Eubea dhe ishillin e Andros jetonin perafersisht 225,000 Arvanisht foles. Ishujt e Hidras dhe Speces, qe tradicionalisht kishin popullate Arvanisht folese, nuk perfshiheshin ne kete numur. E gjithe popullata e Greqise se asaj kohe ishte rreth 1,600,000. Sot, gjuha Arvanitase ka mbijetuar ne disa qyteza te provinces Argolis. Nje studim i Anastasia Karakasidou rreth grupeve Sllavik folese ne Greqine veriore gjeti qe shume grupe Sllave ndjene presion per ndrimin e mbiemrave te tyre ne nje forme qe te tingellonin me Greke (Karakaksidou 1997). Ne kohen tone, shume Arvanitas mbajne mbiemra te natyres Greke dhe Shqiptare. Disa nga mbiemrat qe mendohet te kene origjine Arvanitase/Shqiptare jane: Plaka, Liapis, Kolias, Liakos, Biris, Maneshi, (Πλάκας, Λιάπης, Κόλιας, Λιάκος, Βιρής, Μανεσσής). Vendasit mendojne se keto mbiemra kane qene gjithmone keshu dhe nuk kane ndryshuar. Po ashtu, ne disa fshatra Arvanisht folese llagapet (παρατσούκλι) e brezave te vjeter kane origjine Arvanitase. Disa shembuj jane: Koka, Buttos, Skurteshi, Dillili, (Κόκκας, Μπούτος, Σκυρτεση, Διλλιλής). Emerimet e objekteve natyrale ne shume qyteza mbajne emra Greke dhe Arvanitas. Kemi rastin e qytezes Arvanitase te Prosymni. Emri zyrtar i qytezes eshte Prosymni por vendasit i referohen atij me emrin Berbati. Gjate pjeses me te madhe te shekullit te 19-te, shteti Grek mori hapa per ndryshimin e emrave te qytezave qe nuk ishin Greke. Per shembull; Carvati u be Mykinai (1916), Priftani u be Monastiraki (1928), Gerbesi u be Medea (1928), Dusia u be Metochi (1927), Mermpakas u be Agia Tria (1950), Pasas u be Inachos (1975), (National Hellenic Research Foundation 2014). Emertimet e vendeve ne Prosymni pergjithesisht jane Greke. Emri Masto (ne Greqishten e vjeter do te thote gjoks) dhe i eshte vene nje kodre qe ndodhet ne fushat (κάμπος) e qytezes. Glisoura (fjale per dicka te ngushte apo te mbyllur) eshte emri i nje gryke apo lugines qe te con ne qyteze. Ne Prosymni perdoret nje emer specifik per nje gatim qe mendohet te kete origjine Shqiptare. Gjella quhet “giosa” (γιόσα), pregatitet me mish shqere dhe thuhet te kete ardhur nga Shqiperia. Kjo gjelle gatuhet pothuajse perdite ne tavernat e Prosymnit. Pyetja qe ngrihet eshte: Si mbijetoi gjuha Arvanitase, ne qyteza si Prosymni, per nje kohe kaq te gjate? Meshkujt Arvanitas ishin ne gjendje te flisnin te dy gjuhet, Greqisht dhe Arvanisht, sepse ne pergjthesi ata leviznin jashte qytezes dhe jepnin e merrnin me Greqishtfoles. Femrat Arvanitase shume rralle dilnin nga qytezat e tyre dhe nuk kishin ndonje nevoje reale te mesonin Greqisht. Nje udhetar i hershem, aty nga viti 1,892, ve re se: Procesi i Helenizimit vazhdon dhe gjuha Arvanitase nuk ka te ardhme ne Greqi. Per momentin mbahet ne jete nga grate te cilat flasin me njera tjetren, ja u mesojne ate femijeve dhe do te vazhdojne ta bejne kete gje derisa sistemi i edukimit fillestar ne Mbreterine Helenike do te zgjerohet me shume (Renell 1892, Faqe19). Gjate fundit te shekullit te kaluar, ka patur shume raste te grave Arvanitase nuk dinin fare Greqisht ndersa burrat dhe femijet e tyre i dinin te dyja gjuhet; Greqisht dhe Arvanisht. Si ne shumicen e komuniteteve ne Greqi, gjate fundit te shekullit te 19-te dhe fillimit te shekullit te 20-te, roli i gruas ishte i kufizuar ne shtepi, qytezen lokale, familje dhe kujdesin e femijeve. Ndersa grate risnin femijet ato komunikonin me ta ne gjuhen Arvanitase. Ishte pikerisht ky proces qe beri te mundur mbajtjen e gjuhes nga brezi ne brez. Gjuha Arvanitase ishte gjuha e folur ne komunitet. Ishte gjuha qe i bente antaret e komunitetit ta ndjenin veten me te clirshem. Ata e perdornin kete gjuhe si mjet komunikimi per problemet e tyre te perditeshme. Shume anetare te komuniteteve Arvanitase kujtojne gjyshet e tyre t'ju kendonin atyre ne Arvanishte. Disa nga shprehjet e zakoneshme ishin; zemër mu, vajzë mu, djalë mu, etj. Shume te tjere kujtojne vargje nga femijeria, si per shembull: τάνα του τάνα του νιάλη βίνγα μάνα του μάνα του σε ντούονου που με γκιούρ ε γνιούνου t'anë tu, t'anë tu djali vjen nga mana tu mana tu se dunun-o dhe me gur e gjunun-o Nje nga kenget me te njohura popullore, e kenduar ne komunitetet Arvanitase ne Peloponez, eshte ajo me titull “Ra kembana e Papandis”. Ka disa variante te kesaj kenge. Disa nga vargjet me popullore, (te cilat paraqiten me poshte te pershtatura ne gjuhen Shqipe), jane: ra këmbana e Papandisë ngrihu vajzo të vesh ne kishë ra këmbana dy-tre herë ngrehu vajzo të vësh xheberë eja tani kato mani qe eshte mema nga bostani eja të të puth një herë tani që kam pirë verë eja puthmë sa të duash po kakur të mos e thuash thuajmë të drejtën-ë që ke shoqe veten-ë po të drejtën o të thom po që nëna më qorton Kembanat e Zonjes Sone Papandi eshte nje kenge romantike qe flet per qytezen, komunitetin, kishen dhe nje cift te dashuruarish qe gjejne mundesine te takohen ndersa familjet e tyre jane larg shtepise. (Moraitis 2010). Nje tjeter kenge romantike qe ben fjale per nje djalosh qe eshte i dhene pas nje vajze te re, thote: απε τσέ γιέ κουμπισούρε σί σενγκέ ε ζογραφίσουρε ρουσού πόστε τέ τέ φλάs μόs νομίs σι ότι τέ γκάs a'bre c’je kumbisurë si shegë e zografisurë rusu poshtë të të flas mos nomis se do të ngas Nje kenge qe ben flet rreth revolucionit Grek dhe heronjve Arvanitas paraqitet me poshte: κιό γκλιούχα Αρβανίστε ίστε γκλιούχ τρεμερίστε ε φλίτ ναυαρχοί Μιαούλη Μπότσαρη έδε γκίθ Σούλι kjo gjuha Arvanishte ishte gjuhë trimërishte e fliste navarhi Miauli Bocari dhe gjithë Suli Femijet mesonin te tilla kenge ne komunitetet Arvanitase, nga nenat, gjyshet dhe ster-gjyshet e tyre. Konkluzion Perse Arvanitasit nuk ishin asimiluar ashtu sic ndodhi me disa grupe te tjera disa gjuheshe qe jetonin ne Greqi ? Perse gjuha Arvanitase ka mbijetuar ne disa zona te Greqise deri ne kohet tona? Shumica e qytezave qe vazhdojne te flasin Arvanisht jane lokalizuar ne Argolis, rajon ky i Peloponezit. Brezat e moshuar, (moshat 60 vjet e siper), nga keto qyteza vazhdojne te flasin Arvanisht, po ashtu edhe Greqisht. Gjithashtu, shume njerez nga brezat e rinj e njohin kete gjuhe. Qytezat e Prosymni dhe Limnes duket se kane numurin me te madh te folesve te kesaj gjuhe. Keto qyteza jane afer njera tjetres dhe i ndan nje distance perafersisht kater kilometra. Limnes eshte vendosur ne nje lartesi rreth 520 metra mbi nivelin i detit, ndersa Prosymni ndodhet ne nje lartesi me te ulet. Qytetet me te medha ne kete zone jane Argos dhe Nafplion. Por, vendasit e Limnes preferojne dhe vazhdojne te shkojne me shume ne Korinth sesa ne Argos ose Nafplion. Ne kohen tone rruget moderne kane bere te mundur udhetimin per ne keto qyteza, por per shume kohe te dyja keto qyteza, Prosymni dhe Limnes, kane qene pothuajse te izoluara. Mendohet se disa qyteza te tjera te kesaj zone si psh: Manesi, Dendra, Mykines, Inachos, Ira, Monastiraki, Neo Iraio dikur ne te kaluaren, te kene folur Arvanisht. Pa dyshim qe Arvanishtja eshte duke vdekur dhe do te zhduket ne brezat e ardhshem. Vendasit, ne qytezat e Prosymni dhe Limnes, mesuan Greqisht kur filluan te komunikonin dhe benin tregeti me qytetet me te zhvilluara aty afer, Argos dhe Nafplion. Historikisht, gjuha Greke ka qene gjuha e biznesit ne kete zone. Ne dime se banoret e ketyre vendeve kishin nje lloj shkollimi qe nga koha e Otomaneve. Disa vite pas indipendences se Greqise, nje shkolle Greke u hap ne kete zone. Nje arsye e pjeseshme qe gjuha Arvanitase mbijetoi ishte qe zonat e permendura Arvanisht-folese nuk hynin ne hapesirat qe shteti Grek, (gjate fundit te shekullit te 19-te dhe fillimit te shekullit te 20-te), kerkonte te merrte nen kontroll sepse Arvanitasit kishin qene me kohe pjese e Mbreterise Greke duke filluar qe pas revolucionit te vitit 1821. "Ideja e Madhe" (Megali Idea) apo politika e Greqise se shekullit te 19-te per rimarjen e tokave qe mendoheshin te ishin Greke, (ne pergjithesi ne kuriz te nacionaliteteve te tjera), kishte si tentative ri-krijimin e Greqise Bizantine bazuar ne kufijte gjeografike dhe kulturore te dikurshem. Thesalia u bashkua me Greqine ne vitin 1881, pjesa me e madhe e Maqedonise dhe Epirit ne vitin 1913 dhe Thraka perendimore ne vitin 1919. Jo-Greqisht folesit e ketyre zonave ishin ata qe ndjene presionin me te madh per zevendesimin e gjuheve lokale me ate Greke. Permeteper, shteti Grek investoi per edukimin ne keto zona. Shkolla Greke u hapen ne keto hapasira dhe si rezultat vendasit i braktisen gjuhet e tyre te meparshme. Ky lloj presioni nuk u ushtrua kurre mbi qytezat Arvanisht folese te Peloponezit nga qe ato prej kohesh ishin pjese e shtetit Grek. Gjithashtu, nje rol te madh luajten nenat, gjyshet dhe ster-gjyshet qe ndihmuan ne mbajtjen gjalle te gjuhes ne keto qyteza. Femijet e mesonin gjuhen Arvanitase ne mes te njerezve qe ata donin dhe respektonin. Pjestaret e komuniteteve te permendura me siper e shihnin gjuhen Arvanitase si nje ure lidhese me te kaluaren; si nje trashegimi te para-ardhesve qe sollen ne jete brezat e mevonshem dhe u kujdesen per mbarevajtjen e tyre. Referenca Babiniotis, Georigios (1998). Λεξικό τής Νέας Ελληνικής Γλώσσας . (Dictionary of Modern Greek). Κέντρο Λεξικολογίας. Biris, Kostas (1960): Αρβανίτες, οι Δωριείς του νεότερου Ελληνισμού: H ιστορία των Ελλήνων Αρβανιτών. (Arvanites, the Dorians of modern Greece: History of the Greek Arvanites). Athens. Botsaris, Markos. (1809). Λεξικόν της Ρωμαϊκοις και Αρβανητηκής Απλής. (Greek-Ablanian Dictionary). Athens. Clogg, Richard (2002): Minorities in Greece: Aspect of a Plural Society. Oxford University Press. Cornis-Pope, Marcel and Neubauer, John ed. (2006). History of the Literary Cultures of East-Central Europe: Junctures and Disjunctures in the 19 th and 20 th Century. Vol. II. John Benjamins Publishing Company. Dede, Maria, (1987). Οι Έλληνες Αρβανίτες (The Greek Arvanites). Ίδρυμα Βορειοηπειρωτικών Ερευνών. Elsie, Robert. (2012). A Biographical Dictionary of Albanian History. I.B. Tauris. Hemetek, Ursula et. al. (2004). Manifold Identities: Studies of Music and Minorities. Cambridge Scholar Press. Jocalas, Titos. (1980). Το Ελληνο-αλβανικόν λεξικόν του Μάρκου Μπότσαρη. Athens. Karakaksidou, Anastasia. (1997). Fields of Wheat, Hills of Blood: Passages to Statehood in Greek Macedonia, 1870-1990. University of Chicago Press. Komneme, Anna. Trans. Sewter, E.R.A. (2009) The Alexiad. Penguin Classics. Kupitoris, Panayiotis. (1873). Λεξικόν Λατινοελληνικόν (Latin-Greek Dictionary). Athens. Kupitoris, Panayiotis. (1879). Ελληνική Μελέτη: Πραγματεία Ιστορική και Philosopher 's Περί της Γλώσσης και του Έθνους τον Αλβανών. (Albanian Studies: A Historical and Literary Essay About the Albanian Nation and its Language). Athens. Kupitoris, Panayiotis. (1879). Διατριβή περί της παρ ' Αλβανοίς αντωνυμίας του τρίτου προσώπου: Κατά την διάλεκτον των εν Ελλάδι Αλβανών μάλιστα την των Υδραίων (Study on Albanian Pronouns in the Third Person: In the Albanian Dialect in Greece and Particularly Hydra). Athens. Magliveras, Simeon. (2009). The Ontology of Difference: Nationalism, Localism and Ethnicity in a Greek Arvanite Village. Unpublished Dissertation. University of Durham. Moraitis, Thanasis. (2010). Αρβανίτικα Τραγούδια (Arvanitic Songs). Athens. National Hellenic Research Foundation: Pandektis: Digital Thesaurus of Primary Sources for Greek History and Culture. http://pandektis.ekt.gr/pandektis/Retrieved April 10, 2014. Philippidou, N.G. (1900). Επίτομος Ιστορία του Ελληνικού Έθνους: 1453-1821. (Abridged History of the Greek Nation: 1453-1821). Athens. Rennell, Rodd. (1892). The Customs and Lore of Modern Greece. London. Vambas, K. (1879). ”Ολίγα περί της Αλβανικής Γλώσσας.” (On the Albanian Language). Παρνασος. Vol. 3.

Ku perfundoi koka e Ali Pash Tepelenes ? Kush u kujdes per te ? Koka e Ali Pash Tepelenes Per Ali Pashane jane shkrojtur shume libra dhe artikuj. Historianet thone se nje pjese e mire e tyre jane trillime dhe egzagjerime te tepruara. Nje nga personat qe ka percjelle tek lexuesi i kohes nje informacion real dhe te besueshem ishte Robert Walsh, nje shkrimtar irlandez qe ne vitin 1822 punonte si Kapelan, (nje lloj profesioni/prifti/aktiviteti fetar), ne ambasaden britanike ne Kostandinopoje/Stamboll. Nga libri i tij i titulluar “Narrative Of A Journey From Constantinople To England” shkeputa disa fragmente ku flitet rreth fatit te Ali Pashajt. Kush u kujtua dhe kujdes per te pasi Sulltani i kishte prere koken. Kush varrosi koken e pashait famekeq dhe familjareve te tij, etj. Walsh paraqit dhe dokumentin e ekspozuar se basku me koken e prere te Aliut. Dokumenti hedh drite mbi akuzat kunder tij dhe vendimin e shenjte qe u dha per vrasjen e tij. Libri i plote gjendet ketu: https://catalog.hathitrust.org/Record/008643677 Shenim: Ne shqiperim kam perdorur termin Shqiperi, thjesht per lehtesi interpretimi. Ne kohen e Ali Pashajt ky term nuk egzistonte. Termi i sakte do te ishte Arnavud. Materiali i shqiperuar gjendet me poshte me ngjyre te verdhe. ***** Ne Kostandinopoje ishte perhapur nje thashethem; thuhej se Aliu ishte duke arrdhur ne qytet. Nje tartaravan, ose nje lloj tezge, e mbeshtetur ne shtylla druri, qe i ngjan nje kolltuku te mbuluar dhe qe transportohet nga kater mushka, ishte nisur ta priste gjate rruges. Kur karvani u kthye ne qytet solli jo Aline por koken e tij e cila ishte derguar te ekspozohej sic behej zakonisht me kokat e keqberesve. Koka, qe ishte vendosur brenda nje kutie, arriti ne 23 Shkurt. Ne daten 24 ishte ekspozuar ne kopshtin e Sarajeve per tu pare nga te interesuarit. Mora nje jenicer dhe shkova te shihja me syte e mi nje shfaqje orientale qe kishte mbetur e pa ndryshuar qe prej koheve te hereshme. Meqenese Aliu kishte qene nje Pasha, koka e tij ishte trajtuar me respektin qe i takonte rangut te tij. Ne vend qe te ekspozohej prane hyrjes, sic behej zakonisht, ishte vendosur ne nje tepsi mbi nje kollone te ulet mermeri qe ndodhej midis deres se pare dhe te dyte te Sarajeve. Aty ajo i shembellente egzaktesisht kokes se Joan Pagezorit ne pjate. Mbi koke, shume prane saj, varej nje njoftim me akuzat kunder Aliut, njesoj si ato qe vendoseshin ne keqberesit e kryqezuar. Aty afer qendronte nje kopshtar me nje shkop ne dore. Tepsia ishte rrethuar nga nje numur i vogel njerzish te cilet me hapen rruge kur u afrova. Kopshtari duke prekur tepsine me shkopin e tij e rrutulloi ate ne menyre qe une te kisha nje pamje te qarte te kokes nga c’do pozicion. Njerzit me ftohtesine me te madhe, pa shprehur asnje lloj emocioni, thuajse shikonin kollonen prej guri mbi te cilen qendronte koka dhe jo vete koken. Koka ishte pothuajse vetem nje lekure. Kafka dhe trute ishin hequr dhe vendi i tyre ishte zevendesuar me materiale mbushese. Turqit jane shume te talentuar ne kete fushe. Ballcamosja ishte bere me nje mjeshteri dhe perpikmeri mbreselenese. Forma dhe pamja e jashtme ishin aq prefekte sa te krijohej ideja e nje koke te gjalle te pa shkeputur nga trupi. Paraqitja e saj ishte e zbehte por me tipare te qarta dhe natyrale te cilat shprehnin nje karakter specifik. Koka ishte e madhe dhe terheqese. Dukej qarte qe i perkiste nje burri te beshem me paraqitje imponuese. Ne pamje te pare te jepte pershtypjen e nje njeriu te hapur dhe me humor nen lekuren e bute te te cilit une mendova se fshihej nje zemer e eger dhe e pabese. Mungesa e flokeve ne pjesen e siperme te kokes i linte vendin nje balli masiv. Ndersa nga anet derdheshin floke te gjate ngjyre gri. Ky ishte stili i flokeve i shqiptareve moderne dhe grekeve antike qe vinin nga i njejti vend; vendi i Καρακωμαοντες Αχαιοι (1) . Poshte fytyres se tij zgjatohej nje mjeker ngjyre argjendi, jashtezakonisht e bukur, rreth 13 centrimetra e gjate. Shume njerez po lexonin lajmerimin, (Yafta), e vendosur mbi koken e pashajt, ne murin aty prane. Une i shpreha jenicerit deshiren time te madhe te merrja koken pasi ajo te mos duhej me. Duke ditur qe turqit bejne c’do gje per para, i premtova atij nje shperblim te majme. Ai i transmetoi kopshtarit deshiren time. Pas disa ditesh jeniceri me solli dokumentin, [Yafta-n ne fjale], te cilin e kam perkthyer dhe vendosur ne fund te librit. (Shiko kete dokument te shqiperuar ne fund te shkrimit) . Gjate koheve te fundit, Aliu kishte krijuar nje zhurme te konsiderueshme ne Europe. Si rezultat, midis anglezeve kishte lindur nje interes jo i vogel per te mesuar rreth personit te tij. Vecanarisht nje tregetar nga Kostandinopoja mendoi se do te ishte nje spekullim fitimprures blerja e kokes dhe tepsise dhe dergimi i tyre ne Londer ku dhe do te ekspozoheshin. Ai me beri te ditur se kishte afruar nje shume te madhe per kete qellim. Megjithate, koka ishte rezervuar per dike tjeter me nje qellim me te denje. Sulejman Dervishi kishte qene nje nga bashkepuntoret me te hershem te Aliut. Ai ishte bere perfaqsuesi konfidencial i Pashajt ne Kostandinopoje/Stamboll dhe kishte permbushur disa negociata te rendesishme. Me pas, midis burrave kishin lindur mosmarrveshje. Sulejmani ishte terhequr nga jeta normale; kishte hyre ne nje institucion fetar dhe ishte dorezuar dervish. Kur degjoi per vdekjen e shokut dhe bosit te tij te vjeter ai ishte shqetesua teper. Mbas mbarimit te ekspozimit, Sulejmani e bleu ata nga egzekutori publik per nje shume me te madhe sesa ajo e afruar nga tregetari i siper permendur. Pas kesaj, ai arriti te mare kokat e tre djemve dhe nje nipi te Aliut qe ishin egzekutuar, (prere koka), nen pretekse te ndryshme. Sulejmani i varrosi kokat ne nje vend perballe portes se lagjes Silivri. Mbi to vendosi nga nje gur varri te cilat une i kam pare vete. Kushdo qe kalon ketu mund ti shohe guret e varreve dhe lexoje fatin e ‘pronareve’ te tyre. Ne gurin e pare shkruhet: “Ketu ndodhet koka e ish-te famshmit Ali Pash Tepelena, guvernatorit te Sanxhakut te Janines, i cili per me shume se 50 vjet pretendoi pavaresi ne Albania/Shqiperi.” Ne gurin e dyte shkruhet: “Ketu ndodhet koka e Veli Pasha, ish-guvernatori i Trikallas dhe djali i Ali Pashajt, guvernatorit te Janines, qe u egzektua me prerje koke.” Ne gurin e trete shkruhet: “Ketu ndodhet koka e Mukhtar Pasha, guvernator province, ish-komandant i Arlonias, djali i Ali Pashes, ish-guvernatorit te Janines, qe u egzekutua me prerje koke.” Ne gurin e katert: “Ketu eshte koka e Saalih Pasha. Guvernator dhe ish-komandant i Lepantos, djali i Alia Pashes, guvernatorit te Janines qe u egzekutua me prerje koke.” Ne te pestin: “Ketu eshte koka e Veli Pashes, ish-guvernatorit te Trikalas qe u egzekutua me prerje koke.” Te gjithe guret e varreve mbajne daten Shkurt 1822, (Gemazeel aheer, 1237 - me kalendarin islamik) ***** Perkthimi i "Yafta" ose dokumentit te vendosur siper kokes se Ali Pashajt te Janines i cili ishte ekspozuar ne kopshtin e Sarejeve ne daten 23 Shkurt, 1822. Koka e ekspozuar ketu eshte ajo e tradhetarit te fese, te njohur me emrin Ali Pasha Tepelena. Gjate nje periudhe kohore 30 apo 40 vjecare, famekeqit Ali Pashe Tepelena i jane bere favore te shumta nga Porta e cila i besoi atij qeverisjen e disa provincave dhe rajoneve. Ai vete, djemte e tij dhe persona te lidhur me ta, kane perfituar ndere te ndryshme nga Sulltani. Pavaresisht kesaj, pa treguar asnje lloj mirenjohje, ai vazhdimisht ka kundeshtuar deshiren e Portes se Larte. Ali Pashaj ka perdorur lloj-lloj pabesish dhe tradhetish per shtypjen e popullatave te cilat qeveriste. Asnjehere me perpara nuk eshte hasur ndonje histori e ngjashme qe te barazohet me aktet hileqare dhe barbare si ato qe ai ka kryer. Ne asnje periudhe historike nuk gjendet ndonje shembull pervers qe te barazohet me veprimet e pabesa dhe barbare qe ai kishte ndermare. Asnjehere me perpara nuk ishte pare apo degjuar dicka e ngjashme. Gjithmone ne levizje dhe turbullues, kudo ku krijohej ndonje trazire, ai ishte pjestar i saj. Disa here hapurazi, disa here fshehurazi, ai do ta mbeshteste ate me para ose inkurajonte nepermjet veprimeve te kamufluara. I dhene mbas ambicieve djallezore, ai nuk u permbajt ne provincat qe i ishin besuar atij por uzurpoi qeverite e disa krahinave ngjitur ne te cilat krijoi rremuje dhe probleme. Ai kercenoi jeten e nje numri rajash te varfet te cilet jane nje element i shenjte vendosur ne duart tona nga Zoti i Plotfuqishem. Ai demtoi nderin e te tjereve dhe ju rrembeu atyre pronat. Me pak fjale, ai shkateroi familje te tera. Ky ishte nje problem jo vetem ne Albania/Shqiperi por edhe ne disa rajone te tjera mbi te cilat ai shtriu dominimin e tij, si Larissa, Manastir dhe Saripoel, [Mbase Tripoli - shenimi im]. Dhuna dhe poshterimet e padegjuara te Ali Pashajt kishin detyruar banoret e Albanias/Shqiperise dhe te provincave ngjitur te emigronin. Gjate viteve, e informuar rreth tiranise se tij, Porta Sublime i drejtoi Pashait reagimet me te forta duke i kujtuar domosdoshmerine e ndryshimit te sjelljelljeve te tij. Por, duke mos degjuar keto keshilla te dobishme Ali Pashaj vazhdoi me pafytyresite e tij. Ai jo vetem qe nuk mori ndonje mase permiresuese por perkundrazi e shtyu kurajon e tij aq larg sa te shtinte plumba ne Rezidencen e Kalifit ne Kostandinopoje, qendern e sigurise perandorake. Objektivi ishin disa persona qe nuk aprovonin veprimet e tij dhe kishin arrdhur te kerkonin mbrojtje ne kryeqytet. Kjo shkelje e qarte e te gjitha ligjeve te shenjta dhe njerezore e kishte bere denimin e Ali Pashajt nje veprim te domosdoshem. Ai ishte shkarkuar nga posti dhe provincat qe ai qeveriste ju ishin dhene Vezireve te tjere. Pikerisht pas kesaj, Aliu hoqi masken e tij dhe pershkallezoi nivelin e revoltes me qellim permbushjen e te gjithe projekteve djallezore qe kishte planifikuar prej shume vitesh. Ai u ngujua ne qytetin e Janines te cilin e kishte fortifikuar paraprakisht me mendimin qe ne kohe te veshtira aty mund ti rezistone fuqise se Portes, bamiresit te tij. Shpirti hakmares qe karakterizonte Ali Pashane u shfaq ne te gjitha permasat ne momentin kur shpertheu rebelimi i grekeve. Ai ju dergoi infideleve te Morese shuma gjigande parash. Githashtu dhe sulioteve duke i nxitur ata te ngriheshin kunder myslymaneve. Keto veprime te pabesa kishin tejkaluar nivelin e krimeve kunder ligjeve te shenjta, sigurise se shtetit dhe si pergjigje kerkonin vdekjen e Aliut. Hurshid Ahmed Pasha, serasqeri fitimtar i Rumelise, e zuri rob dhe e egzekutoi ate. Urdheri per kete veprim ishte dhene nepermjet nje vendimi te shenjte qe kerkonte kete denim. Keshtu qe, populli myslyman ka shpetuar pergjithmone nga poshtersia dhe tirania e tradhetarit Ali Pasha Tepelena. Shenime dhe sqarime 1- Καρακωμαοντες Αχαιοι - eshte deformim i nje pershkrimi/perkufizimi Homerik. Janar, 2023

Fshati Qinam; kush e emertoi kete fshat me nje emer kaq te cuditshem ? Mozaiku ne Angli dhe monedhat e Qinamit Perpara disa ditesh lexova nje shkrim ne faqen elektonike te BBC qe i dedikohej nje zbulimi te ralle arkeologjik ne Rutland, Angli(1). Ne vitin 2020, gjate ecjeve ne tokat e families se tij, Xhim Irvin vuri re disa copeza qeramike te cilat i terhoqen vemendjen. I shtyre nga kureshtja ai germoi token deri sa arriti ne nje fragment mozaiku. Pronari i tokes e raportoi kete gjetje ne autoritetet perkatese. Departamenti i Arkeologjise te Universitetit te Leicester-it(2), mori persiper studimet paraprake dhe pas germimeve te kujdeseshme, per cudine e shumekujt, arkeologet zbuluan se fragmenti i mozaikut ishte kapela e kuqe e Priamit, mbretit te Trojes antike ! "Qeleshja e kuqe" ishte vetem nje pjese e vogel e nje mozaiku masiv me motive Homeriane nga lufta e fameshme trojane. Krijuesi, apo krijuesit, e kesaj vepre artistike me vlera unikale pershkruanin duelin e Akilit me Hektorin; Akilin duke terhequr rreth mureve te qytetit trupin e pajete te Hektorit dhe Priamin duke ju lutur Akilit te ndalonte poshterimin e trupit te djalit te tij dhe gjithe Trojes. Mozaiku e ka zanafillen rreth 1,700 vite me pare kur Perandoria Romake kishte mare nen kontroll Britanine e Madhe dhe tregon se sa e rendesishme ishte kultura helenike per parine dhe klasen drejtuese romake te asaj kohe. Nje historiane e degjuar shqiptare do te thote se anglezet e kane kuptuar komplet gabim dhe ne fakt kemi te bejme me nje duel midis dy shqiptareve, ose me sakte nje pellazgu dhe nje iliri(3). Mezi pres te shoh nje dokumentar dedikuar ketij zbulimi te renesishem qe programi “Duke germuar per Britanine”(4), do te shfaqe vitin qe vjen, ku mbase do te merret ne interviste dhe historiania shqiptare me teorite e saj te jashtezakoneshme … Me poshte tregohen dy foto nga mozaiku i Rutland. Ne kete foto tregohet Xhimi me te jatin e tij pikerisht mbi fragmentin e mozaikut ne fjale. Pervec BBC-se, ky lajm ishte publikuar ne shume media prestigjoze, ne faqen e Universitetit te Leicester-it dhe institucioneve te ngjashme. Mesazhi ishte me se i qarte: Ne Angli, individe, institucione private dhe shteterore, amatore dhe profesionaliste, perpiqen te zbulojne, studjojne dhe mirembajne historine e vendit pa patur tendencen per ta “Anglizuar” ate. Perkundrazi, anglezet jane krenare per te kaluaren e tyre dhe e mbrojne ate me fanatizem. Ndersa anglezet bashkekohore e vleresojne lart ndikimin e kulturave dhe traditave te vjetra, (qofte dhe ato te sjella nga pushtuesit), qe kontribuan ne themelimin e Anglise moderne, shqiptaret kane zene nje pozicion diametralisht te kundert. Per nje pjese te konsiderueshme te opinionit shkencor dhe publik, historia e civilizimit europian fillon me pellazgo-iliret … ***** Historianet dhe studjuesit britanike bien dakord qe civilizimin e pare ne ishullin e tyre e shpune romaket kur pushtuan vendin 2,000 vjet me pare. Por ata nuk bien dakord rreth emrit Londer; kush e krijoi kete emer dhe c'do te thote ai ? Teorite jane nga me interesantet. Duke lexuar disa shkrime te historianeve angleze rreth kesaj teme humba ne mes te interpretimeve te cuditeshme dhe mu kujtua nje fshat shqiptar me nje emer provokues. E kam fjalen per Qinamin e Ersekes(5). Ne internet ka hipoteza nga me te cuditeshmet, bile dhe qesharake, keshtu qe dhe une vendosa te shpreh mendimin tim personal rreth origjines te ketij emri ... Eshte fakt i njohur qe bullgaret pushtuan dhe mbajten nen kontroll per disa shekuj hapesira te medha te Ballkanit, perfshi dhe nje pjese te mire te territorit te Shqiperise se sotme. Midis qindra topnimeve te tjera ata lane mbrapa dhe emrin Qinam ! Ne fakt emri origjinal eshte Kinam dhe rrjedh nga shkurtimi i emrit te pervetshem Kinamon. Por kush ishte ky Kinam-i qe ishte kaq i rendesishem per bullgaret e vjeter sa qe ata e perjetesuan ata duke emeruar disa nga vendbanimet e tyre ? Historia eshte e gjate, por une po i bie shkur: Per bullgaret pagane te shekullit te 9-te, Kinami ishte "Lajmetari i Krishterimit". Ai ishte nje prift grek; nje person shume i edukuar per kohen qe u be udheheqesi shpirteror i princit bullgar Bojan(6). I ndikuar nga mesimet e Kinamit, Bojani e braktisi paganizmin dhe perqafoi krishterimin. I vellai qe quhej Malomir dhe ishte mbreti i bullgareve, i kerkoi atij te mohonte besimin e krishtere dhe te rikthehej ne paganizem. Bojani refuzoi dhe keshtu qe u denua me vdekje. Thuhet se perpara egzekutimit ai i tha te vellait: "Besimi per te cilin une po vdes, do te perhapet ane e mbane tokave bullgare. Iluzioni qe ti ke, se duke me vrare mua ti do ta ndalosh ate, eshte i kote" Bojani u egzekutua midis vitit 832 dhe 833 duke u shendruar keshtu ne martirin e pare kristian te besimtareve bullgare. Profecia e tij u kthye ne realitet rreth 30 vite me vone kur nipi i tij Boris, qe ishte bere knjazi i bullgareve, perqafoi besimin kristian dhe mori emrin Mihail. Ky ndryshim rrenjesor qe do te percaktonte fatin e bullgareve per shekujt qe do te vinin ndodhi ne afersi te Ballshit te sotem. Pllaka perkujtimore e ketij evenimenti u zbulua ne vitin 1918 nga ushtaret austro-hungareze. Ky monument me rendesi te madhe historike ruhej ne Durres deri ne vitet 2,000 por sot nuk dihet ku eshte apo c'fare ndodhi me te ... Ne se pllaka eshte shkateruar atehere kemi te bejme me nje humbje te madhe historike jo vetem per Shqiperine por edhe per Ballkanin ne pergjithesi. Fatmiresisht, bullgaret ne vitet 1950, kishin bere nje kopje ne allci, nje skice e te ciles tregohet me poshte. Ne keto ilustrime tregohen: 1- Persekutimi i kristianeve te hershem ne hapesirat bullgare. Bojan eshte njohur si martiri i pare i kristianeve bullgare. 2 - Pagezimi i knjazit bullgar Boris I, i cili mori emrin Mihail. Kristianizimi i tij shenoi procesin zyrtar te kristianizimit te popullatave bullgare. 3- Pllaka memoriale dedikuar kristianizimit te knjazit bullgar, Boris i Pare. Ky eveniment historik ndodhi prane Ballshit te sotem, rreth 1155 vite te shkuara. Mesazhi ne pllaken e knjazit bullgar, i gdhendur ne gjuhen kishtare greke, pak a shume, thote se ne veren e vitit 6374, Zoti pagezoi princin e bullgareve, Boris, i cilli u riemerua Mihail, dhe bashke me te u pagezuan edhe pasuesit qe Zoti i fali atij . Me kalendarin e sotem, kjo ka ndodhur midis Shtatorit te vitit 865 dhe Gushtit te vitit 866. Interesant eshte fakti qe poshte mbishkrimit grek ndodhet nje mbishkrim ne latinisht qe i dedikohet nje udheheqesi ushtarak norman te qojtur Robert de Montfort, i cili kishte vdekur ne vitin 1108. Duket qarte qe normanet e vlersonin lart "pllaken bullgare" dhe shkrojten mbi te mesazhet e tyre. Le te mbetemi tek bullgaret. Besoj se rreth viteve 900 ata ishin vendosur dhe organizuar sipas situates se kohes ne shume zona te Shqiperise se sotme. Nuk eshte fare cudi qe rreth te njejtes periudhe kohore te jete perdorur dhe emri "Kinam". Lind pyetja, kush e themeloi Kinamin/Qinamin ? Ishin bullgaret, romaket, iliret, pellazget, apo dikush tjeter ? Kete nuk e di, por mund te them me bindje te plote se zona ku ndodhet fshati Qinam ne lashtesi ka qene nen ndikimin/zoterimin e fiseve Epiriote-Thesaliote-Maqedonase qe si fije lidhese midis tyre kishin kulturen/mendimin helen. Per te mbeshtetur kendveshtrimin tim po sjell nje paragraf nga nje shkrim i botuar ne gazeten greke Atlantis, botuar ne 12 Nentor, 1913. Aty permendet diskutimi midis kryetarit te qytetit te Ersekes dhe perfaqsuesit italian te Komisionit Nderkombetar te percaktimit te kufirit Shqiperi-Greqi. Me pak fjale; perfaqsuesi italian thote se zona ka qene romake dhe jo greke sepse aty jane gjetur disa monedha romake. Kryetari i qytetit i pergjigjet duke i thene se ai ka dhe nje Peso argjentinase, por kjo nuk do te thote qe ketu ka qene Argjentine. Me tej ai i sugjeron delegacionit nderkombetar te vizitoje fshatin Kinam ku edhe gurret deshmojne helenizmin e zones. Foton me qypin e monedhave e kam marre ne nje faqe shqiptare ne Internet qe e paraqit si gjetje ne Qinam. Nuk e di ne se kjo eshte e vertete apo jo. Shpesh here, absurditeti ne faqe te tilla e kalon cakun e injorances dhe futet ne hapesirat e pafundme te idjotizmit ... Bie fjala, thuhet se monedhat e Qinamit jane prej Platini, kur ky metal u zbulua vetem ne vitin 1735. Me sa duket iliret e Qinamit kane qene vizitore nga kozmosi ... Si per te vertetuar theniet e drejtuesit te qytetit te Ersekes ne debatin e tij me komisioneret europiane te vitit 1913, here pas here lajmerohet gjetja e objekteve antike greke ne zonen rreth Qinamit. Me interesantja eshte ajo e zbulimit te monedhave te prodhuara ne ishujt apo qytet-shtetet e Greqise, 2,500 vjet te shkuara. Si arriten ato monedha ne malet e Qinamit ? Ti kete vjedhur dikush diku dhe ti kete fshehur nga hajdutet e tjere ? Mbase, por gjurmet e antikitetit helen ne zonat jug-lindore te Shqiperise jane me te thella se gervishtjet e nje hajduti apo nje deformuesi te historise. Duke u rikthyer tek origjina e emrit Qinam; lexova nje shkrim ku autori insistonte qe emri Qinam e kishte origjinen ne fjalet "qeramike" apo "qeramidhe" qe sipas tij jane fjale shqipe. Edhe mundet, por autori nuk thoshte ne se ne Qinamin afer Tiranes jane gjetur qeramidhe, balte e kuqe apo monedha greke ... Nejse, me poshte tregohet nje harte e zones rreth fshatit Qinam te Kolonjes. Pjesa me e madhe e vendbanimeve qe ndodhen rreth fshatit Qinam kane emra bullgare/sllave. Bile dhe shkolla e fshatit Selenice mban emrin "Jonuz Gora". Gora ne bullgarisht/sllavisht do te thote "mal". Kjo tregon se banoret e zones kane qene te ekspozuar per nje kohe te gjate perballe traditave dhe kultures bullgare/sllave. Kliko ne harte per detaje. Shtetet dhe shoqerite e zhvilluara kane seleksionuar anet pozitive te historise se perbashket dhe permeteper kane arritur ti zhvillojne dhe pasurojne ato. Anglia nuk do te ishte ajo qe eshte nese anglezet do te kishin shkateruar anet progresive qe te paret, bile edhe pushtuesit, lane ne vendin e tyre; dhe Anglia eshte pushtuar shume here gjate historise se saj, mbase me shume se Shqiperia. Ne mjedisin profesional dhe publik shqiptar ka filluar nje fushate e etheshme per shqiptarizimin e historise ballkanike. C'fare hipotezash nuk lexon dhe degjon ! Po ti shtosh dhe dokumentaret me "zbulime te jashtezakoneshme" te Top Channel, them se eshte thyer c'do rekord i meparshem. Si konkluzion, edhe sikur te pranoj se helenet dhe sllavet/bullgaret nuk kane lene as edhe nje gjurme ne historine e Shqiperise, e kam te veshtire te kuptoj perse iliro-pellazget i vune fshatit te tyre nje emer me nuanca pornografike; Qinam ? Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- https://www.bbc.com/news/uk-england-leicestershire-59391650 2- https://www.youtube.com/watch?v=2jDVSGnt03E 3- Lufta e Trojës, luftë pellazgo–ilire. Autore: Elena Kocaqi. 4- https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2021/digging-for-britain 5- Ne Shqiperi ka disa fshatra/toponime qe mbajne emrin Qinam. Ne kete shkrim flitet me se shumti per fshatin Qinam te rrethit te Kolonjes. Jo shume larg ketij fshati gjendet nje vendbanim i vogel i qojtur Qinam-Radovicke. 6- Bojan/Boyan gjithashtu njihej me emrin Enravota. Dhjetor 2021

Greket dhe kultura e tyre ne jug te Shqiperise. Nje kendveshtrim bazuar ne punimin e Antonio Baldacci te titulluar Intinerari Albanesi Nga Krionero ne Uji i Ftohte Antonio Baldacci - Nje shkencetar bimesh me mision politik. Renia e fuqise se Perandorise Otomane coi ne zgjimin e endrave te Italise per kontrollin e bregut lindor te Adriatikut. “Nuk ka hapesire me te rendesishme per Italine se sa Lindja. Ne se Turqia vdes, dhe ajo c’ka trashegohet nuk ndahet bazuar ne interesat tona por ne deshirat e te tjereve; per shembull Egjypti bie ne duart e anglezeve dhe bashke me te dhe kanali i Suezit, ne se Tunizia kalon ne duart e francezeve, ne se Austria shtrihet nga Dalmacia ne Albania, atehere shume shpejt ne nuk do te kemi as ajer te marim fryme ne mes te Mesdheut.” - shkruante Cristoforo Negri(1), nje politikan i rendesishem italian i viteve 1850. Ta kthente endrren ne realitet, Italise i duhej te perballej me Austro-Hungarine. Permeteper, prania e grekeve dhe kultures se tyre ne territoret ku me vone do te ndertohej shteti shqiptar ishte nje pengese madhore ne permbushjen e planeve te italianeve. Ne perpjekje per te krijuar nje ambjent pro-italian ata tentuan te benin per vete disa grupe dhe shtresa te popullatave qe jetonin ne Albania dhe Epir. Roma investoi shume ne kete drejtim, si financiarisht ashtu dhe intelektualisht. Ne kete projekt madhor ajo ingranoi disa dijetare te njohur te kohes. Nje nga keta persona ishte botanisti Antonio Baldacci. Ne vitin 1892 ai vizitoi Vloren, Fierin, Beratin, Tomoricen, Tepelenen, Kucin, Himaren, Filiatin, Prevezen dhe disa fshatra apo ngujime me te vogla. Ne vitin 1894 dhe 1895, Baldacci u rikthye perseri ne Albania dhe Epir. Ai shkrojti nje liber mbi udhetimet e tij te titulluar “Intinerari Albanesi” nga i cili kam vecuar disa paragrafe qe me terhoqen vemendjen. Shenim sqarues: Ne shqiperim jane perdorur termat Alabania, Epir ashtu sic jane perdorur dhe ne materialin origjinal. Ne udhetimet e tij, Baldacci ishte paraqitur si studjues bimesh. Ne realitet, objektivi i tij nuk ishin lulet por monitorimi i situates ne terren. Zyrtaret otomane ne Vlore hezituan ti jepnin atij lejen e qendrimit ne vend. Sic shkruan ai, autoritetet turke e konsideruan ate si: “azgje me pak se nje oficer i derguar me qellime politike.” Dhe ne te vertete, qendrimi i tij politik shfaqet vazhdimisht. Disa here i kamufluar, disa here fare i hapur. Edhe pse tendencioz, autori nuk kalon ne ekstremitet. Ne kete kendveshtrim, libri afron materiale interesante per admiruesit e historise dhe ata qe kerkojne te mesojne me shume rreth kohes kur filluan planet per krijimin e shtetit shqiptar. Albanasit e viteve 1890 sipas Baldacci Baldacci pershkruan anet pozitive dhe negative te albanasve; ai ve ne dukje mikpritjen e tyre, mbajtjen e fjales, ashpersine dhe karakterin luftedashes, banditizmin, vrasjen dhe gjakmarrjen. “banoret qe nuk jane hajdute, shume krenare dhe primitive ne te njejten kohe, i jane dedikuar hakmarjes, e cila ne disa raste ka shojtur fshatra dhe qyteza brenda nje kohe shume te shkurter.” shkruan ai duke konkluduar me nota dashamirese: “albanasi eshte nje tip energjitik dhe pozitiv. Brenda paraqitjes se tij primitive ai ka nje zemer bujare dhe te dedikuar ne miresi.” Pershkrimi i zonave te Albanias dhe Epirit qe Baldacci vizitoi “Ne nje sens me te gjere politiko-gjeografik Albania e perfshin Epirin, ndersa ne nje kuptim me te ngushte etnografik Albania dhe Epiri formojne dy krahina te pavarura, me aspirata shume te ndryshme nga njera tjetra. Njera krahine eshte e banuar nga albanasit gege, myslymane dhe katolike, te cilet flasin dialektin e tyre gjuhesor, gegerishten. Ky grup perben albanasit e vertete. Krahina tjeter banohet nga greke dhe ne nje kendveshtrim me te gjere formon Epirin antik.” - shkruan ai. Natyrisht qe tosket dhe epirotet kane jetuar per shekuj prane njeri tjetrit. Ata kane dhene e marre mes tyre. Kultura greke e epirotasve dhe prezenca e tyre ne Albanian e jugut ka lene gjurme te dukeshme dhe te pamohueshme. Por koha i ndryshon njerzit dhe bashke me ta dhe kujtesen kolektive. Sot vlonjatet thone takohemi ne “Uji i Ftohte”. Ne vitin 1892 ata thonin takohemi ne “Krionero”. Keshtu shkruan Antonio Baldacci, duke dhene detaje rreth qyteti dhe zonave perreth. “Vlora eshte nje qytet Albano-Grek me rreth 8,000 banore qe flasin dialektin tosk dhe gjuhen greke.” Perkatesite fetare jane: te krishtere orthodokse, albanas myslymane, hebrej dhe te krishtere katolike. Ndersa “fshati i varfer i Selenices eshte i perbere nga kasolle ku banojne vlleher dhe greke nga Myzeqeja. Pothuajse te gjithe punojne ne minjere [nxjerjen e bitumit]” - informon ai. Nga ana tjeter, Baldacci ben perpjekje maksimale per injorimin e egzistences te elementit grek ne zonat qe vizitoi. Duke ju rreferuar nje grupi popullate qe jetonte midis Fierit dhe Vlores ai shkruan: “Keta te krishtere flasin greqisht dhe albanian por ata kane koke te gjate dhe te shtypur nga anet. Ne kete pike anthropologjia provon me shume se gjuha e cila ne vetvete nuk provon as edhe nje gje.” Si ka mundesi qe nje shkencetar ti gruponte njerzit ne perkatesi etnike duke u bazuar ne paraqitjen fizike ? Te ishte ndikimi i shkences biologjike qe klasifikon lulet nga forma e gjetheve, apo dicka tjeter ? Pershkrimi qe Baldacci i ben Beratit i jep pergjigje kesaj pyetje. “Qyteti i Beratit ka nje popullate midis 20 dhe 25 mije banore te ndare ne te krishtere dhe myslymane. Une mendoj se me se shumti ata jane shqiptare pa perjashtuar dhe disa mijera greke ne mes te te krishtereve. Ne pergjithesi, gjuhet e folura jane albanisht, greqisht dhe turqisht. Megjithate, ne tregeti perdoret gjuha greke. Ne kete pike, elementet e huaj greke kane bere nje propogande helenike shume aktive e cila 50 vjet me pare ishte pothuajse e panjohur ne Berat. Ndryshimi po ndodh pak e nga pak. Albania klasike toske po humb origjinalitetin e saj duke u kthyer ne greqizem.” Me pas Baldacci perpiqet ti preke ne seder albanasit duke thene se ne se ata nuk zgjohen nga gjumi i rrezishem letargjik “liria shqiptare do te humbe nje tjeter element te fuqise te shkelqeshme qe ajo gezonte dikur.” Ne fragmentin e mesiperm, “Gjeneral Trendafili” shfaq misionin e tij fare hapur. Ai injoron dhe tjeterson historine e Beogradit Albanas apo Beratit sic njihet sot. Berati prej shekujsh kishte patur nje prezence te rendesishme greke, e konfirmuar kjo nga disa burrime shume te besueshme. Ne vitin 1670 udhetari i degjuar otoman Evlija Celebi shkruan: “Belgradi albanas ishte pushtuar nga otomanet gjate mbreterimit te Khan Sultan Bajazitit. Komandanti suprem Gedik Ahmed Pasha e mori ate nga albanasit, greket dhe venedikasit.” Ai gjithashtu permend se ne te kaluaren, “keshtjella e Beratit ishte pushtuar nga Konstantini grek dhe albanasit.” Celebi jep detaje rreth popullates qe banonte ne zonen e qytetit; “jashte forteses te Beratit ndodhen 200 shtepi te lena pas dore me cati me tjegulla, shumica e te cilave jane te banuara nga infidele greke.” Ai vazhdon me pershkrimin e lagjes Gorice e cila kishte “200 shtepi te rrethuara nga kopshte me lule dhe vreshta. Ajo eshte e banuar me se shumti nga greke dhe albanas infidele [te krishtere].” 134 vite me vone, ne 14 Tetor te vitit 1804, William M. Leake shkruan: “Gorica ndodhet ne anen tjeter te lumit dhe formon mehallen, [lagjen], e trete. Ajo eshte e banuar vetem nga greke. Ndersa keshtjella, brenda te ciles jane vendosur pallati i Pashajt dhe disa shtepi toskesh te krishtere, perben mehallen e katert. Une hyra ne Kassaba, [qytet], ne ora 12-te. Gjysem ore me vone, duke kaluar porten e kalase per ne zonen greke, vura re se ne murret e hyrjes dhe daljes, vecanarisht ne anen e dajes, kishte disa fragmente te vogla muresh helenike.” Me tej Leake thote se ai gjeti strehim ne “shtepine e tregetarit kryesor grek, por shtepia e tij nuk mund te krahasohej ne asnje menyre me shtepite e te njetes klase shoqerore ne Greqi.” Permeteper, Leake thote se ne Berat jetonin disa intelektuale greke te standarteve europiane(3). Si konkluzion, gjate shekujve te kaluar, shume udhetare te rastesishem apo “gjenerale” me misione speciale qe kane kaluar ne territoret ku sot ndodhet Shqiperia kane identifikuar dhe raportuar prezencen e popullatave dhe kultures greke ne jug te vendit. Perse Antonio Baldacci do te shkruante se afer minjers se bitumit ne Selenice ishte gjetur nje pllake e madhe antike greke ku ishte gdhendur nje luftetar duke u betuar dhe poshte tij nje shkrim ne greqisht ? Eshte e drejta e kujdo te parashtroje dhe mbroje mendimin e tij. Burrimet e informacionit te perdorura ne kete shkrim. 1- Citimi eshte mare nga "Intinerari Albanesi" 2- http://www.albanianhistory.net/1670_Chelebi1/index.html 3- Travels in Northern Greece, Volume 1 - Faqe 354 Gusht, 2022

Historiani Georgios C. Liakopoulos ne kete studim jep nje informacion te detajuar rreth etnicitetit dhe perdorimit te burrimeve natyrore ne Peleponezin e shekullit te 15-te, qe sapo ishte mare nen kontroll nga Perandoria Otomane. Etniciteti dhe përdorimi i burrimeve natyrore në Peleponesin e hershëm Otoman Artikulli i mëposhtëm është një shqipërimi im i studimit me titull: "Ethnicity and the Use of Natural Resources in the Early Ottoman Peloponnese", i historianit Dr. Georgios C. Liakopoulos. Shkrimi origjinal gjendet këtu: https://trafo.hypotheses.org/29503 Hyrje Kadastra më e herëshme Otomane e krijuar për Morenë(1) mban numurin TT10-1/14662. Ajo është krijuar në vitet 1460-1463 dhe vazhdon të egzistojë deri në ditët tona(2). Në këtë dokument, bazuar në nivelin e taksave që paguanin banorët respektivë, vëndbanimet ndahen në dy kategori etnike: Greke dhe Albanase. Sistemi i taksave favorizonte këta të fundit. ***** Albanasit, të njojtur në hapësirat greke si arvanitas, janë përmëndur për herë të parë në Pelepones gjatë kontrollit të Manuel Kantakuzino i cili e kishte qëndrën në Mistras (1348-80). Në këtë periudhë kohore albanasit shfaqen në Veligosti, një zonë e Arkadias, dhe ka shumë mundësi që të bëhej fjalë për një repart ushtarak. Po ashtu, rreth vitit 1391 pati një vërshim të albanasve të cilët ishin punësuar si mercenarë. Venedikasit, që kontrollonin disa hapësira tokësore në Greqinë jugore, kishin nevojë për kolonë (banorë) që të popullonin dhe ushtarë që të mbronin këto hapësira. Kështu që ata ju afruan albanasve nomadë, toka bujqësore, kullota dhe përjashtim nga taksat. Një zhvendosje e një grupi më të madh albanasish, që ndodhi gjatë kohës së mbretërimit të Theodor I Paleologu (1384-1407), është e mirë-dokumentuar. Në këtë rast, 10 mijë albanas u grumbulluan në rripin e ngushtë tokësor që lidh Greqinë kontinentale me Peleponesin dhe i kërkuan Theodorit lejë që të vendoseshin në hapësirat e gadishullit (1394-1395). Një valë e dytë emigrimi, mbase gjatë vitit 1418, ju drejtua përsëri Moresë. Ka shumë të ngjarë që të shpërngulurit të ishin albanas nga Etolia, Akarnania dhe Arta të cilët ishin larguar kur Karlo Toko (Carlo Tocco) i kishte dhënë fund kontrollit të tyre në këto zona. Pas mësymjeve të otomanëve, në vitin 1417, grupe të tjera albanasish kaluan në Greqinë perëndimore dhe u vendosën mbase në Ahaia. Shpërnguljet e viteve 1417-1418 kontribuan shumë në rritjen demografike të popullatës albanase në gadishull dhe kjo çoi në rebelimin e tyre të vitit 1453. Me sa kuptohet, për një peridhë kohore, që zgjati midis 10 dhe 30 vjet pas arritjes fillestare, ata ishin në kërkim të tokave të përshtatëshme për mbajtjen e bagëtive. Pas përpilimit të hartës me të dhënat e treguara në regjistrimin TT10-1/14662, duket qartë që në fillim të viteve 1460, albanasit kishin krijuar vëndbanimet e tyre në të gjithë hapësirën e Peleponesit, pavarësisht llojit të tokës dhe lartësisë së saj mbi nivelin e detit (Shih hartën më poshtë). Harta është një punim i Georgios C. Liakopoulos Faktori kryesor që ndante regjistrimet kadastrore në dy kategori, [fshat grek dhe fshat albanas - shënimi im], ishte reduktimi prej 20% që i bëhej taksës të qojtur "ispenxha” (Taksa mbi tokën që paguanin shtetasit jo-myslymanë). Ky detyrim ishte 20 Akçe(3) për albanasit, [pra në këtë rast për fshatin albanas - shënimi im], dhe 25 Akçe për grekët, [pra në këtë rast për fshatin grek - shënimi im]. Kjo ishte një politikë që e kishin ndjekur si bizantinët e vonshëm ashtu dhe venedikasit. Otomanët e adoptuan atë me qëllim kontrollonin e albanasve të pa-kontrollueshem. Ky tolerim taksor duhet parë si parimi "vazhdimësi për stabilitet" që Porta e Lartë ndoqi në atë periudhë. Gjysmë shekulli më vonë, sistemi taksor favorizues për albanasit kishte marë fund. Regjistrimi TT80 i Moresë, që u përpilua gjatë mbretërimit të Selimit të Parë (1514-15), tregon të njëjtin nivel ispenxha (25 Akçe në vit), si për grekët ashtu dhe për albanasit, dhe për këtë arsye vendbanimet nuk veçoheshin më si fshatra albanase. Ky ndryshim i politikës taksore provon se në fillim të shekullit të 16-të otomanët kishin konsoliduar kontrollin e tyre mbi gadishull. Nga ana tjetër, regjistrimi më i hershëm TT10-1/14662 veçonte qartazi fshatrat albanase me nënvizimin "komunitet albanas" (ez cemaat-i Arnavudan). Përveç fshatrave të përmëndura si albanase, banorë me origjinë albanese jetonin edhe në fshatra dhe qyteza greke ashtu siç mund të kuptohet nga emrat e tyre, (Liakopoulos 2019, 214-216). Sidoqoftë, këta njerëz paguanin të njëjtën ispenxha si gjithë të tjerët; 25 Akçe në vit. Analizimi i të dhënave të bollshme financiare, (Shih tabelën më poshtë), që përmban regjistrimi kadastror me numur TT10-1/14662 tregon se një familje albanase paguante mesatarisht 3 të 5-tën (më saktë 58.85%) të shumës që paguante një familje greke. Kjo është e dhëna e parë që vë në dukje varfërine relative të këtij grupi etnik. Në këtë pikë mund të sugjerohet që këto komunitete, [albanasit - shënimi im], ishin më së shumti të ingranuara në kultivimin e drithërave (grurë, misër) për plotësimin e nevojave jetësore dhe jo në aktivitete agrikulturore që krijonin mundësinë e fitimit monetar. Një familje albanase duket se kishte paguar mesatarisht 4.7 Akçe më shumë taksë "të dhjete", (Në sistemin Otoman të taksimit kjo taksë quhej "öşr”. Shih shënimin #4), në grurë dhe kishte prodhuar 238.6 kg më tepër se sa një familje greke. Me fjalë të tjera, një albanas kishte paguar 0.8 Akçe "të dhjetë" më shumë dhe kishte prodhuar 46.9 kg më shumë drithëra se ekuivalenti i tij grek. Në anën tjetër, kontributi i albanasve në produktet e tjera të taksueshme agrikulturore arrinte pak më shumë se 1 të 10-tën e totalit të përgjithshëm në Pelepones, (shuma e saktë ishte 11.9%). Vreshtaria dhe prodhimi i verës përbënin dy fusha të agrikulturës dhe të aktiviteteve para-industriale që kërkonin një nivel të caktuar dijesh dhe lidhje të ngushtë me tokën. Kjo nënkupton që këto aktivitete ishin më të zakonshme midis grupeve të popullatave me vëndbanim të përhershëm. Albanasit lëvizës, që mund të kishin vazhduar të punësoheshin si mercenarë (stradioti) në ushtritë e shteteve të ndryshme italiane, shfaqnin një mungesë të madhe, ose më saktë ata nuk kontribonin fare në kultivimin/prodhimin e verës. Kjo është e vërtetë edhe për kultivimin e vreshtave në bashtat private që mirëmbaheshin nga rajatë(4), ashtu dhe të atyre në zotërim të timar-mbajtësve (bağat-ı hassa). Albanasit nuk punësoheshin në kultivimin e tokave të timariotëve(5) në të njëjtin nivel siç bënin fqinjët e tyre grekë. Megjithatë, kjo veçori mund të ketë qënë e lidhur me natyrën e vendosjes së vëndbanimeve kryesore në Peleponesin e hershëm otoman. Qëndrat kryesore ishin fshatra apo qyteza të fortifikuara që datonin në kohën e kontrollit franko-bizantin të shekullit të 13-të apo 14-të. Timarët më të mëdhenj ishin krijuar pikërisht rreth këtyre fortesave të cilat funksiononin si qëndra të administratës lokale dhe tregut kryesor te zonës. Albanasit, si të arrdhur të rinj, zgjodhën të vendoseshin në vëndbanime të vogla të shtrira në periferi të qytezave/qyteteve të përmendura më sipër. Kjo gjë i lejonte ata të kishin një lidhje të dobët dhe mëvetësi nga qëndrat lokale ku timariotët zotëronin banesat dhe fushat e tyre. Në aspektet e tjera; blegtoria duket se ishte më e zhvilluar në mes të albanasve. Si një grup me karakteristika të forta gjysëm-nomade, kontributi i tyre në taksat e paguara mbi rritjen e derrave dhe bagëtive te imta, ishte respektivisht në masën 84.65% dhe 60.68%. Nga sa u tha me sipër, mund të konkludojmë se edhe në se supozojmë që ç’do familje kishte 5 antarë, një numur optimist për kohën, rekordet tregojnë se në përgjithësi të dyja grupet etnike prodhonin më shumë drithëra se sa ju nevoitej për konsum të brendshëm. Minimumi i nevojshëm për jetesë llogaritej të ishte rreth 200 kg, shto 59 kg për fara dhe 36 kg për taksa, arrihet totali 295 kg në vit. Duhet thënë që regjistrimi i parë i Moresë nuk përmënd taksat në drithëra të tjera si psh, tërshërë, mel dhe oriz, të cilat shfaqen gjysëm shekulli më vonë në regjistrimin TT80. Kështu që ka mundësi që regjistrimi fillestar të jetë mbështetur mbi sasinë e grurit dhe elbit, (Alexander 1999, 58, 63). Të dhënat e taksimit të drithërave të bukës në regjistrimin kadastrial TT10-1/14662 janë shumë të lidhura me vendbanimet respektive (drithëra në kg për familje, R2: 0.88; p-value: <0.001). Tregëtimi i pjesës së mbetur nga kultivimet përkatese, në rastin tonë drithëra dhe vreshtari, ishte një domosdoshmëri për egzistencën e familjes që duhej të paguante ispenxha dhe detyrimet e tjera financiare. Raporti i njeriut me produktet agrare ishte një karakteristikë e rëndësishme e ekonomive para-industriale (Asdrachas 1999, 221-222; Asdrachas 1988, 15-17). Në rastin që po trajtojmë, albanasit kishin më pak nevojë të akumulonin të njëjten sasi shtesë të produkteve jetësore sepse ata gëzonin 20% reduktim në ispenxha. Në këtë këndvështrim, duket se ata ishin përqëndruar kryesisht në drithërat e bukës (drithëra: 91.72%; vreshtari: 3.98%; kultivime të tjera: 4.3%). Ndërsa grekët kishin një raport më të balancuar (drithëra: 45.34%; vreshtari: 46.03%; kultivime të tjera: 8.63%). Këto gjetje përputhen me portretin e një bariu të varfër që ushtronte aktivitetin e tij në një ambjent fshatar; një përshkrim ky që burrimet historike të asaj kohe japin për albanasit, (Chalcocondyles 1923, 170; Lambros 1926, 194; Lambros 1900, 647). Tabela - Taksat vjetore (në Akçe) Tabela është një punim i Georgios C. Liakopoulos Shënime dhe sqarime rreth artikullit që unë i kam parë si të nevojshme për shqipërimin dhe interpretimin e disa termave gjeografikë, ekonomikë, historikë dhe gjuhësorë. Këto janë shënimet e mia dhe nuk gjenden në studimin origjinal të Dr. Georgios C. Liakopoulos 1- More/Morea ishte emri me të cilen njihej gadishulli i Peleponesit në Mesjetë. 2- Bëhet fjalë për kadastrën më të herëshme të Poleponezit. Sot ajo është e ndarë në dy pjesë dhe mbahet në Arkivat Otomane të Kryeministrisë në Stamboll (TT10), dhe në Librarinë Kombëtare të Bullgarisë në Sofje (1/14662). 3- Akçe, monedhë argjendi/njësi monetare Otomane. 4- Öşr ishte një taksë mbi prodhimet agrikulturale. Shpesh herë në literaturën shqiptare kjo taksë njihet me emrin “një e dhjeta", ose "e dhjeta”. Duhet nënvizuar se pavarësisht se me termin e sotëm gjuhësor kjo taksë quhet "e dhjeta", në realitetin e atëhershëm niveli i saj mund të arrinte deri në 25%. Në këtë përkthim, fjalën “öşr” unë e kam shqipëruar si "e dhjeta". 5- Raja/raeja/raiyah/reaya ishte klasa e ulët taksapaguese në shoqërine otomane; kryesisht të krishterët. 6- Timar/timariot ishte sistemi mbi të cilin mbështetej organizimi i Perandorisë Otomane. Timariotët, apo timar-mbajtësit, ishin persona që Sulltani ju kishte dhënë të drejta mbi përdorimin e tokës dhe si detyrim timariotët ishin të detyruar ti afronin Sulltanit shërbime të ndryshme, administrative, taksore, ushtarake dhe civile. 7- Paleografia - do të thotë shkrime të vjetra. Dy fjalë rreth Georgios C. Liakopoulos, autorit të këtij studimi Zt. Liakopoulos mban titullin Doktor që prej vitit 2009. Doktoraturën ai e ka mbrojtur pranë Royal Holloway, Universitetit të Londrës. Fusha e specializimit të tij është Historia Otomane. Ai ka qënë mësues i lëndëve “Gjuha Moderne Turke” (2010-2013) dhe “Historia dhe Paleografia(7) Otomane" (2016-2018) në Universitetin e Athinës dhe më vonë në Universitetin e Lirë të Berlinit (2019-2020). Publikimet e tij, kryesisht kanë të bëjnë me dokumentat e vjetër dhe materialet shkrimore që gjenden në arkivat Otomane. Ai fokusohet në gjeografinë, demografinë, zhvillimet ekonomike dhe mejdisore që pësuan hapësirat/tokat Greke gjatë kontrollit Otoman. Momentalisht, Zt. Liakopoulos është i punësuar si kërkues me gradë Doktor, (Senior Postdoctoral Researcher), pranë “Instituti Max Planck për Shkencën e Historisë Njerezore”, (Dega Shkencë e Vjetër dhe Histori - Grup i pavarur kërkimi), që ndodhet në Jenë, Gjermani. Për më tepër informacion mbi punimet e Zt. Liakopoulos ju mund të vizitoni: https://shh-mpg.academia.edu/GeorgiosLiakopoulos Referenca për lexime të mëtejshme Alexander, John C. (October 1999). ‘Counting the Grains: Conceptual and Methodological Issues in Reading the Ottoman Mufassal Tahrir Defters’. Arab Historical Review for Ottoman Studies 19-20, pp. 55-70. Asdrachas, Spyros. (1988). Οικονομία και νοοτροπίες. Athens: Ερμής. Asdrachas, Spyros. (1999). Μηχανισμοί της αγροτικής οικονομίας στην τουρκοκρατία (ΙΕ΄-ΙΣΤ΄ αιώνας). Athens: Θεμέλιο. Asdrachas, Spyros. (2003). ‘Η αγροτική οικονομία’, in Spyros I. Asdrachas, N.E. Karapidakis, Olga Katsiardi-Hering, Eftyhia D. Liata, Anna Matthaiou, Michel Sivignon, Traian Stoianovich (eds). Ελληνική οικονομική ιστορία. ΙΕ΄-ΙΘ΄ αιώνας. vol. 1. Athens: Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, pp. 389-350. Biris, Kostas. (1998). Ἀρβανῖτες, οἱ Δωριεῖς τοῦ νεώτερου ἑλληνισμοῦ. Ἱστορία τῶν Ἑλλήνων Ἀρβανιτῶν. Athens: Μέλισσα. Chalcocondyles, Laonicus. (1923). Historiarum demonstrationes. Eugenius Darkó (ed.). Editiones Criticæ Scriptorum Græcorum et Romanorum. vol 2. Budapest: Academia Litterarum Hungarica. Chrysostomides, Julian. (1995). Monumenta Peloponnesiaca. Documents for the History of the Peloponnese in the 14th and 15th Centuries. Camberley: Porphyrogenitus. Ducellier, Alain. (1968). ‘Les Albanais dans les colonies vénitiennes au XVe siècle’, Studi Veneziani 10, pp. 47-64. Ducellier, Alain. (1979). ‘Les Albanais du XIè au XIIIè siècle : nomades ou sédentaires ?’, Byzantinische Forschungen 7, pp. 23-36. Ducellier, Alain. (1994). Οι Αλβανοί στην Ελλάδα (13ος-15ος αι.). Η μετανάστευση μιας κοινότητας. Athens: Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν. Lambros, Spyridon P. (1900). ‘Ἐκθέσεις τῶν Βενετῶν προνοητῶν τῆς Πελοποννήσου ἐκ τῶν ἐν Βενετίᾳ ἀρχείων ἐκδιδόμεναι’, Δελτίον τῆς Ἱστορικῆς καὶ Ἐθνολογικῆς Ἑταιρείας τῆς Ἑλλάδος 5, pp. 605-823. Lambros, Spyridon P. (1926). ‘Ἀνωνύμου Πανηγυρικὸς εἰς Μανουὴλ καὶ Ἰωάννην Η΄ τοὺς Παλαιολόγους’, in Παλαιολόγεια καὶ Πελοποννησιακά. vol. 3. Athens, pp. 132-199. Liakopoulos, Georgios C. (2009). ‘Η αμπελοκαλλιέργεια και η οινοπαραγωγή στην πρώιμη οθωμανική Πελοπόννησο, βάσει του κατάστιχου ΤΤ10-1/14662’, in Yanis A. Pikoulas (ed.). Οἶνον ἱστορῶ ΙΧ Πολυστάφυλος Πελοπόννησος. Athens: ΕΝΟΑΠ Νεμέα, pp. 197-222. Liakopoulos, Georgios C. (2019). The Early Ottoman Peloponnese. A Study in the Light of an Annotated editio princeps of the TT10-1/14662 Ottoman Taxation Cadastre (ca. 1460-1463). Royal Asiatic Society, Ibrahim Pasha of Egypt Fund Series. London: Gingko Library. Panagiotopoulos, Vasilis. (1987). Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου, 13ος-18ος αιώνας. Athens: Ιστορικό Αρχείο, Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος. Thiriet, Freddy. (1959). La Romanie vénitienne au moyen âge. Le développement et l’exploitation du domaine colonial vénitien (XIIe-XVe siècles). Paris: De Boccard. Topping, Peter. (1980). ‘Albanian Settlements in Medieval Greece: Some Venetian Testimonies’, in Angeliki E. Laiou-Thomadakis (ed.). Charanis Studies. Essays in Honor of Peter Charanis. New Brunswick: Rutgers University Press, pp. 261-271. Zakythinos, Denis A. (January-February 1949). ‘La population de la Morée byzantine’, L’Hellénisme contemporain 3/1, pp. 7-25. Zakythinos, Denis A. (March-April 1949). ‘La population de la Morée byzantine’, L’Hellénisme contemporain 3/2, pp. 107-132. ----------------- Gusht, 2021

Shqiptaret dhe ndikimi otoman. Kush ishin shqiptaret e Mesjetes se Vone ? Sa ndikuan otomanet ne krijimin e identitetit shqiptar ? Shqiptaret dhe zanatet otomane ... Pak dihet rreth historise se shqiptareve(1) te Mesjetes. Kerkuesit e huaj qe jane mare seriozisht me kete teme numurohen me gishta. E pergjitheshmja eshte se si ata, ashtu edhe studjuesit vendas, i kane bazuar teorite e tyre mbi hipoteza, hamendje, perralla dhe legjenda. Shqipetaret e sotem, si gjithe popujt e tjere ballkanike, jane nje perzjerje farash, fisesh dhe popullatash qe gjate shekujve kane arritur te krijojne identitetin e tyre te vecante. Mendoj se egzistenca e shqiptareve ne hapesirat ballkanike shtrihet mbrapa ne kohe dhe kjo tregohet ne latinizimin e madh qe ka pesuar gjuha shqipe. Megjithate, okupimi i nje hapesire te caktuar tokesore nuk eshte thjesht nje raport pronesie midis njeriut dhe tokes. Perkundrazi, eshte nje proces kompleks qe midis te tjerash "gersheton" tradita kulturore, gjuhesore, shpirterore, bile dhe emertimet e sendeve dhe aktiviteteve te jetes se perditeshme ... Ne te kaluaren, shpernguljet e popullatave kane qene fenomene te zakonsheme. Permeteper, disa popullata kane patur si menyre jetese levizjet sezonale. Ne pergjithesi, kjo ndodhte me ato grupe njerzish qe ishin te lidhur me blegtorine. Personalisht mendoj se para-ardhesit e shqiptareve i perkisnin kesaj kategorie. Ata ishin popullata nomade qe nuk kishin lidhje te perhereshme me nje hapesire te caktuar tokesore. Nje pershkrim i vitit 1308 thote: "Albanasit nuk kane qytete, kampe, fortifikime apo ferma por ne pergjithesi jetojne ne tenda dhe vazhdimisht levizin nga nje vend ne tjetrin me ndihmen e ushtareve dhe miqve te tyre. Ata kane nje qytet qe quhet Duracium (Durres) i cili ju perket latineve prej te cileve albanasit marrin tekstilet dhe gjera te tjera te domosdoshme" (2) . Historia deshmon se shqiptaret e hershem nuk kane qene ndertues qytezash/qytetesh dhe nuk kane lene gjurmet e tyre ne kete drejtim; ose gjurmet jane shume te pakta dhe i perkasin periudhave te voneshme. Per krahasim, greket e vjeter perdornin fjalen “Polis” per te emertuar qytetet e tyre, sllavet perdornin fjalen “Grad”, gjermaniket fjalen “Burg”, etj. Po shqiptaret, (qofshin keta pellazgo-ilire apo arberore), ke fjale perdornin per specifikimin e qytezave/qyteteve qe ndertonin ? Ne se egziston ndonje i tille, mund te me permende dikush 2-3 qytete me emra shqiptare qe te jene ndertuar, te themi 1000 vjet me pare ? Ne ilustrimin e titulluar "Dhoma shqiptare" jam perpjekur te emertoj disa nga objekted baze te nje ambjenti te zakonshem banimi ne Shqiperine veriore te viteve 1900. Duket qarte qe shumica e emrave te objekteve jane te huazuara nga gjuhet e tjera ballkanike, por edhe me gjere ... Skica origjinale eshte nje punim i Edith Durham dhe eshte shkeputur nga libri i saj i titulluar: "High Albania". Le te mbetemi ne "Qeliza fizike" e civilizimit qe ne shqip quhet "Shtepi". Me poshte tregohen disa nga emrat e elementeve kryesore te shtepise. Paralelizmat dhe ngjashmerite midis gjuheve te listuara, shqip, greqisht, latinisht, bullgarisht(3), rumanisht(4) dhe turqisht, tregon se popullatat perkatese kane qene ne kontakt me njera tjetren dhe kane shkembyer eksperience dhe dije. Kush ka huazuar me shume nga gjuhet e njeri-tjetrit ? Kjo eshte ceshtje interpretimi shkencor dhe jo kendveshtrimi nacionalist, por une mendoj se shqiptaret kane mare me shume se c'kane dhene ne kete fushe. Per te qene me i sakte; shqiptaret kane huazuar pjesen dermuese te emertimeve qe lidhen me konceptin "Shtepi". Me fjale te tjera, shqiptaret i kane mesuar keto emra/emertime nga popuj te tjere. (Shenim i rendesishem per lexuesit qe perdorin telefona celulare: Kliko ne fjala perkatese, ose ne shenja"+", per te pare versionet e fjales ne gjuhe te tjera) E njejta situate egziston dhe me veglat e punes apo materialet e ndertimit. Edhe ne kete fushe gjuha shqipe eshte "Kampione ne huazim". Do te ndalem vecanarisht ne veglat e bujqesise. Ato deshmojne qe shqiptaret e hershem mesuan si te punojne token nga bullgaret/sllavet. Fjalet "Plug" dhe "Brazde" jane tregues shume te qarte te ketij ndikimi dhe zhvillimi historik. Kjo do te thote qe shqiptaret filluan te lidheshin me token pas dyndjeve bullgare qe kulmuan rreth viteve 800. Bullgaret hodhen hapat e pare ne krijimin e vendbanimeve fikse dhe numri i madh i emertimeve bullgare (Fshatra, lumenj, kodra, male, etj) e tregon kete gje. Ndikimi bullgar ka lene gjurme te konsiderueshme dhe nje rast unikal eshte fjala "Zjarr", qe per mendimin tim eshte deformim i fjaleve bullgare "Poxhar", "Zhar" qe do te thone zjarr, thengjill, nxehtesi ... Kete hipoteze e mbeshtesin fjalet "Mashë", "Tym", "Pepellash", "Përzhit", "Zhurit", etj, qe perdoren ne gjuhen shqipe por qe ne fakt jane fjale me origjine bullgare dhe lidhen drejt-persedrejti me fenomenin e zjarrit. Ne gjuhen shqipe ka disa emra veglash/mjete pune qe gjenden dhe ne gjuhet e tjera ballkanike. Shembull: grabashke, prashajke, çapë, etj. Me poshte tregohen disa nga emrat e veglave dhe produkteve bujqesore. Eshte normale qe cdo nacionalitet te perpiqet te lidhe te shkuaren me te tashmen dhe te deklaroje pronesi te perhereshme mbi hapesirat tokesore ku jeton sot. Si gjithe popujve te tjere, kjo e drejte ju takon edhe shqiptareve, dhe kjo as qe duhet te diskutohet. Nga ana tjeter, eshte po aq e rendesishme njohja dhe studimi i se kaluares. Dikush do te pyese: Kush ishin dhe nga erdhen para-ardhesit e shqiptareve ? Personalisht mendoj se origjina e shqiptareve rrjedh nga popullata qe ka jetuar ne hapesira kodrinore-malore, larg zonave bregdetare. Kjo hapesire ka qene diku ne veri-lindje te Kosoves se sotme. Ne gjuhen shqipe mungojne emra/fjale specifike per floren dhe faunen detare. Ndersa per kafshet e egra dhe blegtorale shqiptaret kane emra specifike, qe gjenden vetem ne gjuhen e tyre. Interesant eshte fakti se ndersa shqiptaret e hershem kishin emerimet e tyre te vecanta per kafshet, zogjte apo insektet, ata huazuan fjalet qe kane te bejne me kultivimin e tokes, aktiviteteve blegtorale, bujqesore, etj. Per shembull: shqiptaret kane emerat unike "Blete" dhe "Mjalte", por ata e mesuan fjalen "Koshere" nga bullgaret. Kur isha i vogel degjoja se filanit ju prish kosherja sepse i iku "Matka" ... ***** Duke filluar qe nga Antikiteti dhe duke vazhuar deri ne Mesjeten e Vone, shqiptaret, (sidomos ata te jugut), mesuan shume gjera nga greket dhe latinet. Shume terma gjuhesore ne gjuhen shqipe qe kane te bejne me dijen, shtetin dhe ligjin kane origjine greko-latine. Pervec shume faktoreve te tjere qe po i anashkaloj , jo me kot personat e kenduar dhe te edukuar mbanin mbiemra Gramenos, Zografos, etj. Si konkluzion, mendoj se ishte pikerisht pushtimi dhe kontrolli otoman ai qe i dha mundesi nje pjese te mire te popullatave/fiseve/farave te ndryshme shqiptare te braktisnin jeten nomade dhe te sistemoheshin ne vendbanime fikse dhe pak e nga pak te ingranoheshin ne format e jetes para-qytetare shqiptare. Ky ndryshim rrenjesor kerkoi dhe pasurimin e fjalorit te jetes se perditeshme. Treguesi me i mire i ketij fenomeni jane emrat e profesioneve si: Jazexhi, Bojaxhi, Kallajxhi, Teneqexhi, Jorganxhi, Kondakçi, Dyfekxhi, Sa'atçi, Qymyrxhi, Sheqerxhi, Demirxhi, Marangoz, Nallban, Terzi, Saraçi, etj. Ne se shqiptaret e viteve 1400 - 1500 do ti kishin patur keto "Zanate", (Zanat eshte fjale turke, ashtu sic jane edhe fjalet usta dhe cirak), ata do te kishin emrat e tyre ne shqip dhe nuk do ti kishin ndryshuar ato me terma otomane/turke. Bie fjala, bullgaret apo serbet kishin fjalen "Kovaç" dhe nuk e zevendesuan ate me fjalen turke "Demirxhi" apo "Nallban". Po ashtu greket, mbajten fjalet qe kishin patur per dhjetra shekuj:"Sidhirurgos" dhe "Petalotis". Duke e mbyllur; krijimi i nacionaliteteve perfshin dhe shkembim traditash, gjuhesh, besimesh, kulturash, pervojash, etj. Eshte ligj i natyes qe dija, ashtu si uja, rrjedh nga pika me e larte ne ate me te ulet. Shqiptaret e sotem i detyrohen ne nje shkalle te konsiderueshme kulturave superiore greke, latine, sllavike, otomane ... dhe ketu nuk ka azgje per tu cuditur. Keshtu jane ndertuar edhe civilizimet me te sukseshme ne bote ! Ne se dikush insiston ne vazhdimesine e kultures Pellazgo-Iliro-Arberore e inkurajoj te vazhdoje ne mbrojtjen e kesaj hipoteze duke e pershendetur me kengen "Byrek, byrek, o usta Murat" ... Shenime dhe sqarime te rendesishme 1- Termi "Shqiptar" nuk njihej ne Mesjete. Ne kete rast, kete term e kam perdorur per thjeshtesi meqenese i referohem gjuhes shqipe qe flitet dhe shkruhet sot. 2- Nje shqiperim i plote i ketij materiali gjendet ketu: https://www.mendoj.me/pershkrim-i-albanias-viti-1308 3- Historianet thone se ne pergjithesi bullgaret kane qene fise turke qe jane sllavizuar shume shekuj me pare. Gjuha e tyre ka ngjashmeri me gjuhet e tjera sllave, perfshi dhe serbo-kroatishten. Bullgaret kane patur ne kontroll shume hapesira ballkanike dhe natyrisht qe ata kane lene gjurmet e tyre. Per thjeshtesi, ne shkrim nuk kam permendur ndikimet sllave ne historine shqiptare por i referohem bullgareve dhe gjuhes moderne bullgare. 4- Gjuha shqipe dhe gjuha rumune kane shume fjale te perbashketa. Ky fakt eshte nje tregues i rendesishem qe mbeshtet teorine qe thote se disa grupe te popullave para-shqiptare dhe para-rumune kane jetuar prane njeri-tjetrit. Gjithashtu, nje pjese e popullatave vllahe qe jetojne ne Ballkan flasin versione/dialekte qe kane ngjashmeri me rumanishten. Dhjetor, 2021

Athinaja jetime, komuniteti i Krishtere dhe “vula” Otomane Nje miku im gjate kerkimeve te tij neper bibloteka dhe arkiva te ndryshme ne Shqiperi, kishte gjetur nje shkrese te vjeter te shkrojtur ne Greqisht. Dokumenti mbante daten 18 Qershor, 1907 dhe ishte perpiluar nga nje dore e kujdeseshme. Shkresa ishte ne Greqishten “kishtare”, forme kjo e veshtire per tu kuptuar nga nje njohes i gjuhes se sotme Greke. Kerkova ndihme nga disa njerez per “perkthimin” e saj dhe fatmiresisht me ne fund ndihma arriti. Nje studiues i njohur Grek, Zt. L Psomas, per te cilin une do te flas me poshte, me beri nje permbledhje te shkurter te dokumentit permbajtja e te cilit te them te drejten me preku dhe me beri te mendoj … Perpara se te vazhdoj me dokumentin do perpiqem te pershkruaj sitemin ligjor te atyre viteve. Gjate periudhes Otomane ceshtjet e vogla ligjore zgjidheshin nga gjyqe “fetare” bazuar ne llojin e fese qe komuniteti ushtronte. Pra, qytetaret/fshataret gjykoheshin nga nje sistem gjyqesor qe mbeshtetej ne ideologjine dhe parimet fetare qe “mileti” besonte. Zbatimi i vendimeve gjyqesore kryhej nga autoritetet Otomane qe perfaqesonin nje shtet laik. Autoritetet Otomane nuk pyesnin kush ishte kush, por zbatonin rregullin dhe ligjin e asaj kohe. Jo se cdo gje ishte mire dhe drejt por kjo ishte cfare Otomanet perpiqeshin te benin. Cdo fshat, apo grup besimtaresh, perbente nje bashkesi ne krye te se ciles qendronte nje “koke” (drejtues) qe komuniteti e kishte zgjedhur vete. “Kokat” drejtuese te zonave nuk ishin antare te sistemit klerikal por kishin mardhenie dhe ko-operonin me kishen dhe organizmat e saj. Drejtuesi kryesor apo "koka" e ketyre drejtuesve te vegjel, qe perfaqsonin besimtaret e Krishtere Orthodokse qe jetonin ne hapesirat e kontrolluara nga Perandoria Otomane, ishte Patriarkana ne Stamboll (Kostandinopoje). Pikerish ky lloj organizimi komunitar dhe sistem drejtesie reflektohet dhe ne dokumentin ne fjale, qe tregohet me poshte. Perse ben fjale dokumenti ? Dokumenti eshte nje peticion qe fshataret e fshatit Melan, qe ne ate kohe bente pjese ne Kazane e Permetit, i drejtojne Dhespotit (Metropolitanit) te Korces dhe Permetit, Hiresise Gjervasius. Letra i referohet nje vendimi qe gjyqi i komunitetit Orthodoks kishte arritur por qe nuk ishte zbatuar akoma. Fshataret e Melanit nepermjet letres i kerkojne Dhespotit qe te beje te gjitha perpjekjet e duhura dhe te nevojshme qe autoritetet laike Otomane te zbatojne vendimin ashtu sic thote ligji. Nje permbledhje e shkurter e dokumentit Athina Vasiliu, nje jetime fill e vetme dhe pa asnje te aferm, banuese e Melan-it, (Fshat afer Permetit), me ndihmen dhe mbeshtetjen ekonomike te fshatit u martua me Argjir Efthimin banues i fshatit Strumec. Cifti jetoi se bashku rreth nente muaj. Per arsye ekonomike, Argjiri u largua te punoje diku dhe e la gruan e tij ne shtepine e te jatit me besimin se ky i fundit do te kujdesej per te. I jati i Argjirit, i qojtur Efthim Mikail, pas pesembedhjete ditesh e nxori nga shtepia gruan e te birit. Ai e braktisi ate ne mes te rruges midis fshatrave Strumec dhe Melan. Keshtu qe Athinaja mbeti ne kuptimin me te plote te fjales “ne mes te rruges”, ne gjendje te mjeruar, e mbytur ne dhembje dhe lot. Dokumenti thote se vjehrri i Athinase, Efthim Mikail, ishte nje person me karakter te keq. Ai ishte martuar dhe ndare disa here dhe per momentin ai mbante ne shtepine e tij nje grua tjeter me te cilen nuk kishte vene kurore. Komuniteti i Melanit hapi gjyq kunder Efthimit. Kuptohet qe gjyqi u zhvillua para nje perfaqesie fetare Kristiane Orthodokse dhe kishte me shume vlera morale dhe shpirterore sesa ndeshkuese. Efthimi nuk i mohoi veprimet e tij dhe insistoi qe nuk do ta pranonte gruan e te birit te kthehej ne shtepi. Permeteper, ai tha se mund ta bente “hasha” te birin. Vendimi qe gjyqi mori ishte ky: - Efthimi duhet ta merrte gruan e te birit ne shtepi dhe ta mbante ate deri sa te kthehej i shoqi i saj, Ose, - Ti paguante Athinase nje shume te caktuar mujore. Efhimi nuk pranoi as njeren, as tjetren. Ne kete pike, komunitetei i Melanit i drejtohet priftit te zones qe ishte dhe perfaqsuesi i Dhespotit. Ata i kerkuan atij qe ti drejtohej administrates laike Otomane dhe te kerkonte zbatimin e vendimit gjyqesor. Me sa duket, prifti nuk ishte i gatshem te bente kete gje. Mungesa e reagimit te priftit e shtyu komunitetin ti drejtohej Dhespotit. Komuniteti kerkonte qe Dhespoti vete personalisht te nderhynte dhe te bente te pamunduren qe vendimi i gjyqit te zbatohej ashtu sic thoshte ligji. Ne menyre qe ta benin peticionin e tyre nje ceshtje serioze ata jo vetem qe e pregatiten dhe firmosen dokumentin ne fjale, por kerkuan ndihme edhe nga kazate fqinje si ajo e Kosturit dhe Permetit. Duket qarte qe mbeshtetja ishte unanime dhe masive. Pervec vules dhe firmes te “kokes” drejtuese Melanit ka dhe dhjete drejtues te komuniteteve te tjera qe vulosen dhe firmosen kete peticion. Rasti i Athinase dhe raporti historik i te kaluares me te sotmem Ky rast, qe nuk ishte i vetmi, (kam ne dispozicion kopjet e disa dokumentave te ngjashem), tregon se ne historine e sotme Shqiptare vlerat dhe meritat e institucioneve fetare, gjate kohes se Perandorise Otomane, anashkalohen dhe tjetersohen. Eshte e zakonshme qe Otomanet pershkruen si injorante, te pagdhendur … per te mos thene me shume. Vertet qe vulat ne peticion kane te shkrojtura ne Turqisht me alfabetin Arab por ato jane simbol i nje organizimi shteteror qe funksionoi per shume, shume kohe. Nuk ma merr mendja se vulat e burokracise te sotme Shqiptare kane ndonje efekt me te mire kur vjen rasti i njerezve ne nevoje apo te braktisur. Ne “studimet” e historianeve zyrtare, sistemet fetare, qofshin keto te Krishtera apo Myslymane, karakterizohen si dashakeqe, me objektiva anti-Shqiptare dhe emertimet vazhdojne e vazhdojne … Nje pjese e ketyre historianeve apo dhe politikaneve Shqiptare injorojne faktin qe kane qene pikerisht keto organizime fetare, ne rastin konkret Kisha Orthodokse, qe kane lojtur rolin e edukatorit dhe gjykatesit te antareve te tyre per shekuj te tere. Kuptohet qe kjo histori ka shume ane dhe mbas pamjes se pare ka “gjera” te tjera, por roli pozitiv qe kisha Orthodokse ka lojtur ne kete kendveshtrim eshte i pakundeshtueshem. ***** Fshati Melan sot nuk egziston, mbase fshati Strumec po ashtu. Ne vend te Melanit te dikurshem kane mbetur disa grumbuj guresh te mbuluar nga ferrat dhe harresa. Ky dokument, i njeqind e dhjete viteve te kaluara, me kthen mbrapa ne kohen kur Melani kishte banoret, shtepizat, kishezen apo kishezat e tij dhe jeta rridhte me te mirat dhe te keqijat e saj. Peticioni me ve ne kerkim te Athinase te pafat. E imagjinoj ate, aty “ne mes te rruges”, e braktisur nga ai qe duhet te ishte mbrojtesi i saj, e kerusur nen peshen e fatit te keq dhe dua ti jap doren e ta ndihmoj te ngrihet. Por me teper, do te desha tju shterngoja doren gjithe atyre qe u perpoqen ta ndihmonin dhe ti jepnin shprese Athinase, jetimes se varfer, qe me vuajtjet e saj bashkoi shume komunitete Orthodokse ne kerkim te se drejtes. Dy fjale rreth shkrimit dhe ndihmes te Zt. Psomas Ne nje pjese te mire, ky shkrim eshte bazuar ne nje permbledhje qe Zt. Lambros Psomas i beri dokumentit te treguar me lart. E falenderoj ate dhe nje here per durimin, deshiren per te ndihmuar dhe profesionalizmin e treguar. Nje profil te detajuar te tij, ju do ta gjeni ne kete link: https://winchester.academia.edu/LamprosPsomas

Arbereshet dhe shqiptarizimi i tyre. Shqiptarizimi i Arberesheve Procesi i 'unifikimit' te arberesheve coi ne humbjen e informacioneve te rendesishme rreth albanasve te hershem. Ne fund te viteve 1300, ne Britanine e Madhe fliteshin disa gjuhe, variante gjuhesh dhe dialektesh. Dokumentacioni i atyre viteve eshte kryesisht i shkrojtur ne Anglishten Mesjetare, Anglo-Normandisht dhe Latinisht. Institucionet, shkencetaret, historianet per asnje moment nuk kane pushuar se zbuluari dhe studjuari historine e vendit te tyre, ndersa Shteti Britanik ka shpenzuar shuma maramendese per mbrojtjen e kultures/traditave te vjetra. Askush ne Britanine e Madhe nuk ka tentuar te “Anglizoje” banoret e dikurshem te ishullit te famshem. Ne se dikush do te kishte hedhur kete ide, atehere Mr. Bean do te kishte bere nje film shume te sukseshem. Egziston nje tendence e pergjitheshme per te lidhur popullata moderne me civilizime te dikurshme. Bie fjala greket tentojne te lidhin veten me civilizimin e vjeter grek. Italianet me shkelqimin e Romes. Egjyptianet me faraonet e piramidave … Eshte sjellje dhe ndjenje njerezore. Kushdo deshiron te lidhe veten e tij me dicka superiore. Disa nga perfaqsuesit e hitoriografise shqiptare e shohin kete fenomen nga nje kendveshtrim tjeter. Per ta historia rrjedh nga e sotmja drejt te shkuares. Me fjale te tjera; pellazget, iliret, dardanet, epirotet, maqedonasit, arvanitasit, arbereshet jane pa perjashtim shqiptare. Si mund te jete kjo e mundur kur termi “Shqiptar” eshte nje term i ri ? - do te pyese dikush. Pikerisht ketu ndahet shkenca nga nacionalizmi idiotesk ! Gjate Bizantit, popullatat nomade arvanitase u vendosen ne disa zona te Greqise se jugut. Per here te pare ata shfaqen ne regjistrat e Manuel Kantakuzino kur ky kishte ne kontroll Peleponezin (1348-80). Me vone, pushtimet otomane ne Ballkan krijuan disa vale te reja emigrimi si ne drejtim te Greqise ashtu dhe te Italise jugore. Thuhet se ka materiale te shumta rreth vendosjes se arberesheve ne Italine e jugut. Megjithate, mungojne punime te verteta shkencore rreth historise se tyre. Konkluzioni i pergjithshem eshte se ata u vendosen ne zona te depopulluara. Zanati i tyre kryesor ishte ushtria; ata luftonin si mercenare. Deri ne vitin 1861, gadishulli Italik ishte i ndare ne disa mbreteri, pricipata dhe Qytet-Shtete keshtu qe kishte plot mundesi punesimi per ushtare … Krijimi dhe fuqizimi i Shtetit Italian, thirri perseri ne skene arbereshet e varfer dhe te harruar. Kesaj rradhe ata u perdoren per nje qellim tjeter: Krijimin e nacionalizmit shqiptar qe do te ndihmonte shtrirjen e ndikimit italian ne anen lindore te Adriatikut. Ne procesin e “Shqiptarizimit” te arberesheve u zhduken disa nga elementet thelbesore te identitetit origjinal arberesh. Personalisht, mendoj se shumica e arberesheve u vendosen ne Itali pas nje qendrimi te perkohshem ne Peleponez. Aty ata huazuan shume karakteristika Greko-Bizantine. Prandaj vazhdojne te kendojne “O moj e bukura More” edhe sot e kesaj dite. Dhe ajo qe injorohet masivist eshte fakti qe Orthodhoksia i shpetoi ata nga italianizimi i plote. Popullatat qe perdoren gjuhen dhe ritin grek ne kishe munden te shpetonin dhe gjuhen arbereshe ne shtepi. Te tjeret thjesht u asimiluan ! Kjo eshte nje teme shume e gjere dhe e mbingarkuar me nacionalizem ekstrem. E shoqeruar me kenge “super-patriotike” dhe natyrisht e zbukuruar me “Flamurin e Skenderbeut”. Skenderbeu dhe shkenca Ne se tek arbereshet, apo shqiptaret kudo qe ndodhen, egziston vertet respekti per udheheqesin e dikurshem, atehere eshte detyra e tyre te krijojne nje fond per identifikimin e pas-ardhesve te tij, dhe jo vetem. Ne Itali gjenden varret e njerezve te aferm te Skenderbeut. Me perpjekjet e duhura, mund te behet nje studim i detajuar dhe i thelluar gjenetik qe do te hedhe drite te plote mbi Kastriotet. Kush ishin ata ? Cilet ishin “kusherinjte” e tyre ? Shoqatat Shqiptaro-Arbereshe kane per shembull rastin e piktorit te famshem Karavaxhio (Michelangelo Merisi da Caravaggio, 1571-1610). Studjuesit italiane arriten te gjenin eshtrat e tij ne nje varr masiv dhe identifikonin pasardhesit e tij qe vazhdojne te jetojne ne qytezen Caravaggio. Nje video e shkurter rreth ketij zbulimi gjendet KETU . Nje nga punimet me te njohura te Karavaxhios eshte “Thomai mosbesues” (Incredulità di San Tommaso). Shen Thomai besoi ne ringjalljen e Krishtit vetem kur e zuri plagen me dore. Shkenca eshte njesoj si Shen Thomai; kerkon prova dhe jo fjale ! Gusht, 2022

Manipulimi i nacionaliteteve ne Shqiperi. Nje veshtrim mbrapa ne kohen kur kufijte e Shqiperise nuk ishin percaktuar ne forme perfundimtare. Vitet 1912 - 1920 400 Greket dhe une ... Ne pergjithesi, Shqiptaret e paraqisin veten si nje popull te duruar, paqe dhe perparim dashes. Nje pjese e tyre mendojne se fati i keq i ka detyruar te jetojne ngjitur me popuj agresive qe vazhdimisht i kane vrare, persekutuar dhe zbuar nga tokat ku ata jane autoktone ... Eshte e zakoneshme qe fqinjet, konkretisht Greket, te perkufizohen si vrases dhe bandite. Disa kohe me pare ne shkallet e nje stadiumi u shfaq nje parrulle; "Nje Grek me pak, nje bastard me pak". Disa rryma te politikes dhe shoqerise Shqiptare kane nje raport shume tendencioz me te vertetat historike. Eshte fakt i pamohushem qe gjate shekuvejve, ne kohe te trazuara dhe luftrash, Shqiptaret dhe Greket kane vrare dhe demtuar njeri-tjetrin. Te dy palet nuk kane treguar respekt per popullatat e pambrojtura dhe pasive dhe kane kryer akte dhune extreme. Ka shume shkrime, YouTube materiale, Wikipedia komente, programe televizive, etj, qe i kushtohen krimeve te andarteve Greke ne zonat e Shqiperise Jug-Lindore dhe te Camerise, gjate viteve 1913/1914, por dhe me vone, episode qe vertet kane ndodhur dhe duhen sjelle ne drite duke u mbeshtetur ne fakte te kohes dhe jo ne egzagjerime kafenesh. Por ndersa studiuese dhe historiane Greke (1) pranojne krimet e kryera nga grupe te caktuara te shoqerise Greke ne dem te popullates Shqiptare, ne asnje matrial te historiografise Shqiptare permenden "bemat" e mercenareve Shqiptare ne Greqi gjate sundimit Turk. Per shembull, ishin keto banda qe gjate viteve 1770 terorizuan zona te tera ne Peleponez, Epir, etj. Pashallaret Shqiptare dhe bashi-bozuket e tyre zhduken pothuajse teresisht popullatat e qyteteve si Tripoli, Mystra, Patra etj, pa permendur demet materiale. Mercenaret Shqiptare, kryesisht ata te besimit myslyman, ishin nje faktor shume i rendesishem i mekanizmit ushtarak te Perandorise Osmane. Ata kane masakruar, skllaveruar, djegur dhe shkretuar anembane hapesirave ku sot ndodhet shteti Grek. Fushatat e tyre jane pershkruar nga shume historiane dhe udhetare te kohes. Vasho Pasha i jep nje shtrirje akoma me te gjere bemave te Shqiptareve kur me krenari shkruan: "Kur ka lidhë besën burri i Shqypnisë, i ka shti dridhën gjithë Rumelisë" (2) . C'fare kerkonin burrat e Shqiperise anembane Rumelise (Harta e Rumelise tregohet KETU ) dhe kujt i shtine dridhen qe Pashko Vasa eshte aq shume krenar ? Pergjigjen e jep François Pouqueville, konsulli i Napoleon Bonapartit ne oborin e Ali Pashe Tepelenes, kur ne kujtimet e tij shkruan: "Une do ta permbaj veten vetem me pershkrimin e Morese (Peleponezit) qe vazhdon te tregoje gjurmet e egersise se Shqiptareve, te cilet ne luften e vitit 1770 shfaqen barbarizmin e tyre ne ekstremin me te frikshem. Fitimtare mbi ushtaret e Katerines, te cilet u munden si rezultat i superioritetit te madh ne numur te forcave kundeshtare, ata nuk pushuan djegjet, masakrimet, rembimet deri sa nuk mbeti gje te perballonte ashpersine e tyre. Ne kete periudhe fatale provinca e Faneri-t, e cila permbledh teritorin e Megapolis, u zhduk e tera. Rruget e Tripolices rrodhen gjak; Messenia dhe Laconia ishin grabitur; kudo neper male dhe lugina kishte te shperndare trupa te vdekurish; fshatrat ishin shkrumbuar nga zjaret" . Jo vetem ne Greqine kontinetale por dhe ne ishuj e Egjeut, Krete, etj, Shqiptaret lane gjurmet e tyre. Nje nga krimet "monumentale" qe hyri dhe ne historine boterore ishte masakra e Hios. Trupat Turke nen drejtimin e Nasuhzade Ali Pasha, i njohur si Kara-Ali Pasha, nje Shqiptar nga Shkodra, zhduken pothuajse c'do gje, qe merrte fryme apo qendronte drejt, nga faqja e ishullit. Ne Prill te vitit 1822, nen komanden e KaraAli Pasha, 40 mije trupa Otomane pushtuan ishullin e Hios. Ata vrane, prene, perdhunuan, vodhen, dogjen dhe shkateruan c'do gje qe ju doli perpara. Te dhenat e kohes bejne fjale per mijra te zhdukur. Nga 120,000 banore te ishullit vetem nje pjese e vogel arriti te mbijetoje. Kjo masaker krijoi nje revolte te madhe dhe nxiti levizjet pro-Greke anembane Evropes. Kur neper kancelarite Evropiane ideja e krijimit te shtetit Shqiptar filloi te merrte forme, u duk qarte se traditat shtet formuese te fiseve Shqiptare qe popullonin disa hapesira te Perandorise Otomane nuk egzistonin. Nje telegram/raport diplomatik, i dates 22 Nendor 1912, i derguar tek Ministri i Jashtem Anglez, pak a shume, thote: "Shqiptaret e Veriut jane trazira beres te medhenj dhe te pakontrollushem. Shqiptaret e Jugut jane me te qete, por te gjithe konsiderohen te pa-afte per veteqeverisje" (4) . Keto fise dhe grupe njerezish nuk kishin lojtur ndonje funksion apo rol politik gjate pushtimit Osman. Ata kishin qene pjese e krahut ushtarak dhe jo atij ekonomik apo mendimtar te perandorise se madhe. Keto grupime fisesh nuk kishin ndonje ide te qarte per te ardhmen. Padija e thelle dhe injoranca masive qe mbizoteronte ne shumicen e popullates, te themi Shqiptare, nuk afronin nje mejdis te pershtatshem dhe te qendrueshme ku mund te "mbillej dhe ritej" ndergjegja nacionale, aq e nevojshme per krijimin e nje shteti te ri, qofte ky dhe kukull. Ne nje ambient te tille, ku nacionaliteti Shqiptar ishte nje koncept i paqarte, njerzit perpiqeshin te mbronin interesat, kryesisht ato materiale, duke u bere aleate me me te "fortin e zones". Shpesh here, levizjet per ndryshim sponsorizoheshin dhe mbeshteteshin nga qellimet, ambicjet dhe interesat strategjike te shteteve te fuqishme te kohes. ************** Interesat expansioniste te Austro-Hungarise dhe Italise ishin faktoret kryesore qe bene te mundur krijimin e shtetit Shqiptar. Ne fakt, planet per krijimin e nje shteti Shqiptar e kane zanafillen shume, shume me perpara se Nendori i Vitit 1912. Perpjekjet dhe idete kane qene amorfe dhe ndryshuar vazhdimisht. Objektivi kryesor ka qene kontrolli i Adriatikut. Ne vitin 1904, Ministri i Puneve te Jashteme te Italise deklaronte ne parlamentin Italian: "Shqiperia ne vetvete nuk ka as rendesine me te vogel; rendesia speciale e saj lidhet me gjijte detare dhe vijen bregdetare. Zoterimin e ketyre aseteve, si Austro-Hungaria ashtu dhe Italia, e konsiderojne si dominim te plote te detit Adriatik". Me qarte se kaq nuk mund te thuhet. Po si mund te arihej ky qellim ? Nje nga rruget me efikase ishte krijimi i nje levizje nacionaliste dhe paralelisht me te eleminimi i ndikimit te influencave Pro-Sllave ne Veri dhe atyre Pro-Greke ne Jug te vendit. Permbushja e ketyre objekivave do te lindte premisat e krijimit te nje shteti sa me te madh ne shtrirje tokesore, qe dhe po te "shkermoqej", per njeren apo tjetren arsye, prape do te mbetej dicka ... Kriteret mbi te cilat do te grupohej popullata nuk u bazuan mbi deshirat e njerezve apo llogjikes normale por u imponuan nga jashte. *************** Qellimi i shkrimit eshte te sjelle ne drite disa fakte te kohes qe historianet Shqiptare ose nuk i dine ose i injorojne qellimisht. Kryesisht, do te perqendrohem ne zonen e Ersekes ku para ardhesit e mi kane jetuar per disa shekuj perpara krijimit te shtetit Shqiptar. Ne Koferencen e Ambasdoreve ne Londer delegacioni Shqiptar paraqiti dokumentacion te pregatitur nga Italianet. Shqiptaret vete as qe e kishin idene c'kuptim kishte fjala statistika ... Me poshte tregohet nje tabele nga nje dokument i paraqitur ne koference nga pala Shqiptare. Megjthese duket qarte se keto jane shifra fare te pasakta, per nje moment le ti konsiderojme 100% te verteta. (Shenim: tabela eshte bazuar ne te dhenat e nje punimi te studiuesit Bejtullah Destani) Lind pyetja: c'u bene 400 Greket e Ersekes ? Cfare dihet me siguri eshte se ata u reduktuan ne nje numur aq te vogel sa qe ne registrimet e vitit 1989 ne Kolonje regjistrohen vetem 20 Greke. Ku shkuan te tjeret ? U zhduken fizikisht ? U detyruan te asimilohen me force apo vullnetarisht u kthyen ne Shqiptare ? *************** Ne kohen kur fuqite e medha po percaktonin kufijte e Shqiperise, pala Greke propozoi qe te zhvillohej nje referendum dhe njerzit te zgjidhnin vete se ne cilin shtet do te deshin te vendosnin te ardhmen e tyre. Ky sugjerim u hodh poshte dhe kriteret u vune ashtu sic deshin "te fortet", pikerisht ata qe deklaronin qe Shqiperia nuk ka asnje vlere pervec asaj te hapesires ku shtriet. Kriteri kryesor i percaktimit te kufijve u vendos te ishte gjuha e folur ne shtepi dhe jo ndjenja apo afrimi etnik. Per qindra vjet popullatat qe banonin ne Epir/Epirin e Veriut dhe zonat Jug-Lindore te Shqiperise se sotme, Shqiptare, Greke, Vlleher, Bullgare etj, kishin dhene e marre me njeri-tjetrin. Kishin lidhje familiare, fetare, tregetare dhe pse jo preferenca nacionale. Shume njerez kuptonin dhe flisnin gjuhet e njeri-tjetrit ... Nga nje sistem i hapur i levizjeve njerezore, tregetare dhe shpirterore, pa pritur e pa kuptuar, keto grupe njerzish u detyruan te zgjedhin shtetin dhe nacionalitetin ne te cilin do te integroheshin. Komisioni Nderkombetar i Kontrollit te Kufijve, ne date 19 Tetor, 1913, raporton se kur zyrtaret e komisionit shkuan te intervistonin popullaten e fshatit Prodan, (vendi i origjines sime), kryeplaku i fshatit deklaron se ne fshat ka 5 myslymane dhe 250 Greke (Shenim: dokumentat e zyres lokale ne Ersekes benin fjale per 30 myslymane dhe 180 te krishtere, banues te Prodanit. Emertimi Grek duhet interpretuar si i Krishtere por kjo nuk do te thote qe ne fshat nuk kishte banore te etnicitetit Greek). Kryeplaku pohon se gjuha e tij amtare eshte Greqishtja por ai flet dhe Shqip. Gjithashtu, procesverbali i vizitave ne fshtrat ngjitur, Borove, Qafzez dhe Shtike permend faktin se nje pjese e popullates ne keto fshatra kuptonte dhe fliste Greqisht. Duke u bazuar ne dokumentacionin e Komisionit Nderkombetar te Kontrollit te Kufijve, iu futa punes te zbuloj se kush ishte Dimitrios Evangelou, personi qe deklaroi se ai ishte Grek dhe kryeplaku i fshatit Prodan. Per me teper, ai tha se kryeplakun e meparshem e kishin vrare Turqit dhe se dokumentat mbi historine dhe rekorded e fshatit ishin djegur po ashtu nga Turqit. Nje zbulim interesant do te pasonte kerkimin tim; kryeplaku i fshatit te vogel Prodan ishte fotografi i njohur, per meritat e tij te vecanta ne dokumentimin e ngjarjeve te rendesishme ne trevat e Kolonjes, Dhimiter Vangjeli (5) - sic njihet ne median shqiptare. Duke kerkuar neper arkiva arrita te gjej te dhena bazuar ne regjistrimin e popullsise se fshatit ne vitin 1923. Shihni dokumentin e meposhtem. Duket qarte se gjuha e pare qe Dhimitri zoteronte ishte Greqishtja dhe e dyta ajo Shqipe. Pra, deklarimi i Dhimitrit perpara Komisionit Nderkombetar eshte shume i besueshem. Qe nga 1913 kur Dhimitri deklaroi perpara Komisionit Nderkombetar se ai ishte Grek dhe deri ne 1923 kur u ribene regjistimet e fshatit kishin kaluar 10 vjet. Perseri Dhimitri deklaron se gjuha e tij e pare ishte Greqishtja. Ajo qe e ben akoma me te besueshem pohimin e tij eshte fakti qe i biri i tij, Ilia i lindur ne vitin 1917, ishte njohes shume i mire i gjuhes Greke, pavaresisht se nuk permendet ne dokument (Pra, shteti i ri Shqiptar kishte filluar "Shqiptarizimin" e historise dhe asimilimin e popullates qe kishte ndjenja pro Greke apo i perkiste etnicitetit Grek). Ne vitet 1990 ai kishte perkthyer disa materiale kishtare per komunitetin Kristiano-Orthodoks te Ersekes. E vetmja mundesi qe Ilia te kishte mesuar gjuhen Greke ishte brenda families se tij. Shkolle Greke ne Kolonje pas viteve 1920 nuk kishte ... Po ashtu vellai i tij i madh, Pandeli, ishte njohes i gjuhes Greeke, (Gjithashtu Angleze dhe Shqipe), kjo tregohet ne te njejtin dokument. Pra, kunkluzioni me i pranueshem dhe normal, i bazuar ne dokumentet e Shtetit Shqiptar te asaj kohe, dhe ato te huaja, eshte se kemi te bejme me nje familje qe flet Greqisht ne shtepi dhe kryefamiliari deklaron se ata jane Greke. Ajo qe verteton me se miri pranine e Greqisht-folesve ne zonat Jug-Lindore te Shqiperise eshte nje fragment nga "Harta gjuhesore" e Ministrise se Mbrojtjes Angleze, nje nga institucionet me te sakta ne bote. Materiali eshte perpiluar ne vitin 1918 dhe tregon gjuhet qe fliteshin ne teritorin ku pak a shume shtrihej shteti shqiptar i asaj kohe. Nuk behej fjale per nje shtet te mirefillte, me qeveri dhe kufij politike/fizike te percaktuar, sepse vendi ndodhej nen pushtimin e ushtrive te huaja. Po i kthehem perseri Dhimiter Vangjelit. Duke ditur se une dhe ai rrjedhim nga e njejta linje burrash, dhe per te eleminuar pasaktesine e gojdhenave, vendosa te sjell ne ndihme DNA-ne. Ate nuk mund ta manipulosh ! Rezultatet e testeve te DNA-se e vendosin aktivitetin dhe lidhjet familiare te para-ardhesve te mi ne zona ku qyteterimi Grek ka qene prezent qe ne koherat antike. Relativet e mij jane ne pjesen me te madhe Greke. Per te mbledhur me shume informacion, kontaktova disa persona qe kane DNA te ngjashme me time. Ne shume raste, te mire dokumentuara, vertetohet se origjina Greke ishte faktor i perbashket midis meje dhe relative te mij te listuar ne te dhenat e kompanive te testimit te DNA-se. Per me teper, stergjyshi im, Petro Nikola Prodani, personit qe une i kam marre emrin, jo vetem qe e konsideronte veten Grek por eshte "damkosur" si i tille, (grekoman, filogrek, etj) dhe nga bashkekohesit e tij. Pra ketu te gjitha palet bien dakort. Origjina e families time lidhet ngushte me Greqine, historine dhe kulturen e saj. Materiali i meposhtem jep detaje shkencore mbi gjenetiken e familjes dhe relativeve te mi. Duke kthyer koken mbrapa ne historine e 100 vjeteve te shkuar dhe bere paralelizmin me aktualitetin une e kuptoj plotesisht pse Dhimitri, Petroja, dhe mijra persona te tjere si ata, qytetare dhe katundare, te Krishtere dhe Myslymane, deshironin qe zonat ku ata jetonin prej shekujsh ti bashkoheshin Greqise, si opsioni me i mire dhe i natyrshem. Koha e provoi qe ata kishin te drejte. Mjafton te vizitosh zonat kufitare dhe te kuptosh disnivelin e madh midis Greqise dhe Shqiperise. Fshatrat e Kolonjes, dhe vete Erseken, i ka pllakosur nje varferi ekstreme, papunesi ne nivele 60% - 70%, migrim dhe emigrim masiv dhe lista vazhdon ... Si per ironi te atyre qe e konsideronin dhe vazhdojne ta konsiderojne Greqine si armikun kryesor te Shqiperise, pjesa dermuese e fshatareve te zones jane renuar dhe nje pjese e mire e banoreve jane larguar, dhe ku pikerisht ? Ne Greqi ! Per ata qe pretendojne qe sot Shqiperia eshte e varfer por e pavarur, mjafton t'ju permendet fakti qe nje ambasador i huaj ka me shume fuqi se presidenti, kryeministri dhe parlamenti i vendit, te marre te gjithe sebashku. Ne se me varje kuptohet vetem varja ne litar atehere e pranoj qe Shqiperia eshte e pa-varur. Le ti kthehemi perseri pyetjes se c'fare u be me 400 Greket qe delegacioni Shqiptar deklaroi se jetonin ne Erseke. Eshte fakt i njohur; ata u persekutuan, asimiluan dhe zhduken nga "qitapet" ne nje kohe rekord duke filluar qe nga periudha e Zogut dhe vazhduar me diktaturen e eger Enveriane. Mbyllja e shkollave Greke dhe me vone kishave shkateroi lidhjen shekullore qe kishte nje pjese e mire e popullates te zonave Jug-Lindore me kulturen, traditat, ekonomine dhe ndergjegjen Greeke. Ate qe pushtimi Osman nuk e beri per 5 shekuj Shteti Shqiptar e beri per 2-3 dekada. As emrat e para-ardhesve nuk lejohej te perdoreshin dhe absurditeti s'kish te mbaruar ... Shenime sqaruese dhe informacione shtese rreth shkrimit. 1- Studiues Greke kane shkrojtur gjeresisht mbi problemin e Camerise, persekutimit te popullates Shqiptaro-Myslymane, perpjekjeve per asimilimin e saj, c'pronesimin arbitrar etj. - Nje punim i gjere dhe i shtrire ne periudhe kohore, (ne gjuhen Angleze), rreth ceshtjes Came i bere nga studiuesi i njohur Grek Lambros Baltsiotis gjendet KETU . - Nje artikull shume informativ, (ne gjuhen Angleze), mbi luftimet, vrasjen e popullates pasive Chame nga forcat Greeke dhe situaten e pergjitheshme ne Thesproti, gjate Luftes se Dyte Boterore, paraqitet KETU . Autori i shkrimit eshte studiuesi Grek, Spiros Tsoutsoumpis. 2- "O moj Shqypni" - Poezi nga Vaso Pasha. 3- "I shall contend myself with observing, that M orea still bears melancholy traces of the fury of the Albanians, who in the war of 1770 signalized their barbarities by the most frightful excesses. Victors over the soldiers of Catherine, whom they overwhelmed by the vast superiority of their numbers, they did not case to burn, to massacre, to plunder, till nothing remained to afford alignment-to their fury. At this fatal epoch the province of Faneri, which comprehends the territory of Megalopolis was entirely sacked. The streets of Tripolitza streamed with blood; Messenia and Laconia were pillaged; the mountains and the valleys were strewed over with dead bodies; the villages become prey to all-devouring flames". 4- Ne nje leter private, te dates 22 Nendor 1912, qe diplomati i karieres Ralph Paget i shkruan Ministrit te Jashtem te Mbreterise se Bashkuar Angleze, Sir Edward Grey, nder te tjera thote: "All the information which I have been able to glean is to the effect that the Northern Albanians are an unruly turbulent lot. The Southern Albanians are quieter but all are considered unfit for self-government". 5- Nje shkrim i detajuar rreth Dhimiter Vangjelit /Dimitri Evangelou gjendet ketu: https://www.mendoj.me/vangjeli-apo-evangjelou