Fan Noli dhe identiteti i tij i dyfishte. Noli dhe gjysma tjeter e tij Noli ka qene nje "pene e madhe" ! Shkrimet e tij me kane terhequr qe ne moshe te re. Bile dhe sot, here pas here, i rilexoj disa nga punimet e tij. Nuk ka diskutim qe ai mbetet nje gjeni i Letersise dhe Artit Shqiptar. Megjithate, trajtimi qe i eshte bere figures se Fan Nolit ka patur luhatje te medha; tjeter ne kohen e Zogut (Noli u denua me vdekje ne mungese), tjeter ne kohen e Enverit (Noli ishte pro-enverist), tjeter ne kohen e "demokracise"... Secili sistem eshte perpjekur te prezantoje nje Nol sipas kritereve/qellimeve specifike dhe kjo eshte e kuptueshme. Gjate viteve te fundit ai eshte bere nje figure qendrore e nacionalisteve shqiptare shume nga te cilet nuk e kane idene qe ligjerish Noli nuk u be kurre nenshtetas shqiptar por preferoi te mbante nacionalitete te tjera ! Materiali i meposhtem jep informacion te detajuar mbi kete ceshtje dhe te pathenat e tjera te Nolit. ***** Ne nje moment te jetes se tij njeriu fillon te ndaje fantazite poetike nga realiteti dhe nis te kerkoje dicka me shume; bie fjala kush ishte ne te vertete autori i poezive dhe perkthimeve aq te bukura ? Pikerisht kjo ndodhi dhe me mua. 45 vjet pas njohjes se pare me Nolin mu zgjua kureshtja te mesoja me shume rreth ketij personi kontradiktor. Mbase vjersha e tij, ajo qe pershkruan realizimet gjysmake te shqiptareve, me beri te "germoj" ne faqet e shtypit Amerikan per te zbuluar "gjysmen tjeter" te Fan Nolit. “Bishopi pa Atdhe” sic e perkufizonte ate nje gazete Amerikane kishte nje karakter te pa qendrueshem. Per shembull, ai do te sulmonte Asamblene e Lidhjes se Kombeve me fjalor rrugaci dhe pak me vone do ti lutej po te njetes organizate per ndihme. Gazeta Amarillo Globe (Texas) ne nje shkrim te saj te dates 14 Shtator, 1914, shkruan: "Bishop Fan Noli, Kryeministri i Shqiperise, duke prishur atmosferen miqesore qe rrethonte Lidhjen e Kombeve ne Gjeneve, i rreferohet propozimit te Dawes per demshperblimet, (Behet fjale per kompesimet financiare te Luftes se Pare Boterore - shenimi im) , si 'skemen me te ngateruar, komplikuar, djallezore'; 'nje levizje gazrash te brendeshme' dhe 'super-fllusken me te madhe qe historia ka krijuar'. Megjithate, kjo skeme do te provohet. Historia do te tregoje kush ishte me i zgjuar; Gjenerali Dawes apo Kryeministri Shqiptar" (1). Shpesh here paqartesite ideologjike te Nolit ishin ekstreme; ne te njejten interviste ai do te shfaqte dy pozicione diametralisht te kunderta dhe shembujt vazhdojne ... Per nje person te tille shume-dimensional, sic ishte Fan Noli, mund te shkruhet nje liber i tere por nuk eshte ky qellimi im; Ajo qe une dua te them eshte se figures se tij politiko-fetare i duhet hequr shkelqimi i panevojshem dhe i tepert. Ai ishte nje nga ata persona (si dhe shume politikane te tjere ne historine e Shqiperise) qe kur fillon “te fryje dhe te bjere” rrembejne c’te mundin dhe ja mbathin ! Nga bashkekohesit e tij Noli ishte mbase personi me i njohur shqiptar ne Amerike. Kjo lidhet me aktivitetin e tij politik dhe fetar. Por si e ka pare shtypi dhe politika Amerikane Nolin, kete figure te komplikuar ? Emri i tij fillon te shfaqet rreth vitit 1920. Eshte me shpesh i permendur gjate viteve 1924 - 1925 dhe me pas rrallohet. Harrohet per shume kohe dhe rishfaqet ne vitin 1932. Eshte viti kur ai ri-kthehet perfundimisht ne USA dhe me veshtiresi arrin te mare lejene e emigrimit(2). Noli hyri ne historine e Shqiperise si nje person i rendesishem ne mezin e vitit 1924, kur u be udheheqesi politik i "Revolucionit te Qershorit". Shume eshte thene per kete ngjarje, (qe ne fakt ishte nje lufte civile), por pak eshte permendur per lidhjet e Nolit me Italine. Ai ishte i preferuari i Italise dhe u be zbatues dhe mbrojtes i politikave dhe interesave Italiane ne Shqiperi. Gazeta e njohur Washington Post(3), ne nje editorial te saj, ku tregohen qarte qellimet dhe objektivat e Nolit, midis te tjerash, shkruan: "Bishop Fan Noli i eshte drejtuar Italise. Ne shkembim te nje kredie prej 100,000,000 lirash, ai do ti akordoje Italise privilegje speciale ne kerkimin e naftes per te cilen dihet se vendi afron mundesi te medha (4) . Gjithashtu, privilegje speciale do ti afrohen transportit detar, tregetise bregdetare dhe ndertimit ne Shqiperi te magazinave te mallrave nga kapitalistet italiane. Permeteper, bishopi premton te perdore te gjitha mundesite e tij per bashkimin e kishes Orthodokse Greke me ate Orthodokse Uniate (5) ne menyre qe ta sjelle kete bashkim me afer Kishes Katolike. .... Ne se ne Shqiperi do te zbulohet nafte ne sasira te medha, dhenia e te drejtes ekskluzive Italise per nxjerrjen dhe shfrytezimin e saj do ta vinte vendin ne nje pozicion debitori kaq te lidhur me kreditorin sa qe pavaresia e tij (Shqiperise) do te vihej ne rrezik” (5). "Revolucioni i Qershorit" deshtoi dhe vendin e Nolit e zuri Zogu, i cili nga ana e tij braktisi jugosllavet, qe e ndihmuan te merrte pushtetin, dhe u lidh me italianet ... historia perseritet. Noli bashke me shume "shoke, miq dhe kolege" u largua per ne Itali duke mos harruar te rrembenin dhe thesarin e vendit. Ja si i pershkruan momentet e fundi te Nolit dhe qeverise se tij g azeta Amerikane Billing Gazzete (Montana) ne nje shkrim te dates 27 Djetor, 1924, me nentitull: Ne krye te rebeleve, ish kryeministri (Zogu) hyn triumfues ne kryeqytet por gjen qe kabineti qe u largua kishte mare me vete te gjthe floririn. "Nga hoteli ku po rija pashe me syte e mi largimin e Fan Nolit ne nje automobil te ngarkuar me valixhe. Ne te njejten kohe, ne Ministrine e Finances fondet shteterore ishin duke u ngarkuar ne nje automjet" .... "Durresi mbeti per dy dite pa qeverisje sepse prefekti qe perfaqsonte kabinetin e Fan Nolit ja mbathi duke mare me vete 150,000 lira floriri nga zyra postare" (6). Me sa duket, plackitja e thesarit shteteror eshte nje fenomen i zakonshem ne historine shqiptare ... Noli la Italine dhe u vendos ne Austri dhe me vone ne Gjermani. Ne Viene ai pati nje prezence te dukeshme midis personave qe ishin larguar nga Shqiperia. Nje gazetar i " Syracuse Herald" ne nje artikull te tij me titull "Banditet ne qytetin e Vienes kane sjellje aristokrate" shkruan: "Udhetimet si gazetar, qe une kam bere neper Ballkan, me kane sjelle ne kontakt me shume njerez interesante. Por, Fan Noli, nje perzierje e cuditeshme e nje besimtari fetar dhe politikani, ky ish-aktor i kthyer ne burre-shteti, ky i shkolluar i Harvardit i shendruar ne prijes banditesh paraqit enigmen me te veshtire per tu kuptuar nga te gjithe rastet e tjera" ...... "ai e shikon plotesisht te mundeshme qe gjate javes te ingranohet ne politike dhe te Djele te predikoje ne kishen e Tiranes" (7). Nuk dihet shume c'beri Noli pas largimit nga Shqiperia deri ne vitin 1932 kur ai ju drejtua perseri Amerikes. Duke u perpjekur te gjej materiale te hereshme ku behet fjale per prezencen e Nolit ne USA gjeta disa dokumenta ku shfaqet emri dhe firma e tij. Nje i tille tregohet me poshte. Behet fjale per regjistrimin e popullates amerikane gjate Luftes se Pare Boterore. Eshte nje dokument i dates 12 Shtator te vitit 1918, (ne kete date u be regjistrimi i gjithe popullates mashkullore te USA nga mosha 18 deri ne 45 vjec), Ne kete certifikate Fan Noli ka dhene informacin te "gabuar" rreth ditelindjes se tij. Perse Noli deklaroi se ka lindur me 5 Janar 1879 ? Personalisht mendoj se ky nuk eshte nje gabim "pa dashje" i Nolit. Ai njeri me inteligjence te larte nuk do te kishte ngateruar ditelindjen. Me sa duket Noli ka patur nje identitet te dyfishte. Per ta bere me te kuptueshme ate qe dua te them po paraqit nje regjistrim te ngjashem te bere ne vitin 1942. Kete radhe Noli deklaron se ai ka lindur me 6 Janar te vitit 1882. Kjo date mbahet si ditlindja e tij "zyrtare". Nuk kam idene pse Noli ka paraqitur dy identitete. Kam arritur ne konkluzionin qe deri nga fundi i viteve 1910 ai ka paraqitur si ditelindje 5 Janarin e vitit 1879. Persa i perket races/etnicitetit ai ka kaluar nga Turke ne Shqiptare, ndersa nacionalitetin/shtetesine ai nuk e ka deklaruar Shqiptare. Keto te dhena jane bazuar ne dokumente zyrtare te kohes, disa nga te cilat paraqiten me poshte. Udhetimi i Nolit nga Liverpuli per ne USA, 9 Dhjetor 1911. Dikush ka korrigjuar nacinalitetin e Nolit nga Turkish ne Albanian. Noli deklaron se eshte 32 vjec, pra lindur me 1879. Ne Paris ai ka nje kusheri me emrin Nicholas Lako. Dokument i dates 29 Prill, 1915. Udhetimi i Nolit nga Kopenhagen per ne USA. Ai deklarohet 36 vjec, pra i bie qe te kete lindur ne vitin 1879. Profesioni i tij ishte drejtues kishe. E jame e Nolit quhej Maria. Ai thote se ka lindur ne Durres ... Udhetim i Nolit nga Hamburgu ne USA, 25 Prill, 1930. Ketu Noli deklarohet 48 vjec, pra i lindur ne vitin 1882. Nacinaliteti eshte korrigjuar nga "none" (pa nacionalitet) ne Albanian/Shqiptar. Udhetimi i Nolit nga Hamburgu ne USA, 2 Korrik, 1931. Mosha e tij eshte 49 vjec, pra datelindja 1892. Profesioni Bishop me nje shenim; katolik. Pa nenshtetesi/nacionalitet. Udhetimi i Nolit nga Hamburgu ne USA, Tetor 1932. Ai deklaron se eshte 50 vjec, pra lindur ne vitin 1882, nuk ka shtetesi/nacionalitet, raca e tij eshte shqiptare. Ka disa paqartesi rreth origjines familiare te Fan Nolit; ka shume hipoteza dhe hamendje. Bile dhe vete Noli hedh me shume hije sesa drite ne te kaluaren e tij. Dihet me siguri qe ai ka patur nje vella te qojtur Demitri. Kjo duket qarte ne regjistrimin qe Fan Noli ka bere me 12 Shtator, 1918 kur deklaron se njeriu me i afert i tij eshte i vellai, Demitri S. Noli. Per mua, hipoteza se familia ka mbajtur mbiemrin Mavromati duket pa shume baze. Kjo sepse vellai i tij qe kishte emigruar ne Amerike ne fillim te viteve 1900 mbante mbiemrin Noli. Mendoj se Fan Noli mund te jete qojtur Mavromati si nje "llagap" i bazuar ne syte e tij te zinj (ose e jema eshte martuar dy here dhe femijet kane mare mbiemrin e burrit te dyte - Noli). Demitri S. Noli shfaqet ne nje liste udhetaresh te vitit 1907. Ai deklarohet me shtetesi Turke dhe etnicitet Grek. Demetri e quan te vellane tij Frank (Amerikanizim i emrit Fan) dhe banues ne 53 Clarendon, Boston. Ne kete adrese ka banuar dhe punuar Fan Noli. Le ti kthehemi emigrimit te Nolit ne USA. Autoritetet e Emigracionit Amerikan nuk i dhane atij leje te menjehereshme qendrimi. Noli u mbajt perreth nje jave ne ishullin Ellis ku degoheshin personat qe tentonin te hynin ne USA por kishin probleme te ndryshme me dokumentat, ligjin apo rregullat Amerikane. Ne dokumentin e meposhtem, qe tregon arritjen e Nolit ne New York ne daten 21 Tetor 1932, permbi fjalen Albanian eshte shenuar fjala "Investigate". Inspektori i emigrimit me emrin Jones, ka intervistuar Nolin ne oren 11.45 te dates 26 Tetor. Me pas, atij ju dha e drejta e emigrimit ne Amerike por ai nenshkroi nje dokument ku deklaroi se nuk do te merrej me politike dhe zbatonte rregullat perkatese te qeverise Amerikane. Ne daten 8 Prill, 1936 Fan Noli mbushi kerkesen per te mare nenshtetesine Amerikane. Dhe ketu del nje nga surprizat me te medha te jetes se Nolit; ai nuk kishte shtetesi shqiptare ! Nuk e di c'fare e ka shtyre ate te mos merrte shtetesine shqiptare por e di me siguri qe po te kishte dashur ai do ta kishte mare ate per 2-3 dite ... Apo kishte "abandonuar" ai shtetesine shqiptare qe mund ta kishte mare dikur ? Meqenese ligji Amerikan ne ate kohe nuk lejonte dy-shtetesine, Noli ka hequr dore nga shtetesite e meparshme, ciladoqofshin ato; Turke apo Gjermane ? Per kete duhen te kerkohet ne gazetat zyrtare te vendeve respektive. Aplikimi dhe aprovimi perfundimtar per marrjen e nenshtetesise Amerikane, Noli e beri ne daten 6 Dhjetor 1939. Deshmimtaret e ketij akti ishin Gerim (Qerim) Musa Panariti dhe Lazarus Michael Philipou. Dokumenti i firmosur prej tij, deshmimtareve dhe gjyqtarit amerikan paraqitet me poshte. Noli dhe kisha Orthodhokse Shqiptare Kjo eshte nje teme e keqtrajtuar dhe e deformuar ne ekstrem. Roli i Nolit ne shkaterimin e Orthodhoksise Shqiptare dhe lidhjet e saj me Orthodhoksine Ballkanase ishte i konsiderueshem. Pa dyshim qe mbas perpjekjeve te tij te "sinqerta" fshiheshin objektiva te tjere, kryesisht politike. Nje pershkrim i situates se kishes dhe mardhenieve midis grupeve te ndryshme te besimtareve Orthodhokse jepet ne raportin qe diplomati finlandez Jakob Johannes Sederholm, i derguari special i Lidhjes se Kombeve per Shqiperine, pergatiti per organizaten ne fjale. Sederholm jetoi ne Shqiperi nga 19 Dhjetori 1922 deri ne 1 Shkurt 1923. Ne konkluzionet e tij, qe ishin bazuar ne fakte reale nga Shqiperia e asaj kohe, mbi gjendjen e Kishes Orthodhokse thuhet: "Hiresia e tij Fan Noli, dhe drejtues te tjere fetare Shqiptare qe erdhen nga Amerika ne Korce vazhduan perpjekjet e tyre per krijimin e kishes Orthodhokse Shqiptare. Ata ishin ndihmuar nga disa nacionaliste, shumica e te cileve gjithashtu erdhen nga Amerika. Autoritetet Shqiptare, qe i shihnin me sy te mire aspiratat e tyre, i mbeshteten ata. Ky grup nacionalistesh mori me force nen kontroll disa kisha ne Korce dhe filloi te jepte meshen ne gjuhen Shqipe. Por, sic shume njerez me kane treguar, shumica e popullates Orthodhokse ishte armiqesore kunderejt ketyre zhvillimeve dhe ata protestuan duke mos shkuar ne kishe. Si rezultat u krijua nje ndarje e rrezikeshme" (8). Se sa Orthodhoks ishte Noli dhe kisha apo levizja qe ai perfaqsonte, kete e tregon fotoja e meposhtme ku ai pozon me korrin e kishes, mbase diku ne Boston, USA. Duket qarte qe ketu kemi te bejme me nje kishe te "Amerikanizuar" qe s'kishte te bente fare me Orthodhoksine tradicionale Shqiptare. Eshte e tepert te zgjatem ne kete teme. Permbledhje Noli ze nje vend shume te rendesishem ne Letersine dhe Artin Shqiptar. Shkrimet e tij nuk jane te shumta ne numur por ato jane nga me cilesoret ne fushat respektive, qofshin keto poezi, proze apo shqiperime. Punimet e tija letrare u kthyen ne "standart cilesor" dhe kete pozicion e ruajne edhe sot e kesaj dite. Megjithate, Noli poet, Noli prift dhe Noli politikan jane gjera krejt te ndryshme. Duke anashkaluar anen fetare, personalisht mendoj se si politikan ai ishte nje aventurier dhe enderrimtar qe deshtoi ne shume drejtime. Duke u kthyer perseri tek pyetja: Si i vleresoi aktivitetet dhe perpjekjet e Nolit shtypi dhe qeveria Amerikane ? E pergjitheshmja eshte se ai u konsiderua si nje politikan amatoresk, nje person pa ndonje ide te qarte rreth qeverisjes se vendit dhe i pa qendrueshem. Ne diten kur Noli po largohej nga Shqiperia per ne Itali, gazeta Washington Post, ne artikullin "Intriga Bolshevike" shkruan: "Kur qeveria e Fan Nolit njojti regjimin Sovjetik si qeverine zyrtare te Rusise, pa vonuar Moska dergoi ne Tirane nje delegacion, perfshi dhe nje specialist ushtarak, i cili menjehere filloi te 'peshkonte ne ujra te turbullta' dhe armatosi bandat e paligjeshme shqiptare te cilat bastisen territoret Greke dhe Jugosllave. Se c'fare avantazhi shpresoi te perfitonte kryeministri Shqiptar nga njohja e regjimit Sovjetik eshte shume e paqarte. Mundet qe ai thjesht deshironte te tregonte rendesine e qeverise se tij ose shpresonte te merrte nga Moska ndihme materiale dhe financiare qe nuk arriti ta merrte ne Gjeneve. Si do qe te kete qene, keto veprime e bene ate qe tani te korre ato qe mbolli" (9). C'fare do te thote shkruesi i fragmentit te mesiperm kur thote qe Noli nuk arriti te merrte ndihme ne Gjeneve ? Behet fjale per nje takim te Asamblese se Kombeve te Bashkuara ne te cilen mori pjese dhe Noli si Kryeminister i Shqiperise. Disa nga historianet dhe studiuesit shqiptare shpesh i referohen fjalimit te Nolit ne kete koference si nje fjalim qe tronditi Europen dhe Ameriken ... Ne te vertete, ishte nje fjalim populist, arogant dhe aspak diplomatik. Ai i cilesoi perpjekjet qe kishin bere disa shtete dhe peronalitete te njohura te kohes per krijimin e nje pakete kompesimi dhe ndihme per vendet e demtuara nga Lufta e Pare Boterore si "pordhen me te madhe" qe njerzimi kishte pare ndojehere. Personi qe Noli sulmoi indirekt ishte Gjenerali Amerikan Charles Gates Dawes, qe me vone u be dhe zevendes-president i USA (4 Mars, 1925 – 4 Mars , 1929). Dawes ishte ideatori i paketes ligjore qe detyronte Gjermanine te paguante demshperblime lufte. Per punen dhe kontributin e tij ne vitin 1925 Dawes mori cmimin Nobel per Paqe. Pra, perfundimisht historia tregoi se Dawes ishte me i zgjuar se Noli ! Nolit, ketij burri pa atdhe, si mbeti tjeter vec se te kerkonte strehim ne Amerike. Shenime dhe sqarime te rendesishme rreth shkrimit 1- The Amarillo Globe (Texas); Sunday, September 14, 1924 "Bishop Fan S. Noli, Premier of Albania, spoiling the sweet spirit that floats over the League of Nation at Geneva, speaks of the Dawes reparations scheme as a ' tortuous , complicated, diabolical, inf ernal combination of bubbles' and the most colossal su per -bubble modern history has produced'. Nevertheless, the scheme is to be tried. History will tell whether General Dawes, or the Premier of Albania was the wiser". 2- Kur ishte ne pushtet Noli kishte njohur qeverine Bolshevike dhe kishte pranuar keshilltare nga Moska. Ai kishte pikpamje majtiste, disa here ekstreme dhe kishte marre pjese ne punimet e Kominternit. Amerikanet e konsideronin kete si nje problem serioz. Permeteper ai nuk kishte tendenca pozitive kundrejt biznesit dhe politikes Amerikane, Britanike dhe perendimore ne pergjithesi. Rast konkret ishte ndalesa/pengesa qe ai i beri nje kompanie Angleze te ngritur posacerisht per kerkimin, nxjerjen dhe shfrytezimin e naftes ne Shqiperi. 3- The Washington Post. Washington: Sunday, August 10, 1924 Article: Albanian Politics and Oil. “Bishop Fan Noli has turned to Italy. In return for a loan of 100,000,000 lire, he offers to accord to Italy special privileges in the search for the oil, for which the country is known to offer great possibilities. Special privileges are also offered Italian shipping in the coasting trade and the establishment of warehouses in Albania by Italian capitalists. The bishop further promises to use all his efforts to bring about a union between the Greek Orthodox church and the Uniate Orthodox church in order to bring it closer to the Catholic church. .... If oil should be discovered in large quantities in Albania, an exclusive rights to its exploitation by Italy would constitute a lien on the country so strong that its independence would be jeopardized”. 4- Gjate Luftes se pare Boterore inxhinieret Italiane dhe Austriake menduan se kishin zbuluar sasira te medha nafte ne Shqipeine jugore. Ishte pikerisht ky lajm qe zgjoi interesat e politikes dhe ekonomise Angleze dhe Amerikane qe nxituan te tregonin kujdes ne ceshtjen Shqiptare. Studiues dhe historiane te ndryshem mbeshtesin teorine se intersat e shfrytezimit te naftes ndihmuan ne stimulimin e krijimit te shtetit shqiptar, perndryshe prespektivat e tij ishin te zymta dhe mbase nuk do te ishte krijuar fare. Me vone doli se nafta ne Shqiperi ishte nje kalkulim i gabuar dhe interesi per vendin u zbeh ... 5- Uniate - Behet fjale per nje bashkim te Kishave Lindore qe kane lidhje te drejtperdrejte me Kishen Katolike/Vatikanin. Qellimi i Nolit ishte largimi i ndikimit Grek dhe Sllav dhe afrimi me Papen e Romes/Katolicizmin. 6- Billings Gazette (Montana), December 27, 1924 Article: Victor grins at Tirana but finds no cash. Former Albanian Premier leading rebels makes triumphal entry to capital only to find fleeing cabinet took all gold. Carry founds off in autos "From my hotel I witnessed the departure of Fan Noli in an automobile loaded with valises. Simultaneously at the Ministry of Finance, the state funds were being loaded in an automobile" .... "Durazzo remained for two days without a government because the prefect representing the cabinet of Fan Noli fled, carrying with him 150,000 lire in gold from the postal office". 7- Syracuse Herald (Syracuse New York), July 5, 1925 Article: "Bandits have nice etiquette in Vienna city" "As a journalist my wanderings in the Balkans have brought me into touch with many strange persons, but Fan Noli, this odd mixture of zealot and politician, this ex-actor become a stateman, this Harvard graduate become bandit leader presents the most baffling puzzle of them all" ....."he found it quite possible to engage in politics during the week, and yet to preach in the church at Tirana on Sundays". 8 - http://www.albanianhistory.net/1923_League-of-Nations/index.html "Rev. Fan Noli and other Albanian orthodox clergymen came over from America to Koritza, where they continued their efforts to create a national Albanian Orthodox Church. They were assisted by a number of nationalists, most of them also emigrants returned from America, and the Albanian authorities, who looked on their aspirations with favour, gave them support. The nationalist party seized some of the churches in Koritza and started the celebration of mass in the Albanian language, but as I have been told by many people, the majority of the orthodox population were hostile to these measures and protested by not frequenting these churches. Thus a dangerous schism was menacing". 9- Washington Post, December 26, 1924 Article: Bolshevist Intrigue "When the Fan Noli government recognized the Soviet regime as the Government de jure of Russia, Moscow promptly sent a delegation to Tirana (including a military delegate) which at once began 'to fish in troubled waters' and arm bands of lawless Albanians to raid Greek and Jugoslav territory. What advantage the Albanian Premier hoped to get by this recognition of the Soviet regime is far from clear. He may simple have desired to show the importance of his government or he may have hoped to obtain from Moscow the material and financial aid he failed to find in Geneva. In any case, by his actions, he is now reaping the whirlwind ".

Ku perfundoi koka e Ali Pash Tepelenes ? Kush u kujdes per te ? Koka e Ali Pash Tepelenes Per Ali Pashane jane shkrojtur shume libra dhe artikuj. Historianet thone se nje pjese e mire e tyre jane trillime dhe egzagjerime te tepruara. Nje nga personat qe ka percjelle tek lexuesi i kohes nje informacion real dhe te besueshem ishte Robert Walsh, nje shkrimtar irlandez qe ne vitin 1822 punonte si Kapelan, (nje lloj profesioni/prifti/aktiviteti fetar), ne ambasaden britanike ne Kostandinopoje/Stamboll. Nga libri i tij i titulluar “Narrative Of A Journey From Constantinople To England” shkeputa disa fragmente ku flitet rreth fatit te Ali Pashajt. Kush u kujtua dhe kujdes per te pasi Sulltani i kishte prere koken. Kush varrosi koken e pashait famekeq dhe familjareve te tij, etj. Walsh paraqit dhe dokumentin e ekspozuar se basku me koken e prere te Aliut. Dokumenti hedh drite mbi akuzat kunder tij dhe vendimin e shenjte qe u dha per vrasjen e tij. Libri i plote gjendet ketu: https://catalog.hathitrust.org/Record/008643677 Shenim: Ne shqiperim kam perdorur termin Shqiperi, thjesht per lehtesi interpretimi. Ne kohen e Ali Pashajt ky term nuk egzistonte. Termi i sakte do te ishte Arnavud. Materiali i shqiperuar gjendet me poshte me ngjyre te verdhe. ***** Ne Kostandinopoje ishte perhapur nje thashethem; thuhej se Aliu ishte duke arrdhur ne qytet. Nje tartaravan, ose nje lloj tezge, e mbeshtetur ne shtylla druri, qe i ngjan nje kolltuku te mbuluar dhe qe transportohet nga kater mushka, ishte nisur ta priste gjate rruges. Kur karvani u kthye ne qytet solli jo Aline por koken e tij e cila ishte derguar te ekspozohej sic behej zakonisht me kokat e keqberesve. Koka, qe ishte vendosur brenda nje kutie, arriti ne 23 Shkurt. Ne daten 24 ishte ekspozuar ne kopshtin e Sarajeve per tu pare nga te interesuarit. Mora nje jenicer dhe shkova te shihja me syte e mi nje shfaqje orientale qe kishte mbetur e pa ndryshuar qe prej koheve te hereshme. Meqenese Aliu kishte qene nje Pasha, koka e tij ishte trajtuar me respektin qe i takonte rangut te tij. Ne vend qe te ekspozohej prane hyrjes, sic behej zakonisht, ishte vendosur ne nje tepsi mbi nje kollone te ulet mermeri qe ndodhej midis deres se pare dhe te dyte te Sarajeve. Aty ajo i shembellente egzaktesisht kokes se Joan Pagezorit ne pjate. Mbi koke, shume prane saj, varej nje njoftim me akuzat kunder Aliut, njesoj si ato qe vendoseshin ne keqberesit e kryqezuar. Aty afer qendronte nje kopshtar me nje shkop ne dore. Tepsia ishte rrethuar nga nje numur i vogel njerzish te cilet me hapen rruge kur u afrova. Kopshtari duke prekur tepsine me shkopin e tij e rrutulloi ate ne menyre qe une te kisha nje pamje te qarte te kokes nga c’do pozicion. Njerzit me ftohtesine me te madhe, pa shprehur asnje lloj emocioni, thuajse shikonin kollonen prej guri mbi te cilen qendronte koka dhe jo vete koken. Koka ishte pothuajse vetem nje lekure. Kafka dhe trute ishin hequr dhe vendi i tyre ishte zevendesuar me materiale mbushese. Turqit jane shume te talentuar ne kete fushe. Ballcamosja ishte bere me nje mjeshteri dhe perpikmeri mbreselenese. Forma dhe pamja e jashtme ishin aq prefekte sa te krijohej ideja e nje koke te gjalle te pa shkeputur nga trupi. Paraqitja e saj ishte e zbehte por me tipare te qarta dhe natyrale te cilat shprehnin nje karakter specifik. Koka ishte e madhe dhe terheqese. Dukej qarte qe i perkiste nje burri te beshem me paraqitje imponuese. Ne pamje te pare te jepte pershtypjen e nje njeriu te hapur dhe me humor nen lekuren e bute te te cilit une mendova se fshihej nje zemer e eger dhe e pabese. Mungesa e flokeve ne pjesen e siperme te kokes i linte vendin nje balli masiv. Ndersa nga anet derdheshin floke te gjate ngjyre gri. Ky ishte stili i flokeve i shqiptareve moderne dhe grekeve antike qe vinin nga i njejti vend; vendi i Καρακωμαοντες Αχαιοι (1) . Poshte fytyres se tij zgjatohej nje mjeker ngjyre argjendi, jashtezakonisht e bukur, rreth 13 centrimetra e gjate. Shume njerez po lexonin lajmerimin, (Yafta), e vendosur mbi koken e pashajt, ne murin aty prane. Une i shpreha jenicerit deshiren time te madhe te merrja koken pasi ajo te mos duhej me. Duke ditur qe turqit bejne c’do gje per para, i premtova atij nje shperblim te majme. Ai i transmetoi kopshtarit deshiren time. Pas disa ditesh jeniceri me solli dokumentin, [Yafta-n ne fjale], te cilin e kam perkthyer dhe vendosur ne fund te librit. (Shiko kete dokument te shqiperuar ne fund te shkrimit) . Gjate koheve te fundit, Aliu kishte krijuar nje zhurme te konsiderueshme ne Europe. Si rezultat, midis anglezeve kishte lindur nje interes jo i vogel per te mesuar rreth personit te tij. Vecanarisht nje tregetar nga Kostandinopoja mendoi se do te ishte nje spekullim fitimprures blerja e kokes dhe tepsise dhe dergimi i tyre ne Londer ku dhe do te ekspozoheshin. Ai me beri te ditur se kishte afruar nje shume te madhe per kete qellim. Megjithate, koka ishte rezervuar per dike tjeter me nje qellim me te denje. Sulejman Dervishi kishte qene nje nga bashkepuntoret me te hershem te Aliut. Ai ishte bere perfaqsuesi konfidencial i Pashajt ne Kostandinopoje/Stamboll dhe kishte permbushur disa negociata te rendesishme. Me pas, midis burrave kishin lindur mosmarrveshje. Sulejmani ishte terhequr nga jeta normale; kishte hyre ne nje institucion fetar dhe ishte dorezuar dervish. Kur degjoi per vdekjen e shokut dhe bosit te tij te vjeter ai ishte shqetesua teper. Mbas mbarimit te ekspozimit, Sulejmani e bleu ata nga egzekutori publik per nje shume me te madhe sesa ajo e afruar nga tregetari i siper permendur. Pas kesaj, ai arriti te mare kokat e tre djemve dhe nje nipi te Aliut qe ishin egzekutuar, (prere koka), nen pretekse te ndryshme. Sulejmani i varrosi kokat ne nje vend perballe portes se lagjes Silivri. Mbi to vendosi nga nje gur varri te cilat une i kam pare vete. Kushdo qe kalon ketu mund ti shohe guret e varreve dhe lexoje fatin e ‘pronareve’ te tyre. Ne gurin e pare shkruhet: “Ketu ndodhet koka e ish-te famshmit Ali Pash Tepelena, guvernatorit te Sanxhakut te Janines, i cili per me shume se 50 vjet pretendoi pavaresi ne Albania/Shqiperi.” Ne gurin e dyte shkruhet: “Ketu ndodhet koka e Veli Pasha, ish-guvernatori i Trikallas dhe djali i Ali Pashajt, guvernatorit te Janines, qe u egzektua me prerje koke.” Ne gurin e trete shkruhet: “Ketu ndodhet koka e Mukhtar Pasha, guvernator province, ish-komandant i Arlonias, djali i Ali Pashes, ish-guvernatorit te Janines, qe u egzekutua me prerje koke.” Ne gurin e katert: “Ketu eshte koka e Saalih Pasha. Guvernator dhe ish-komandant i Lepantos, djali i Alia Pashes, guvernatorit te Janines qe u egzekutua me prerje koke.” Ne te pestin: “Ketu eshte koka e Veli Pashes, ish-guvernatorit te Trikalas qe u egzekutua me prerje koke.” Te gjithe guret e varreve mbajne daten Shkurt 1822, (Gemazeel aheer, 1237 - me kalendarin islamik) ***** Perkthimi i "Yafta" ose dokumentit te vendosur siper kokes se Ali Pashajt te Janines i cili ishte ekspozuar ne kopshtin e Sarejeve ne daten 23 Shkurt, 1822. Koka e ekspozuar ketu eshte ajo e tradhetarit te fese, te njohur me emrin Ali Pasha Tepelena. Gjate nje periudhe kohore 30 apo 40 vjecare, famekeqit Ali Pashe Tepelena i jane bere favore te shumta nga Porta e cila i besoi atij qeverisjen e disa provincave dhe rajoneve. Ai vete, djemte e tij dhe persona te lidhur me ta, kane perfituar ndere te ndryshme nga Sulltani. Pavaresisht kesaj, pa treguar asnje lloj mirenjohje, ai vazhdimisht ka kundeshtuar deshiren e Portes se Larte. Ali Pashaj ka perdorur lloj-lloj pabesish dhe tradhetish per shtypjen e popullatave te cilat qeveriste. Asnjehere me perpara nuk eshte hasur ndonje histori e ngjashme qe te barazohet me aktet hileqare dhe barbare si ato qe ai ka kryer. Ne asnje periudhe historike nuk gjendet ndonje shembull pervers qe te barazohet me veprimet e pabesa dhe barbare qe ai kishte ndermare. Asnjehere me perpara nuk ishte pare apo degjuar dicka e ngjashme. Gjithmone ne levizje dhe turbullues, kudo ku krijohej ndonje trazire, ai ishte pjestar i saj. Disa here hapurazi, disa here fshehurazi, ai do ta mbeshteste ate me para ose inkurajonte nepermjet veprimeve te kamufluara. I dhene mbas ambicieve djallezore, ai nuk u permbajt ne provincat qe i ishin besuar atij por uzurpoi qeverite e disa krahinave ngjitur ne te cilat krijoi rremuje dhe probleme. Ai kercenoi jeten e nje numri rajash te varfet te cilet jane nje element i shenjte vendosur ne duart tona nga Zoti i Plotfuqishem. Ai demtoi nderin e te tjereve dhe ju rrembeu atyre pronat. Me pak fjale, ai shkateroi familje te tera. Ky ishte nje problem jo vetem ne Albania/Shqiperi por edhe ne disa rajone te tjera mbi te cilat ai shtriu dominimin e tij, si Larissa, Manastir dhe Saripoel, [Mbase Tripoli - shenimi im]. Dhuna dhe poshterimet e padegjuara te Ali Pashajt kishin detyruar banoret e Albanias/Shqiperise dhe te provincave ngjitur te emigronin. Gjate viteve, e informuar rreth tiranise se tij, Porta Sublime i drejtoi Pashait reagimet me te forta duke i kujtuar domosdoshmerine e ndryshimit te sjelljelljeve te tij. Por, duke mos degjuar keto keshilla te dobishme Ali Pashaj vazhdoi me pafytyresite e tij. Ai jo vetem qe nuk mori ndonje mase permiresuese por perkundrazi e shtyu kurajon e tij aq larg sa te shtinte plumba ne Rezidencen e Kalifit ne Kostandinopoje, qendern e sigurise perandorake. Objektivi ishin disa persona qe nuk aprovonin veprimet e tij dhe kishin arrdhur te kerkonin mbrojtje ne kryeqytet. Kjo shkelje e qarte e te gjitha ligjeve te shenjta dhe njerezore e kishte bere denimin e Ali Pashajt nje veprim te domosdoshem. Ai ishte shkarkuar nga posti dhe provincat qe ai qeveriste ju ishin dhene Vezireve te tjere. Pikerisht pas kesaj, Aliu hoqi masken e tij dhe pershkallezoi nivelin e revoltes me qellim permbushjen e te gjithe projekteve djallezore qe kishte planifikuar prej shume vitesh. Ai u ngujua ne qytetin e Janines te cilin e kishte fortifikuar paraprakisht me mendimin qe ne kohe te veshtira aty mund ti rezistone fuqise se Portes, bamiresit te tij. Shpirti hakmares qe karakterizonte Ali Pashane u shfaq ne te gjitha permasat ne momentin kur shpertheu rebelimi i grekeve. Ai ju dergoi infideleve te Morese shuma gjigande parash. Githashtu dhe sulioteve duke i nxitur ata te ngriheshin kunder myslymaneve. Keto veprime te pabesa kishin tejkaluar nivelin e krimeve kunder ligjeve te shenjta, sigurise se shtetit dhe si pergjigje kerkonin vdekjen e Aliut. Hurshid Ahmed Pasha, serasqeri fitimtar i Rumelise, e zuri rob dhe e egzekutoi ate. Urdheri per kete veprim ishte dhene nepermjet nje vendimi te shenjte qe kerkonte kete denim. Keshtu qe, populli myslyman ka shpetuar pergjithmone nga poshtersia dhe tirania e tradhetarit Ali Pasha Tepelena. Shenime dhe sqarime 1- Καρακωμαοντες Αχαιοι - eshte deformim i nje pershkrimi/perkufizimi Homerik. Janar, 2023

Perse vendet qe kane qene nen kontrollin e Perandorise Otomane tregojne akoma shenja prapambetje ? Si lidhet historia e printimit te librave me aktualitetin ? Otomanet, shqiptaret dhe shtypshkronja Dikur, diku ne nje qytet te Rusise, nje i ri shqiptar kishte hyre ne nje lulishte publike dhe kishte keputur 2-3 lule. Dikush e pa veprimin e tij dhe e pyeti: Mos je gje nga Ballkani ? Kete histori e kam degjuar shume vite me pare nga nje familjar i “hajdutit te luleve” i cili kishte qene nje student ne Bashkimin Sovjetik. Behet fjale per mesin e viteve 1950. Por cila ishte arsyeja qe qytetari rus kishte krijuar standartin e tij te grupimit dhe karakterizimit te njerezve te ”pagdhendur” ? Perse ballkanasit ? Mendimin tim, apo me sakte pergjigjen time, po e jap bazuar ne konkluzion qe arrita pasi lexova nje artikull te studjuesve Bogdan Popescu dhe Mircea Popa qe ben fjale rreth ndikimit deciziv qe kishte patur shpikja e shtypshkronjes ne zhvillimin e Europes Qendrore-Perendimore dhe shoqerise njerezore ne pergjithesi. Autoret e "ballkanizojne" kete fenomen dhe mbeshtesin teorine qe thote se popullatat qe qendruan per nje kohe te gjate nen kontrollin otoman mbeten mbrapa ne zhvillimin intelektual, politik, ekonomik, edukativ, etj, ne krahasim me popullatat qe qendruan per nje kohe me te shkurter apo nuk u pushtuan nga otomanet. Popescu-Popa theksojne se ky ndikim negativ eshte i "prekshem" edhe sot e kesaj dite. Arsyeja e kesaj prapambetje, argumentojne Popescu dhe Popa, ishte pa-aftesia e Perandorise Otomane per ta bere edukimin dhe dijen masive. Mes shembujve, referimeve shkencore dhe paralelizmave te shumta, autoret krijojne nje pikture te detajuar qe shtrihet nga shekulli i 14-te deri ne ditet tona. Shkrimi origjinal titullohet: Imperial Rule and Long-Run Development: Evidence on the Role of Human Capital in Ottoman Europe. Me poshte kam pershtatur disa fragmente dhe ide te ketij punimi shume interesant. Gjithashtu kam shtuar disa materiale nga burrime te tjera. Falenderoj Zt. Popescu dhe Zt. Popa per mundesine dhe besimin qe me dhane per t'ju referuar punimit te tyre. Shtypshkronja ne Europen Qendrore-Perendimore Historianet e konsiderojne shpikjen e shtypshkronjes ne vitin 1452, ne Gjermani, si nje nga momentet me te rendesishme te historise se njerezimit; nje inovacion qe ndryshoi pergjithmone formen e perhapjes se shkrimit dhe leximit, menyren se si njerzit shkembenin njohurite e tyre. Kjo metode e re e shperndarjes se dijes ndryshoi dijen ne vetvete dhe njekohesisht transformoi mendimin intelektual te civilizimit perendimor. Duke qene nje element qe prodhohet masivisht nepermjet shtypshkronjes, libri u be nje burrim dije jo vetem per femijet e te pasurve por edhe per femijet e shtresave te varfera qe tani mund te perballonin ekonomikisht blerjen e teksteve te ndryshme. Masat popullore pane tek libri nje aleat per zhvillim dhe progres. Niveli i njohjes u rrit ne menyre drastike dhe filluan te krijohen profesione te reja qe kerkonin kulaifikim profesional. Qytetet europiane te viteve 1450 - 1500 qe kishin arritur te krijonin shtypshkronja u zhvilluan me shume se homologet e tyre qe nuk i kishin hyre kesaj rruge. Permeteper, qytetet me shtypshkronja ndertuan shkolla, universitete dhe u kthyen ne qendra te mendimit intelektual. Si rrjedhim, keto qytete u zvilluan me nje ritem te shpejte dhe statistikat tregojne se qytetet qe shtypnin me shume libra kishin nivele me te larta te ardhurash. Ne Europen qendrore-perendimore, ne vitin 1500, vetem 50 vjet pas shpikjes se shtypshkronjes, ishin shtypur rreth 9 milion libra. Me poshte tregohet nje harte e qyteteve qe ne shekullin e 15 kishin shtypshkronja aktive. Shtypshkronja ne Perandorine Otomane Shtypshkronjen e pare ne Perandorine Otomane e ndertuan hebrenjte e debuar nga Spanja ne vitin 1492. Megjithate, kjo perpjekje nuk gjeti nje ambjent favorizues, nuk pati ndonje impakt te rendesishem dhe nuk egzistoi per nje kohe te gjate. Ka disa hipoteza se perse otomanet nuk perkrahen shtypjen/publikimin e librave. Thuhet gjithashtu se ne vitin 1483 apo 1485, Sulltan Bajazid II leshoi nje dekret qe denonte printimin e librave. Disa studjues mendojne se otomanet i ruheshin perdorimit te librave sepse ato mund te ktheheshin ne vegla te zgjimit nacional qe mund te shkaktonin trazira politike apo fetare. Per kete arsye ata e penguan krijimin e shtypshkronjave dhe aktiviteteve te lidhura me to. Cilado qe te ishte arsyeja, publikimet ishin shume te pakta dhe gjate periudhes kohore 1726 - 1838 ne Perandorine Otomane u botuan vetem 142 libra, (Tituj librash), nderkohe ne Europen Perendimore ishin botuar 30,000 te tille. Ne pergjithesi, printimi ne Perandorine Otomane ishte praktikuar nga grupe popullatash jo-myslymane, kryesisht nga armenet, greket dhe hebrejte. Edhe printimin e pare me germa arabe e bene kristianet qe banonin ne Alepu, (Qytet ne Sirine e sotme), ne vitin 1706. Perpjekja e tyre kulminoi rreth vitit 1726 me krijimin e shtypshkronjes se pare shteterore ne Perandorine Otomane. Megjithate ky hap progresiv nuk coi ne ndryshime te medha. Alepuja ishte qyteti i 3-te per nga rendesia ne Perandorine Otomane, qender e madhe politike dhe ekonomike, dhe ne vitin 1752 bibloteka e qytetit kishte ne fondin e saj vetem 3,000 libra. Degradimi i Perandorise Otomane dhe analfabetizmi Degradimi i fuqise se Perandorise Otomane filloi pas shekullit te 16-te dhe arsyet per kete ishin te shumta. Historianet permendin korrupsionin dhe efikasitetin e ulet te administrates, klanizmin, shitjen e posteve zyrtare, nenpunes te pakualifikuar, koston e larte te mbajtjes se administrates shteterore, ekonomi primitive, inflancionin e larte dhe mbledhjen e ulet te taksave. Ketyre fenomeneve shkateruese ju shtohej padija dhe analfabetizmi i thelle. Kuptohet qe mungesa e materialeve te printuara pati nje ndikim thelbesor ne prapambetjen institucionale dhe edukimin e popullatave qe jetonin ne hapesirat e kontrolluara nga otomanet. Te krishteret ballkanas mernin nje edukim te kufizuar vetem nepermjet institucioneve kishtare, ndersa myslymanet nepermjet shkollave fetare te financuara kryesisht nga elitat lokale. Reformat e Tanzimatit u perpoqen te ndryshonin situaten ne terren por pa ndonje rezultat te dukshem. Shpesh shkollat kishin 1 ose 2 mesues qe jepnin 15 lende mesimore, perfshi matematike, ekonomi, biologji … Per te patur nje ide te pergjithashme, ne fillim te shekullit te 20-te, analfabetizmi ne Bullgari ishte 73.6% ndersa ne Greqi 59.7%. Ne rastin e Shqiperise, bazuar ne rekorded e shtetit shqiptar, deri ne vitin 1920, analfabetizmi arrinte ne 80%, dhe mos harrojme qe analfabetizmi midis grave ishte akoma me i larte, ndersa pjesa e “kenduar” dinte te shkruante dhe lexonte kryesisht ne greqisht. ***** Le te kthehemi ne kohezgjatja e kontrollit otoman dhe lidhjen e tij me zhvillimin e pergjithshem te vendeve perkatese. Harta e me poshtme, e pregatitur nga Popescu dhe Popa, pershkruan intervalet kohore te zoterimit dhe kontrollit Otoman te Ballkanit. Bazuar ne nje game te gjere te dhenash, Popescu dhe Popa arrijne ne konkluzionin: “Individed e rajoneve me nje eksperience te gjate otomane kane rezultate me te ulta edukative; te njejtin problem kishin patur dhe prinderit e tyre. Ata ishin rritur ne ambjente familiare qe kishin pak mundesi edukimi. Rajonet europiane qe ishin nen kontrollin e Portes se Larte reflektonin me pak aktivitet inovator, dhe ky fakt pasqyronte kapacitetin e pergjithshem te vete Perandorise Otomane” . Shqiptaret, Perandoria Otomane dhe shtypshkronja Raporti i shqiptareve me Perandorine Otomane eshte shume i komplikuar. Shume historiane shqiptare mbeshtesin teorine e “shkaterimit otoman” duke theksuar se otomanet e lane vendin mbrapa. Pa dyshim kjo eshte e vertete, por deri ne nje fare mase, dhe c’fare u tha me lart e mbeshtet kete teori, por otomanet nuk veconin etnicitetet … Ata ndiqnin, pak a shume, te njejtat politika ne te gjitha territoret qe kishin pushtuar apo marre nen kontroll. Personalisht, mendoj se shqiptaret e 3, 4 shekujve te kaluar nuk interesoheshin shume per shtypshkronja apo libra. Ata luftonin per mbijetese dhe ingranimi i tyre ne strukturat otomane, kryesisht ne krahun ushtarak, i shpetoi ata nga asimilimi i kulturave superiore greke dhe sllave. Natyrisht qe perqafimi i besimit myslyman luajti nje rol vendimtar, gjithashtu. Ne lidhje me shtypshkronjen e pare te ndertuar ne hapesirat ku sot eshte formuar Shteti Shqiptar. Mendoj se teoria e shtypshkronjes se Voskopojes/Moskopojes ne vitet 1720 eshte me shume nje egzagjerim se sa realitet i bazuar ne fakte konkrete (1). Nuk egziston ndonje liber i vertete i printuar nga kjo shtypshkronje. Po ashtu, ka mendime se ne Shkoder ka egzistuar nje shtypshkronje qe ne vitet 1550. Shkencerisht nuk mund te vertetohet as njera, as tjetra hipoteze. Mbase e kam gabim, por do te desha te shihja nje liber te shtypur nga keto shtypshkronja; e kam fjalen per libra/botime qe plotesonin standartet e kohes. Kur thuhet shtypshkronje kuptohet nje makineri qe eshte e afte te shtype mijera libra, dhe jo nje pllake printuese qe perdoret per shtypjen e 10-15 faqeve apo ndonje gravure (2). Makinerite si ato te Gutenberg-ut shtypnin 1,500 faqe ne dite, mbase edhe me shume. Printimi ne shekullin e 15-te apo 16-te konsiderohej teknologji e larte dhe kerkonte bashkepunimin e shume faktoreve/elementeve qe mungonin plotesisht ne shume zona te Ballkanit. Me besueshmeri te mjaftueshme, mund te thuhet qe shtypshkronja e pare ne Shqiperi eshte krijuar ne Shkoder nga nje dege e Kishes Katolike, mbase rreth viteve 1870. Per nje ide te pergjitheshme, me poshte tregohen tre faqe nga tre Bibla te shtypura nga e njejta shtypshkronje, qe ruhen ne tre muzeume te ndryshme te botes. Behet fjale per "Biblen e Gutenbergut" qe ishte printuar ne Mainz, Gjermani, ne vitin 1455 nga Johann Gutenberg dhe bashkepuntoret e tij, Johann Fust dhe Peter Schoeffer. Duket qarte niveli i larte teknik dhe cilesor qe egzistonte ne shtypshkronjat gjermane te 567 viteve te kaluara. Ne se pranojme egzistencen e shtypshkronjes ne Voskopoje, cilat ishin standartet dhe kapacitetet e saj ? Persa i perket botimit te librave ne ditet tona; Shqiperia ka mbetur mbrapa vendeve te rajonit. Nuk ka ndonje informacion zyrtar rreth nivelit te ketij disniveli. Edhe per kete e kane fajin otomanet e dikurshem ? Si perfundim, nuk do te thote qe vendet qe hershem “perqafuan” shtypshkronjen u transformuan ne vende me paqesore ne krahasim me fqinjet e tyre. Historia tregon se pikerisht keto vende apo popuj e perdoren avantazhin e librit ne rruge negative dhe vrane, dogjen dhe shkateruan njeri-tjetrin me deshire te madhe ashtu sic kishin perkrahur dhe dijen. Megjithate, avantazhi i shtypshkronjes nuk diskutohet. Mbase emigrimi masiv i shqiptareve ne drejtim te Europes Qendrore-Perendimore eshte treguesi me i mire i kesaj epersie. Shenime sqaruese rreth shkrimit. Shkrimi eshte bazuar gjeresisht ne punimin e studjuesve Bogdan Popescu dhe Mircea Popa te titulluar: Imperial Rule and Long-Run Development: Evidence on the Role of Human Capital in Ottoman Europe 1- Max Demeter Peyfuss, ne studimin e tij te titulluar: Die Druckerei von Moschopolis, 1731-1769, shkruan se ne Voskopoje egzistonte e vetmja shtypshkronje greke ne Ballkan dhe se kjo shtypshkronje shtypi me shume se 21 libra. 2- Mendoj se ne rastin e shtypshkronjes se Voskopojes kemi te bejme me hapa embrionale dhe jo me nje shtypshkronje qe plotesonte standartet teknike dhe ekonomike te kohes. Materiale te tjera: - The Ottoman Empire, 1700-1922 - Autor Donald Quataert. Faqe: 167 - Age of Invention: Did the Ottomans Ban Print ? - Autor Anton Howes. https://antonhowes.substack.com/p/age-of-invention-did-the-ottomans? - https://www.britannica.com/topic/publishing/The-age-of-early-printing-1450-1550 - https://www.europeana.eu/en/blog/europes-first-printed-book Prill, 2022

Termet ne Durres. Termeti qe shkateroi qytetin e Durrsit ne vitin 1267 Një tërmet në Durrës - Viti 1267 Ne se politikanet shqiptare, zbatuesit e ligjit dhe ndertuesit do te lexonin me shume histori, mbase sot qyteti i Durresit do te kishte nje pamje tjeter. I vendosur ne nje zone me aktivitet te larte sizmik qyteti eshte "tundur e shkundur" gjate rrjedhes se historise disa here ... Nje pershkrim rrenqethes rreth nje termeti fatal qe goditi qytetin 754 vite me pare jepet ne shqiperimin e meposhtem(1). Shkrimi eshte gjithashtu nje nga rekorded e hershme ku permenden albanasit si banore te zonave perreth Durrsit. Termeti qe rrafshoi qytetin e Durrsit ne vitin 1267 Nje pershkrim nga George Pachymeres(2) ***** Disa kohe me pare, ne qytetin e Durrsit ndodhi nje ngjarje e dhimbeshme dhe shkateruese. Gjate muajit Korrik, zhurma te pazakonta shkaktuan tundje te vazhdueshme te tokes. Mund te thuhet se keto zhurma i ngjanin nje renkimi. Njerzit filluan te besojne qe ato ishin paralajmerime te nje dickaje te keqe qe ishte duke ardhur. Nje dite, zhurmat zgjaten dhe ushtuan me shume se ne ditet e meparshme. Disa banore te perfshire nga paniku vendosen te largoheshin dhe te gjenin strehe diku jashte qytetit; ata ishin te trembur dhe mendonin se situata mund te perkeqesohej. Nata "mbuloi" zhurmen renkuese te dites qe kaloi dhe bashke me erresiren erdhi dhe nje termet i forte. Ishte termeti me i fuqishem qe mbahej mend ndonjehere. Nuk ishte vetem nje levizje "para-mbrapa" e tokes, sic mund ta pershkruaje dikush, por ishin fundosje te njepasnjeshme dhe lekundje te tilla qe e kthyen qytetin se mbrapthi dhe e rrafshuan ate nje me token. Shtepite dhe ndertesat e larta nuk rrezistuan as edhe nje sekonde por u shemben menjehere duke varrosur ata qe ishin brenda tyre. Nuk kishte asnje mundesi qe banoret ti largoheshin rrezikut sepse ndertesat ishin ngritur njera pas tjetres. Ne te vertete, ata qe qendruan brenda kishin shans me te madh mbijetese sesa ata qe vrapuan jashte shtepive qe ishin duke u shembur. Nuk mbeti asnje ndertese ne formen e saj te meparshme. Ato rane njera mbi tjetren; edhe ndonje ndertim cilesor qe i shpetoj lekundjeve pesoi te njejtin fat sepse ishte demtuar kur godinat e tjera kishin rene mbi te. Katastrofa ishte e papritur dhe e permasave te tilla qe nuk i dha mundesine askujt qe te largohej ne kohe. Per shume njerez ishte si nje enderr; ata nuk arriten te kuptonin se ne c'fare situate u larguan nga jeta. Femije te vegjel dhe bebe, pa kuptuar se c'kishte ndodhur, ishin varrosur ne mes te rrenojave. Renkimi i tokes dhe jehona e zhurmes ishin te tilla qe ata qe mbijetuan, duke e gjetur veten perballe rritjes se nivelit te detit, menduan se keto shenja nuk ishin vetem paralajmerim per agoni te metejshme por ne fakt kishte ardhur "fundi i botes". Qyteti bregdetar ishte befasuar nga ky termet katastofik kaq i paritur. Ata qe e gjeten veten jashte germadhave dhe qe ishin pothuajse te shurdhuar nga zhurmat dhe oshetimat e shtepive qe binin mbi njera tjetren, nuk mund te imagjinonin gje tjeter vec se po shihnin shkaterimin e te gjithe universit. Termeti zgjati jo pak; ndaloi kur nuk mbeti gje ne kembe. C'do gje ne qytet ishte rezuar duke mbuluar keshtu dhe banoret e tij. Perjashtimi i vetem ishte akropolis qe qendroi fuqishem dhe i mbijetoi termetit. Kur zbardhi dita, banoret nga zonat perreth vrapuan menjehere ne qytet dhe filluan te germonin duke perdorur cdo gje qe ju zinin duart; kazma, cfurqe apo ndonje vegel tjeter qe mund te gjenin. Ata nisen te rremonin me "duar dhe kembe", natyrisht duke u perpjekur te shpetonin ndonje viktime fatkeqe qe mund te kishte mbetur akoma gjalle, por me se shumti duke kerkuar te shtinin ne duart e tyre ndonje gje me vlere qe mund te zbulonin ne mes te rrenojave. Sic ndodh ne keto raste, prona e te zhdukurve nuk ka trashegimtare. Dhe keshtu ishte, nuk kishte mbetur njeri qe te deklaronte pronen qe i takonte. Pas ditesh te tera kerkimi, duke perdorur cfurkun ne vend te draperit, albanasit dhe ata qe jetonin aty afer korren bereqet te florinjte. Me ne fund ata e braktisen qytetin antik ne vetmine e tij. Durrsi tani pothuajse se nuk njihet; vazhdon te numurohet ne mes te qyteteve te tjere por jo per gjendjen egzistuese, por per emrin e dikurshem. Niketa, (Nicetas), Dhespoti i zones, ishte ndodhur aty dhe i mbijetoi termetit por kishte mare plage ne te gjithe trupin e tij. Nga pamja e kesaj situate katastrofike, qe askujt nuk i kishte shkuar nder mend se mund te ndodhte ndonje nje dite, Niketas u tremb dhe u largua nga qyteti. Durrsi mbeti i heshtur dhe i boshatisur jo vetem nga Mitropoliti dhe nga banoret por gjithashtu edhe nga aktivitetet e perditeshme qe zhurmonin ndertesat e madherishme te shkelqimit te tij te dikurshem. Shenime dhe sqarime te rendesishme rreth shkrimit 1- Ky eshte shqiperim i nje materiali te publikuar nga Robert Elsie. Shkrimi origjinal gjendet ketu: http://www.albanianhistory.net/texts1000-1799.html - Mare ne daten 28 Janar, 2021 2- Historiani dhe dijetari George Pachymeres, (mendohet te kete lindur ne vitin 1242, vdiq ne vitin 1310), kishte lindur ne qytetin e Nicaea/Nikea. Ai kishte mbajtur poste te larta zyrtare ne Constantinople/Kostandinopoje. Vepra e tij me titull "Historia" mbulon periudhat kohore te mbreterimit te Michael VIII Palaeologus (Perandori Bizantin midis viteve 1261-1282) dhe Andronicus II (Perandori Bizantin midis viteve 1282-1328). Ky punim eshte burrimi kryesor i informacionit qe vjen nga ajo kohe. Midis te tjerash midis faqeve te vepres ne fjale, gjendet the nje pershkim i detajuar i nje termeti qe ndodhi ne Durres. Historiani Francez, Alain Ducellier, mendoi se termeti kishte ndodhur ne Korik te vitit 1267. Shenim: Burrime te tjera historike japin versione te ndryshme rreth dates kur ndodhi termeti. Mund te kete ndodhur dhe ne vitin 1271, apo kete patur disa termete madhore njeri pas tjetrit ...

Shqiptaret e sotem dhe kusherinjte iliro-pellazge. Gjate nje diskutimi dhe shkembimi komentesh ne FB nje shoku im “feisbukas” me drejtoi nje pyetje qe, pak a shume, ishte formuluar keshtu: Si thua ti, mo Petro, per origjinen e shqiptareve; nga kemi erdhur ne ? Pyetjes po i pergjigjem me aq sa di dhe kuptoj. Kusherinjte e mij iliro-pellazge Po te besojme shkencen gjenetike, origjina e njeriut e ka zanafillen diku ne Afrike, ku majmunet u lodhen se ndejturi ne peme dhe zbriten ne toke (nuk e di nese bene mire apo jo, por kete do ta diskutoj njehere tjeter). Po te marrim per reference disa nga besimet fetare te paret e races njerezore ishin dy krijesa te Zotit; Eva dhe Adami te cilet jetonin ne Kopshtin e Edenit. Si njeri, si tjetri variant thote se njerzit u shperndane neper bote duke u nisur nga nje zone shume e vogel. Meqenese kjo zone eshte larg Ballkanit i bie qe ballkanasit te gjithe, ne njeren apo ne tjetren forme, jane refugjate, perfshi dhe racen "iliro-pellazge". Kur filloi largimi i refugjateve nga “Kopeshti i Edenit”, qe mbase ka qene diku ne Afrike ? Le te pranojme nje numur "rrumbullak", te themi 150,000 vite te kaluara. Gjate ketij udhetimi te gjate dhe te lodhshem, shpesh here brutal dhe te pergjakshem, disa nga te larguarit afrikane arriten ne Ballkan dhe vazhdojne te jetojne aty deri ne kete fundviti, 2020. Me sa duket ne hapat e para te "njerzillekut", kur njeriu nuk dinte shkrim e kendim dhe as nuk dinte te bente llogari, gjerat ishin me te thjeshta, te pakten ne disa drejtime. Pershembull, ne se dikujt i duhej dicka ai shkonte dhe e vidhte ate pa ju trembur syri fare ! Keshtu qe disa individeve, qe ju kishin rene qimet me heret dhe ishin me te zgjuar se te tjeret, vendosen te marrin situaten nen kontroll dhe te perdorin dhe trurin dhe kerbacin, sipas situates dhe mundesise. Si rrjedhim, pak e nga pak linden grupe me te avancuara njerezish, te cilet filluan te akumulojne dijen, zhvillojne gjuhen e folur dhe te shkrojtur, etj. Te mos harrojme qe ne krye te ketyre grupeve qendronte “paria”, me piramida, pallate, skllever, ar dhe argjend e shume te tjera … Sic koha kalonte, njerezimi u zhvillua shume. Bie fjala, sot bota ka tankse dhe aeroplane, bomba atomike dhe shume gjera te tjera, mos harrojme te "drejten e fjales" qe te jep mundesine te shash me "rrenje dhe dege" ate qe s'te pelqen. Secili nga ne ka patjeter nje celular dhe mbase 1 apo me shume profile ne Face Book, komoditete keto qe nuk i kane "kusherinjte" tane te larget qe vendosen te rinin ne peme dhe mos zbrisnin ne toke, Zoti na rruajte ! ***** Ajo qe me cudit eshte fakti se nje pjese e madhe e “feisbuksave” nuk dine te shkruajne shqip por jane gati te vrasin ne se dikush ju kerkon ndonje prove per origjinen e tyre ! Ajo eshte tabu; iliro-pellazge ! Sipas disa perfaqsuesve te nacionalizmit ekstrem, pellazget kane qene te paret e te pareve. Para tyre nuk ka patur as majmun dhe as njeri ne ato zona, as ne peme dhe as ne toke ! Te tjeret erdhen dhe ju morren pronat, tamam sic ndodhi ne “Demokraci”. Me kalimin e shekujve pellazget u bene ilire; pastaj iliret u bene arber … Po sikur une te them qe “arberit” ishin banore me te hershem se iliret dhe keta te fundit kane ardhur, le te themi 3000 vjet me pare, ne hapesirat Ballkanike ? Po sikur te them se iliret kane fare pak te bejne me pellazget ? C’fare do te thone simpatizantet e atij apo ketij personi ? Do te me shpallin “armik te kombit” ? Sido qe te kete qene, shqiptaret, ose me sakte ato grupe popullatash qe formuan shqiptaret e sotem, kane banuar ne Ballkan te pakten per 2,000 vjet. Ky eshte mendimi im personal dhe une kete e bazoj ne efektin e forte qe ka patur latinishtja ne gjuhet e ketyre popullatave. Pra, kur romaket shtrine kontrollin e tyre ne Ballkan ata erdhen ne kontakt, ose me sakte banoret egzistues erdhen ne kontakt me Gjuhen dhe Kulturen Romake. Te paret e shqiptareve mesuan shume gjera nga romaket, midis te tjerash dhe fjalen shkruaj. Ne se dikujt i duken pak 2,000 vjet atehere le te me jape 2,000 mije Euro … nuk them gje fare. Bile do ta mbyll gojen pa le te thone qe Petroja eshte i paguar ! Po kthehem tek ata qe s’dine te shkruajne gjuhen shqipe dhe ne te njejten kohe insistojne se iliro-pellazget jo vetem qe mesuan Europen si te shkruaje, por dhe si te lexoje. Perpara se te vazhdoj me tej; me ben pershtypje se kjo kategori njerzish nuk thote gje fare per tabelen e shumezimit … kush ja u mesoi ate Europianeve ? Me qe mu kujtua tabela e shumezimit, fillova te bej disa kalkulime me gishta. Une kam afersisht 15 kusherinj te afer. Kusherinjte e mij kane dhe ata kusherinjte e tyre, qe edhe ata nga anet e tyre kane kusherinjte e tyre … E imagjinoj “pemen e kusherinjve” dhe del qe te jete nje "peme familjare" shume e madhe. Po te shtoj pemet e shqiptareve te tjere del qe ka shume peme te medha dhe po te shtrihem ne kohe (te themi deri ne pellazget) atehere krijohet nje pyll gjigand me peme shume te medha, me kusherinj te varrur kudo neper dege njesoj si ne pemen e Vitit te Ri. Epo ne 2,500 vjet nga gjithe keta miliona “kusherinj” nuk doli nje qe te shkruante gjuhen iliro-pellazge ? Nuk doli asnje kusheri i zgjuar dhe me fantazi qe te shkruante nje leter dashurie apo qofte dhe nje leter “anonime” nga poshte-lart, por priten deri sa te ikte Turqia, 1,500 vjet pas renies se Romes ? Si i rritur dhe edukuar ne kohen e "partise" mendova te perdor metoden “beso-kontrollo”, por vendosa ti referohesha shkences dhe jo vendimeve te "byrose". Ne faqen e nje kompanie shume te njohur ne testimin e DNA-se gjeta kete shpjegim rreth nje grupi DNA-je qe eshte shume i perhapur midis shqiptareve: "Sot, meshkujt e ketij nengrupi DNA-je jane te zakonshem ne Europen Jugore, perfshi Ballkanin, Iberine dhe Italine. Ne Greqi, Bullgari dhe Shqiperi midis 15% dhe 30% e burave i perkasin nenrupit "E-M78". Ka te ngjare, qe para-ardhesit e tyre te kene arritur relativisht vone ne kete rajon. Ndersa disa dege te nengrupit "E" kishin ardhur ne Europe perafersisht 8,000 vjet te kaluara, kerkimet bashkekohore sugjerojne qe perhapja e nengrupit "E-M78" ndodhi, pak a shume, keto 5,000 vitet e fundit gjate Epokes se Bronxit" (1) Hmmm, dalka qe shqiptaret e sotem paskan "kusherinj" ne te gjithe Evropen jugore, Greqi, Bullgari dhe natyrisht dhe ne Shqiperi. Pra nacionalistet shqiptare paskan te drejte; shqiptaret jane perhapur ne te gjithe boten. Po mire, i thashe vetes pse nuk rane dakort keta pellazget qe te flisnin te njejte gjuhe ? Mbase e kane bere per inat. Nejse, thashe leri pellazget dhe shiko c'fare kane bere iliret. Mu dha rasti te hyj ne diskutim me nje person nga ish-Jugosllavia. Pasi u perpoqem per 10-15 minuta te merreshim vesh, ja ktyem ne anglisht qe te merreshim vesh qe me ilirishten nuk merreshim vesh. Mendova; mali i Gramozit dhe Mali i Zi jane shume larg nga njeri tjetri dhe te paret tane as qe jane takuar ndonjehere ... Ose mbase kjo ndodh nga qe une jam ilir nga ana e burrave dhe ai nga ana e grave ! Konkluzion Shqiptaret, si gjithe popujt e tjere ballkanike, jane nje perzjere racash dhe farash, qe gjate rrjedhes se historise kane arritur te krijojne identitetin e tyre te vecante. Konceptet race, fare, gjeneze, etnicitet, nacionalitet jane identitete qe disa here bashkohen ne nje ide, perceptim apo formacion te vetem. Por ndodh qe po te njejtat koncepte largohen nga njeri-tjetri duke u kthyer ne forca kundeshtare. Mendimi qe shqiptaret e sotem jane pasardhes te drejtperdrejte te pellazgeve, (Sipas nje legjende antike pellazget mbine nga toka), eshte njesoj sikur te thuash qe greket e sotem jane ata te kohes se Herkulit apo italianet jane romaket e dikurshem. Nacionalistet shqiptare nuk arrijne te kuptojne se disa nga elementet me te rendesishme qe kane kontibuar ne krijimin e nacionaliteteve te fuqishme boterore jane tradita, kultura, besimi fetar, forma e te menduarit dhe gjykuarit, menyra e jeteses, objektivat afatgjata politike dhe ekonomike. Per ta mbyllur, per ata qe vazhdojne te insistojne se shqiptaret jane nje race "puro", le te shohin nje foto te presidentit dhe kryeministrit te vendit, ngjitur me njeri tjetrin. Kush eshte iliri dhe kush eshte pellazgu - mund te me thote dikush ? Persa i perket vendit nga kane arrdhur shqiptaret, (ose me sakte ai grup qe dominoi grupet e tjera dhe konsiderohet si berthama e shqiptareve te sotem); mendoj se ka qene nje vend larg detit sepse shqiptaret nuk kane emertime specifike dhe te detajuara as per faunen dhe as per floren detare; harroje lundrimin ne det qe kerkonte dhe emerimin e hyjeve ne qiell ! As fjala peshk nuk eshte fjale "puro" shqiptare. Nejse, mbase iliro-pellazgeve nuk ju pelqente peshku dhe e lane ate pa emer ... Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- https://www.23andme.com/ - Material i mare ne date 7 Nendor, 2020. "Today, men bearing this haplogroup are also common in southern Europe, including in the Balkans, Iberia, and Italy. In Greece, Bulgaria, and Albania, between 15% and 30% of men bear haplogroup E-M78. Their ancestors were likely relatively late arrivals to the region. While some branches of haplogroup E were carried into Europe nearly 8,000 years ago, recent research suggests that the major spread of E-M78 occurred in the last 5,000 years or so during the Bronze Age" .

Gjendja ne Albanian/Shqiperine qendrore dhe veriore ne vitet 1466-1470. Nje raport i shkurter nga Fior Jonima. Nje toke e shkretuar - Raport i vitit 1470 nga Fior Jonima Ky shkrim eshte shqiperimi i nje materiali te pergatitur nga studjuesi i degjuar Robert Elsie me titull: A Ravaged Land(1) ***** Perpara pushtimit Otoman te shekullit te 15-te, pjesa me e madhe e Albanias Veriore dhe Qendrore kishte qene nen kontrollin Venecian. Fushatat ushtarake Otomane te viteve 1466 dhe 1467 shkateruan pothuajse te gjitha hapesirat e permendura me lart. Ne se popullatat i rezistonin kontrollit te Sulltanit, ky i fundit ndiqte politiken e "spastrimit" te tokave nga banoret vendas. Fior Jonima nje qytetar shkodran, pasardhes i familjes se degjuar albanase Jonima qe zoteronte shume prona ne zonat midis lumenjve Mat dhe Ishem, ju dergoi autoriteteve taksambledhese te Venedikut nje raport mbi gjendjen e pergjitheshme ne vend. Me heret, zyrtaret venedikas kishin kerkuar mendimin e tij rreth arsyeve se perse te ardhurat fiskale nga Albania ishin aq te pakta. Nje permbledhje e shkurter, qe tregohet me poshte, paraqit ne menyre kronologjike "katastrofat" e njepasnjeshme qe vendi kishte pesuar; si pasoje ai ishte kthyer ne nje toke te shkretuar. Ky eshte shkrimi me i hershem, i njohur deri me sot, nepermjet te cilit nje banor albanas jep mendimin e tij personal per gjendjen ne zonen ku jetonte. ***** Une, Fior Jonima, nje qytetar nga Skutari (Shkodra) qe per momentin jam dhe perfaqsuesi i ketij komuniteti, isha pyetur nga Shkelqesia e Tij, Lordit Administrator i Menaxhimit te Taksave, se c'fare dija une rreth bemave te turqve ne kete pjese se Albanias gjate viteve 1466 dhe 1467. Une mund te them se nga fundi i muajit Prill te vitit 1466, vete Sulltani i Madh arriti ne keto hapesira. Ai dergoi komandantin e tij ne fushate paraprirese dhe ky i fundit e "rropi" dhe e bastisi te gjthe hapesiren ku shkeli. Ai vodhi shume kafshe dhe rembeu shume njerez. Kur ai u largua, arriti Ballabani, i cili rrethoj Croia/Krujen. Ai gjithashtu vodhi dhe bastisi qytetet ne kontrollin e Signoria(2) dhe rembeu shume njerez. Shume shpejt pas kesaj, arriti Sinan Bey, qe solli shperdorime dhe shkaterime akoma me te medha. Ai rembeu kafshe dhe njerez; shkrumboi dhe vendin. Pas ketij erdhi Voyvod/Vojvoda i Serbise, i qojtur Amur Bey, qe shkaktoi deme te medha. Jo vetem qe vodhi nje numur te pafund kafshesh por ai dogji vendin dhe rembeu jo pak njerez. Pas Amur Bey erdhi Lordi Progon Dukagjini, qe gjithashtu vodhi dhe dogji c'fare kishte mbetur ... Ne vitin 1467 Sullatani Turk erdhi perseri ne keto ane. Ai dergoi Pashane e Rumelise (Romania) ne krye te nje ushtrie te fuqishme qe te nenshtronte vendin. Pashai vodhi, bastisi dhe rembeu nje numur te pafund njerezish. Kur mbaroi me shkaterimet e tij ne zonat e tjera, ai ju versul Skutari/Shkodres. Ketu ai u perplas me vendasit dhe perfundimisht arriti te marre qytezen jashte keshtjellles, qe e xhvati dhe e shkateroi. Me pas erdhi Vojvoda i qojtur Feriz Bey, i cili gjithashtu vodhi dhe rafshoi. Pas tij erdhi Nikola Dukagjini qe po ashtu vodhi dhe rembeu shume njeres. Pas kesaj, u rikthye Vojvoda i Serbise qe per here te dyte vodhi dhe rembeu me shume njerez. Se fundmi, erdhi Vojvoda i Dibres i cili shkateroi dhe rembeu shume njerez. Si perfundim, une mund t'ju them qe, gjate periudhes kohore qe bera fjale me lart, ky vend ishte kthyer ne nje toke te shkateruar dhe ka mbetur i tille deri ne diten e sotme. Jane zhdukur jo vetem vendbanimet por gjithashtu dhe njerzit, me perjashtim te disa fshatrave qe jane rindertuar perseri. Do te jete e domosdoshme qe persona qe jane denuar me burgim apo ata qe jane ne proces gjyqesor, te falen dhe te degohen ne kete vend (per ripopullimin e tij). 28 Dhjetor, 1470 Sqarime dhe shpjegime te rendesishme 1- Shkrimi origjinal gjendet ketu: http://www.albanianhistory.net/1470_Jonima/index.html 2- Signoria ishte emri figurativ i Republikes Veneciane.

Albania ne vitin 1322. Ne vitin 1322 dy pelegrine te nisur nga Irlanda per ne Jerusalem ndaluan dhe ne Durres. Njeri prej tyre shkrojti kujtimet e tij ku midis te tjerash permenden Albania, Albanasit dhe qyteti i Durresit. Mendoj se eshte nje material interesant. Albania, Albanasit dhe Durresi. Nje pershkrim i vitit 1322 Robert Elsie ne shpjegimin e tij, qe paraprin materialin e shkeputur nga libri "The Itinerary of Brother Symon Semeonis and Hugo Illuminator", thote: Shkrimet e pelegrineve qe pershkruajne udhetimet e tyre drejt "Tokes se Shenjte" jane nje burrim thelbesor informacioni per situaten qe egzistonte ne Mesdheun lindor gjate gjysmes se pare te mijevjecarit te dyte. Ne nje tregim te tille, te vitit 1322, ne gjejme nje fragment ku flitet rreth Albanias. Megjithese shume pelegrine treguan nje interes siperfaqsor per vendet qe ata vizituan gjate rruges per ne destinacionin e tyre final, 2 pelegrine Anglo-Irlandeze te sektit Franceskan, Symon Semeonis dhe Hugo Illuminator, ishin impresionuar nga qendrimi i shkurter qe ata bene ne Albania. Symon mbajti shenime mbreselenese rreth vendeve qe pane dhe njerezve qe takuan. Ky material eshte nje pershkrim "shumengjyresh" dhe i rralle i bregdetit te Albanias te viteve 1300. Shkrimi "Intinerari i Simon Fitzsimons nga Irlanda per ne Token e Shenjte" eshte nje burrim i pasur informacioni per procedurat e konrolleve kufitare, veshjeve, monedhave, lendeve te para, produkteve te ndryshme dhe natyrisht per kishat dhe vendet e shenjta. Nga pershkrimi, duket qarte qe ne vitin 1322 porti i Durresit nuk e kishte marre veten plotesisht nga nje termet shkaterues qe e kishte goditur ate gjysem shekulli me pare. Popullata e meparshme e qytetit ishte zevendesuar, deri ne nje fare mase, nga nomade Albanas qe kishin erdhur nga zonat perreth. Gjuha Albanase duhet te kete qene folur gjeresisht ne zonat e ulta dhe kodrinore. Kjo mund te kuptohet nga observimi fillestar qe Simoni kishte bere kur thote se provinca kishte gjuhen e saj. Megjithate, ne qytetin e Durresit "albanasit barbare" referohen te 4-it ne rradhe pas latineve, grekeve dhe hebrejve, nje tregues ky qe ata nuk kishin formuar akoma grupin kryesor. Shume interesant eshte dhe referimi "barbaret' qe Simoni ju ben albanasve qe ai pa ne Dubrovnik kur thote: Ketu dominojne venedikasit. Sllavet, barbaret, te krishteret e sekteve te tjera dhe tregetaret gjysem-besimtare qe vizitojne qytetin jane komplet ndryshe nga latinet, si ne sjellje, veshje dhe gjuhe. Me poste paraqitet i shqiperuar fragmenti i Simon Fitzsimons. Udhetimi i Symon Semeonis dhe Hugo Illuminator. Ndalimi i tyre ne Durres ne vitin 1322 Pas nje ndalese disa ditore (ne qytetin e Raguses), ne kaluam ne Ulqin qe eshte prone e mbretit te Rascia(1). Qe aty morrem detin per ne Durres, i cili nje here e nje kohe ishte qytet i fuqishem si ne toke ashtu dhe ne det dhe i perkiste perandorit te grekeve (Mbase ben fjale per perandorin Bizantin). Tani qyteti ben pjese ne provincen e Albanias dhe eshte nen kontrollin e princit te Romania(2), vellait te mbretit te Jerusalemit(3). Duhet sqaruar qe Albania eshte nje province midis Slavonia(4) dhe Romania dhe ka gjuhen e saj te vecante. Provinca eshte nen kontrollin e mbretit "gjysem-besimtar" te Rascia, per te cilin ne kemi folur me perpara. Po ashtu, albanasit jane "gjysem-besimtare". Ata perdorin ritualet e grekeve dhe jane plotesisht si ata; si ne veshje ashtu dhe ne sjellje. Njesoj si greket(5), ata veshin kapucon shume ralle. Me se shumti perdorin nje kapele te bardhe qe pothuajse sheshohet fare ne pjesen e perparme dhe ngrihet ne pjesen e pasme te saj. Ne kete menyre, floket e tyre, per gjatesine dhe bukurine e te cileve ata jane shume krenare, mund te duken me terheqes ne syte e personave te tjere. Nga ana tjeter, sllavet per te cilet kam folur me siper, veshin nje kapele te bardhe, te larte dhe rumbullake ne maje te se ciles "paria" vendos nje pende te gjate ne menyre qe te dallohet me kollaj nga fshataret dhe njerzit e zakonshem. Qyteti eshte shume i shtrire dhe i rrethuar me mure, por me ndertesa te vogla, te pakta dhe ne gjendje shume te keqe. Kjo situate eshte si pasoje e nje termeti(6) te fuqishem qe rafshoi zonen dhe varosi nen germadhat e shtepive te tyre si te pasur dhe te varfer. Mendohet se u zhduken mbi 24,000 banore. Tani Durresi eshte pak i populluar dhe i ndare ne zona te ndryshme bazuar ne besim fetar, zakone dhe gjuhe. Qyteti banohet nga latine, greke, hebrej te "pafe", dhe barbare(7) albanas. Midis tyre ata perdorin monedha te vogla qe i quajne tournois(8), 11 cope nga te cilat shkembehen me nje "Venetian grosso"(9). Keto monedha jane ne qarkullim ne te gjithe Romanine. Durresi eshte 200 milje larg nga Dubrovniku. Me pas, duke shfrytezuar eren e favorshme udhetuam per ne Vlore, nje fortese e perandorit te grekeve. Qe aty vazhduam per ne ishullin e Korfuzit ne te cilin ndodhet nje qytet i qojtur Korfu, qe i takon mbretit te permendur te Jerusalemit. Ky vend ndodhet 200 milje nga Durresi. Shenime dhe sqarime te rendesishme rreth shqiperimit 1- Stefan Urosh III (Mbreteroi ne vitet 1322-1333). Rascia permblidhte toka ku sot gjenden: Serbia, Mali i Zi, Bosnje-Hercegovina dhe Kroacia jugore 2- Romania; Behet fjale per zoterimet e Perandorise Bizantine dhe nuk ka te beje fare me Rumanine e sotme. Mbase behet fjale per princin e Morese te qojtur John, Konti Gravina (Ishte ne pushtet ne vitet 1316-1335). 3- Mbreti i Jerusalemit i qojtur "Roberti i Mire" (Mbreteroi ne vitet 1309-1343) 4- Termi Slavonia i referohet teritoreve sllave te Dalmacise dhe Kroacise. 5- Mendoj se ketu behet fjale per besimtare greko-bizantine. 6- Bazuar ne historianin bizantin George Pachymeres ka te ngjare qe termeti ndodhi ne Korrik te vitit 1267. 7- Mendoj se termi barbar perdoret si perkufizim i formes se organizimit te shoqerise/menyres se jeteses sesa karakterit njerezor apo gjuhes se folur. 8- Nje lloj monedhe fanceze e perdorur ne mesjete. 9- Nje lloj monedhe venedikase e perdorur ne mesjete. Shkrimi ku u bazua ky shqiperim gjendet ne faqen personale e te ndjerit Robert Elsie: http://www.albanianhistory.net/1322_Fitzsimons/index.html

Elena Kocaqi, Isak Njutoni, arvanitasit dhe gjuha greke. Elena Kocaqi dhe Njutoni Historiania Elena Kocaqi(1) shkruan se gjuha e sotme greke “është vendosur nga shteti vetëm ne 1970” sepse sipas saj ashtu deshironte dikush ne Athine. Ajo eshte thjesht nje “Gjuhe teknike” e krijuar me qellim final asimilimin e shqiptareve “Pasi faktet historike atje, [ne Greqi], nxjerrin autoktonë vetëm shqiptarët” - insiston ajo. Greket e lashte e konsideronin shprehjen e mendimit ndryshe si nje nga pikat me te rendesishme te egzistences se shoqerise demokratike. Format e tyre te organizimit te shoqerise terhoqen popuj te tjere te cilet ju bashkuan botes dhe kultures helenike. Gjurmet e Helenizmit gjenden ne shume vende te Mesdheut, por edhe me gjere. Pervec veprave monumentale, kjo vertetohet nga shkrimet e shumta, si per shembull ato te Butrintit apo Apollonise, ne jug te Shqiperise. Pa diskutim, gjuha e grekeve te sotem nuk eshte e njejte me ate te grekeve te lashte. I njejti konkluzion vlen edhe per shume e shume gjuhe te tjera, perfshi shqipen. Le te perqendrohemi per nje moment ne mesin e viteve 1600. Sa e ndryshme ishte greqishtja e asaj kohe ne krahasim me ate te diteve tona ? A do te kuptoheshin nje grek i sotem me nje grek te kater shekujve te shkuar ? Natyrisht qe gjuhetaret dhe historianet profesionaliste do te japin detaje per kete pune, por une si kureshtar historie u perpoqa ta gjej vete piken time te rreferimit. Dhe e gjeta ate; eshte nje bllok shenimesh i Isak Njutonit i datuar ne vitin 1661. Midis gjuheve te tjera, ai dinte edhe greqisht dhe ishte i pasionuar pas filozofise Aristoteliane. Materiali gjendet ne faqen e Universitetit te Kembrixhit (University of Cambridge) dhe lexuesi mund ta shohe KETU . Njutoni ishte nje matematikan, fizikant, astronom, theolog dhe mendimtar anglez i shekullit te 17-te qe ndryshoi rrjedhen e dijes boterore. Nje dite, atij i ra nje molle ne koke. Shkencetari beri kalkulimet e tij dhe e gjeti arsyen se perse molla ra ne toke dhe nuk fluturoi ne Hene. Nje gje me e “rende” terheq nje gje me te “lehte”, ishte konkluzioni i tij. Personalisht mendoj se ky ligj vlen dhe per kulturat. Nje kulture superiore terheq nje kulture inferiore, dhe jo anasjelltas. Persona te tjere mendojne ndryshe. Eshte e drejta e tyre … Njohurite e mia te greqishtes jane bazike. Megjithate, jam ne gjendje te kuptoj qindra fjale nga blloku i Njutonit, bile dhe fraza te plota. Permeteper, shenimet jane filozofike dhe te veshtira ne interpretim. Ky fakt me ben te arrij konkluzionin se nje person me njohje te mire te gjuhes te sotme greke do te ishte ne gjendje te merrej vesh pa problem me Njutonin e vitit 1661. Ne prezantimin e saj historiania Kocaqi, i rreferohet dilemes qe kishin krijuesit e shtetit grek rreth zgjedhjes se variantit gjuhesor qe do te perdorej ne Greqine moderne. Pas hezitimesh te shumta, fitoi “Gjuha popullore”. Vendimi perfundimtar u morr ne mesin e viteve 1970, por ai s’kishte te bente fare me arvanitasit. Ata ishin bere me “greke se greket” dhe do te perkrahnin cilindo variant qofte. Besimi, atdheu, familja, ( θρησκεία, πατρίδα, οικογένεια ) , - kishte qene motivacioni i tyre egzistencial prej shekujsh. Gjuha; thjesht nje ceshtje teknike. Tamam ashtu sic e karakterizon Znj. Kocaqi. Disa nga kendveshrimet e Znj. Kocaqi jane interesante dhe hapin debat midis perdoruesve te medias sociale apo ndjekesve te kanaleve televizive. Shpesh, ajo hedh benzine ne zjarrin e injorances dhe padijes me ide dhe pikpamje qe nuk kane fare te bejne me shkencen moderne. Sipas historianes Kocaqi, civilizimet jane ngritur pa shkrim dhe kendim ... Pavaresisht mendimit te saj, Njutoni ka provuar se Hena nuk mund ta terheqe mollen. Ajo do te bjere gjithmone ne Toke … Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1 - Elena Kocaqi - Rreferimet jane mare nga nje postim ne faqen e saj te FB ne daten 24 Korrik, 0ra 10.57 Per detaje vizito: https://www.facebook.com/elena.kocaqi Fotot e mbishkrimeve greke ne Butrint dhe Apolloni jame mare nga: https://www.alamy.com/greek-inscription-on-stone-wall-of-butrint-archaeological-site-unesco-world-heritage-site-albania-image245790665.html https://www.alamy.com/ancient-greek-script-on-a-wall-of-the-ruined-greek-city-of-apollonia-albania-image245065684.html Korrik, 2022

Skenderbeu dhe mbiemri Kastrioti Origjina e mbiemrit Kastrioti Nga e mori mbiemrin familja Kastrioti ? Ka disa supozime; secili mund ti mbahet versionit qe pelqen. Personalisht, mendoj se ky eshte nje emertim tipik grek. Pjesa dermuese e studjuesve serioze kane nenvizuar se origjina e ketij mbiemri eshte fjala "k astri" qe ne greqisht do te thote nje fortese e vogel ose nje kulle vrojtimi. Kastra / Kastro / Kastri, jane fjale qe hasen shpesh ne fjalorin e perditshem te gjuhes greke. Po marr per shembull vetem emrin "kastri". Ka shume vende apo fshatra, kudo ne territorin kontinental dhe ishullor te Greqise, qe mbajne kete emer, si per shembull: Kastri prane Igumenices Kastri prene Prevezes Kastri, Arkadia Kastri, prane Athines Kastri, ne ishullin Krete Kastri, prane Janines Kastri, ne ishullin Gavdos Kastri, ne ishullin Kithira Kastri, prane Larises Kastri, prane Delfit Kastri, ne ishullin Syros Kastri, ne Thesprotia Kastri, ne ishullin Ko Ne territorin e Shqiperise ky emer gjendet ne 2-3 raste; me spikatese jane Argjirokastro / Gjirokastro / Gjirokastra dhe Mallakastra . Te dy keto vende gjenden ne zona ku ndikimi i kultures dhe gjuhes greke shkon shume shekuj mbrapa. Duke u rikthyer perseri ne mbiemri Kastrioti; mundesia me e madhe eshte qe ky emer ti jete vene nje personi apo familje qe ka qene ne zoterim apo administrim te nje fortese diku ne jug te Shqiperise apo ne veri-perendim te Greqise se sotme. Disa historiane te degjuar kane mbrojtur teorine se nje para-ardhes i Skenderbeut, (rreth vitit 1368), kishte qene ne zoterim te kalase qe ndodhej ne Kanine te Vlores, ne kohen kur Perandoria Serbe, (qe ishte nje bashkesi popujsh dhe gjuhesh te ndryshme), kontrollonte zona te konsiderueshme ne Ballkanin e atehershem. Ky person, pra para-ardhesi i supozuar i Skenderbeut, njihet ne histori me emrin "Kastrioti i Kanines"(1). Kur otomanet avancuan ne tokat qe kishin qene nen kontrollin serb, para-ardhesit e Skenderbeut u ngjiten me ne veri. Logjika normale thote se nese te paret e Skenderbeut do te kishin qene banore te vjeter te Matit apo Dibres ata nuk do te ishin qojtur "Kastriotis". Eshte i mire dokumentuar fakti qe ndikimi grek ka qene i pranishem ne hapesirat qe gjenden ne jug te lumit Shkumbin dhe jo ne veri te tij. Shenim: Nga ana gramatikore, formimi i mbiemrit 'Kastriotis' eshte i ngjashem me mbiemra te tjere ne gjuhen greke si: Athiniotis, Janiniotis ... Nje pike qe e ben akoma me te mundeshme lidhjen e Skenderbeut me ndikimin helen/grek eshte fakti qe Barleti, Noli, etj, deklarojne se Skenderbeu ishte epiriotas. Por ketu del nje problem madhor sepse qe ta konsiderojme Skenderbeun shqiptar duhet qe ne fillim te kthejme epirotet ne shqiptare. Fjalet i merr era, te shkrojturat mbeten - thote nje fjale e urte. Q e ne lashtesi epirotet i kane shkrojtur historite e tyre ne gjuhen greke. Kjo do te thote se pervec te shkrojtures ata e flisnin dhe e lexonin kete gjuhe, perndryshe si do te kuptoheshin kur benin 'pazar', pa leri te tjerat ... Ne se mbrojme pozicionin se Skenderbeu ishte epirotas atehere ai del grek dhe jo shqiptar. Me poshte tregohen disa monedha "epirotase" perfshi ate te Piros dhe Aleksandrit djalit te Neoptolemu, qe ishte nje nga sundimtaret e fundit te Epirit antik(2). Kliko ne monedhe per ta zmadhuar ate. Si konkluzion, mendoj se familja Kastrioti u emertua me kete emer sepse kishte banuar ne hapesirat Veri-Perndimore te Greqise se sotme apo Shqiperise Jugore. Ne keto zona, gjuha greke kishte nje perdorim te gjere. Ne se kjo familje do te kishte jetuar ne mes te nje popullate me shumice arberore ata do ta kishin qojtur dicka tjeter, bie fjala "Keshtjelltari" ashtu sic e quante Sabri Godo ne shkrimet e tij. Lind pyetja: Perse bashkekohesit nuk e thirren familjen me nje mbiemer shqiptar por preferuan te perdornin termin grek ? Shenime dhe sqarime 1- "Der erste bekannte Kastriot war 1368 nur Kastellan der Burg Kanina bei Valona" - Illyrisch-Albanische Forschungen - Faqe 81 2- Nje monedhe eshte nga koha e Mbretit Pirro, nje monedhe eshte nga koha e Federates se Epirit, nje monedhe eshte nga koha e Aleksandrit te Epirit (Djali i Neoptolemit). Me shume rreth kesaj teme Skenderbeu dhe legjenda e tij Helmeta dhe shpata e Skenderbeut

Kush ishin Ilirianet e dikurshem ? Ku shtrihej Iliria ? Kjo eshte nje teme e studiuar pak, por ne te njejten kohe shume e politizuar. Duke "konstruktuar" Ilirianet ... Shqiperimi i meposhtem eshte bazuar ne artikullin me titull: Constructing Illyrians Prehistoric Inhabitants of the Balkan Peninsula in Early Modern and Modern Perceptions Autor: Dr. Danijel Dzino Macquarie University Sydney, Australia Banoret antike ("Ilirianet", sic ata ishin njohur ne pergjithesi gjate periudhave te ndryshme historike) qe popullonin pjesen perendimore te gadishullit Ballkanik ne koherat perpara pushtimeve Romake nuk kane marre kujdesin e duhur nga studiuesit moderne. Ne qarqet shkencore te vendeve jashte rajoneve "Iliriane", (Kroacise se sotme - perjashto Istrian, Bosnje-Hercegovines, Malit te Zi, Shqiperise, pjese te Slovenise, Hungarise dhe Serbise), ka patur shume pak diskutime rreth grupeve te popullatave te hereshme qe kane banuar ne keto hapesira. Kjo situate vazhdon dhe sot (1). Edhe kur keto grupe jane diskutuar ka qene e zakoneshme qe studiuesit moderne ti shohin ata si "disa te tjere", te huaj ne raport me Greket, Romaket apo edhe me njeri-tjetrin (2). Ne keto diskutime nuk eshte sjelle azgje e re pervec deklarimit qe Ilirianet e lashte jane nje krijim historik i antikitetit Greko-Romak; krijim i cili merret dhe transferohet, ne forma te ndryshme, nga e kaluara e dikurshme ne kohen e historise moderne. Me sa duket, ky eshte konkluzioni me i perhapur dhe i pranushem qe keta studiuese kane arritur rreth ketyre komuniteteve, ose sic Wilkes shkruan: "... ajo qe ne mund te themi me konfidence eshte qe Ilirianet nuk ishin nje grup etnik homogjen" (3). Duke ndjekur kete konkluzion te pakundeshtueshem dhe te rendesishem vihet re se kendveshtrimet bashkekohore, qe ju behen ketyre komuniteteve, mbeten ne nje vorbull te vazhdueshme. Palet opozitare nuk bien dakort rreth unitetit dhe homogjenitetit te ketyre grupeve (4). Ky artikull do te eksploroje perceptimet e Ilirianeve te pas-antikitetit, me nje theks te vecante ne piken se si termi "Ilirian" ishte perdorur ne deklarimin e identiteteve bashkekohore; se si kendveshtrimet popullore dhe shkencore u perdoren si nje mjete per te "pronesuar" te kaluaren. Te dhana te pjeseshme, qe vijne nga antikiteti i vone dhe mesjeta e hershme, na japin njefare njohurie rreth popullatave vendase dhe shtrirjes gjeografike te rajonit. Ishin pikerisht keto te dhena qe perdoreshin si referenca ne studimim e historise te ketij rajoni. Metodat moderne te aplikuara ne kerkimet arkeologjike filluan te nxjerin ne drite materiale te reja rreth kultures te komuniteteve qe banonin ne keto hapesira, si perpara periudhes Romake ashtu dhe gjate saj. Keto njohuri te reja u kthyen ne materiale te dobishme per studiuesit e rajonit dhe i ndihmuan ata te "pervetesonin" te kaluaren dhe justifikonin te tashmen. Kjo u be per nje sere arsyesh, si pershembull objektiva politike apo krijim identitetesh. Per nje kohe te gjate, ne studimet e tyre rreth Ilirianeve, historianet e huaj perdoren si pika referimi njohurite antike. Keto burime historike ata i perdoren, pak a shume, ne te njejten forme si historianet antike kur shkruanin rreth etnografive. Informacioni ishte marre nga burime te ndryshme; ishte zgjedhur dhe kombinuar ne forme te tille qe ti pershtatej qellimit te shkrimit dhe te krijonte nje pershkrim te rajonit dhe banoreve te tij (5). Perceptimet e para romantike, por dhe ato moderne, te Ilirianeve mbeten materiale interesante. Ne shume punime rreth Ilirianeve njohurite e vjetra ishin perpunuar ne rruge dhe forma te sofistikuara per qellime te caktuara. Edhe gjate periudhes kohore 1945-1990, kur kerkimi shkencor rreth popullates prehistorike te ketij rajoni arriti mbase kulmin e tij, ideologjia e kohes dhe perplasja e identiteteve vazhduan te ndikonin ne profilizimin e Ilirianeve. Kjo situate vazhdon dhe sot. Zhvillimi i njohurive antike rreth Ilirianeve Njohurite qe egzistojne rreth Ilirianeve antike mund ti ndajme ne disa grupe informacioni: - Informacion rreth emerimin gjeo-politik te kesaj zone te madhe - Informacion rreth emerimin etnografik qe Greko-Romaket ju dhane popullatave vendase - Informacion rreth rolit historik qe luajten elitat e reja ushtarake nga tokat Danubiane ne Perandorine Romake. Ne fillim Ilirianet u pershkruan si barbare te vene perballe civilizimit Grek. Ilirianet simbolizonin nje dicka qe kishte vlerat opozitare te cilesive ndricuese dhe spikatese te Grekeve. Iliria ishte "konstruktuar" si nje rajon kufitar qe qendronte midis dy boteve, asaj te njohur dhe asaj te panjohur. Ne fillim ky ishte nje koncept Greko-Romak dhe me vone u kthye ne nje imagjinim perendimor (6). Konceptimet antike rreth Ilirianeve u zhvilluan ne rruge te ndryshme. Ne fillim ishte "shpikja" e Ilirianeve ne literaturen Greke dhe krijimi i nje emri per popullatat vendase qe jetonin ne kufijte perendimore te Greqise. Me vone kufiri u zgjerua dhe perfshiu Adriatikun jugor dhe se fundmi hapesirat midis Alpeve jugore, Adriatikut dhe Danubit. Ne momente te ndryshme te historise antike emertimi "Ilyrians" kishte kuptime te ndryshme ashtu sic kishte dhe koncepti gjeo-politik qe lidhej me kete emertim, Illyria ose Illyricum (7). Gjithashtu, pershkrimet rreth Ilirianeve ishin mbeshtetur ne burimet e etnografise antike; informacion ky i mbledhur gjate proceseve te shkembimeve kulturore dhe i perpunuar ne qarqet intelektuale te periudhes Helenike, perafersisht 300 - 100 vjet para Eres Kristiane. Shumica e informacionit etnografik rreth "tokave Iliriane" ishte mbledhur perpara kohes kur kjo hapesire ishte pushtuar perfundimisht nga Romaket, ne fund te shekullit te pare para Eres Kristiane dhe fillimit te shekullit te pare te Eres Kristiane. Periudha e hereshme Imperiale Romake, ne vecanti shekulli i pare dhe i dyte i Eres Kristiane, pati punimet me te rendesishme. Keto punime permblodhen dhe perpunuan gjithe materialin egzistues perfshi dhe ate nga burime te ndryshme te literatures antike. Ne vecanti duhet te permenden punimet e gjeografit Strabo, enciklopedistit Plini i Ri dhe historianit Appian te Aleksandrise. Keto nuk ishin te vetmet burime por fakti qe ato ishin transmetuar nepermjet tradites shkrimore deri ne antikitetin e vone dhe mesjeten e hereshme do te thote qe keto materiale ishin bere berthama e njohurive etnografike ne lidhje me Ilirianet dhe "tokat Iliriane". Ky informacion ishte plotesuar me referime poetike, histori te lufterave Romake kunder popullatave vendase ose fragmente informacioni rreth komuniteteve provinciale Romake ne Dalmaci dhe Panonia (8). Rekrutimi i popullatave vendase ne legjionet Romake te vendosura ne hapesirat e Panonias, gjate periudhes se mesme Romake, me detyre mbrojteje e kufijve Perandorake, shenoi lindjen e nje elite te re. Kjo elite e re ushtarake u njojt si Iliriciani (9). Ky identitet, i cili permblidhte grupe te ndryshme te ushtrise Romake, ishte i perbere nga ushtare qe kishin lindur ne ambjente kulturore dhe gjuhesore te ngjashme. Keta njerez vinin nga provincat Romake te Alpeve, Adriatikut, Danubit, Greqise dhe Detit te Zi. Disa nga keta ushtare kishin origjine vendase. Disa te tjere ishin pas-ardhes te koloneve te vendosur ne keto krahina dhe qe kishin ardhur aty qe nga Italia ose pjese te tjera te Perandorise. Duke pranuar vlerat Romake ata ndertuan modelin e tyre specifit te te qenit “Romak” dhe e paraqisnin veten si mbrojtes se Romes dhe vlerave Romake (10). Ngritja ne pozicione te fuqishme te ketyre legjionareve Danubiane ndodhi ne fund te shekullit te dyte dhe fillim te shekullit te trete. Kriza Romake e shekullit te trete dhe ardhja ne pushtet e ushtarakeve rezultoi ne zgjedhjen e perandoreve-ushtare, disa nga te cilet vinin nga rradhet e Iliricianeve. Ilirianet e Mesjetes dhe te periudhes Moderne te hershme Ashtu sic u tha me lart, termi Ilirikum (Illyricum) jetoi deri ne mesjete por vetem si nje pergjithesim i perdorur nga te huajt per te pershkruar hapesirat midis lumit Danub dhe detit Adriatik dhe popullatave qe jetonin ne mes te ketyre hapasirave. Krijimi i perceptimeve te reja datohet ne shekullin e nente; koha kur ne Evropen perendimore filuan ndryshime kulturore. Burrimet ne gjuhen Latine te Evropes perendimore gjate Mesjetes se hereshme, (kryesisht ato Franke dhe Veneciane), e pershkruanin popullaten lokale ne forma shabllon: “Iliriane”, Dalmaciane” dhe ‘Panioniane”. Por, shpesh e me shpesh, ata filluan te perdornin emertime te reja, si psh “Sllavs”. Burrimet Bizantine te shkrojtura ne Greqisht jepnin nje pershkrim disi ndryshe. Nje shembull i mire eshte dokumenti “Rreth qeverisjes se Perandorise” (De Administrando Imperio / DAI), i cili ishte nje manual i politikes se jashtme i shkrojtur nen vezhgimin e Perandorit Kostandin VII Profirogenitus (Porphyrogenitus), gjate mezit te shekullit te dhjete. Krahasuar me burimet Franke dhe Veneciane, DAI eshte padyshim me specifik ne percaktimin e etniciteteve te grupeve locale. Megjitheate, dhe ky burrim perdor, here pas here, shabllone antike identifikimi ose shabllone me te vonshem sic eshte rasti i Sllaveve (11). Me kalimin e kohes, emertimi “Ilirians” pak e nga pak doli jashte perdorimit dhe perkufizime te tjera, vecanarisht Slavs, Croats, Serbs, Dalmatians, etj, filluan te perdoreshin gjeresisht. Ne kemi pak te dhena se si e banoret e ketyre rajoneve e interpretonin te kaluaren. Identiteti "Ilirian" dhe e kaluara "Ilirike" nuk konsideroheshin aq te rendeshishme sa qe ndonje grup popullate ta lidhte veten me kete koncept. Per banoret Roman-foles te qytezave Dalmaciane krijimi i lidhjeve me identitetin Romak ishte shume me i rendsishem. Bile, keta banore kishin "ndertuar" nje lloj identiteti Romak sipas konceptimit te tyre. Vecanarisht interesante ishin historite e fabrikuara te banoreve te Spalatum (Split) dhe Ragusium (Dubrovnik) per te deklaruar originen e tyre te lashte Romake nga qytezat Salona (Solin) dhe Epidarium (Cavat) te cilat ishin c'populluar ne antikitetin e vone. Keto deklarime shfaqen te shkrojtura ne rekorde historike duke filluar nga mezi i shekullit te 10-te (kapitujt 29-35 te DAI). Po ashtu, keto deklarime vihen re ne Historine e Bishopeve te Salona dhe Spalatum, te cilat njihen si Historia Salonitana (HS), te shkrojtur nga Thomas, krye-prifti i Spalatum (1200-1260/1). Qellimi kryesor i HS ishte te paraqiste historine e kishes ne Spalatum dhe te pershkruante Spalatum-in mesjetar si nje "trashegimtar" te ligjshem te metropolitanit antik te Salona-s. Ne nje pershkrim te shkurter te historise para-Kristiane te Dalmacise (Dalmatia) dhe Salona (kapitujt 1 dhe 2 te HS), Thomas i imagjinon banoret antike te Salona-s si para-ardhes te tij, qe sipas tij ishin Romaket. Banoret e hershem vendas (para kohes Romake) ishin perceptuar dhe pershkruar si "barabare". Kete konkluzion Thomas e mbeshteste ne materiale antike mbi te cilat ai kishte njohuri te mire. Behet fjale per punimet e Lucan, Virgil, Horace, Ovid, Florus dhe referencave te tyre mbi Dalmacine. Portretizimi i banoreve te hershem (barbaret) eshte i ngjashem me ate qe ai ju ben Kroateve dhe grupeve Sllavo-folese te periudhe se tij te cilet i peshkruan si te "huaj". Ishin pikerisht keta te "huaj" kundrejt te cileve Spalatan-et duhet te mbronin identetin e tyre (12). Nje tjeter punim intersant nga e njeta zone dhe periudhe kohore eshte Kronika e Priftit te Duklja-s (Chronicle of Presbyter Docleas). Ky punim nuk i permend popullatat e vjetra vendase por e fillon pershkrimin e tij gjysem imagjinar ne periudhen pas-Romake. Arsyet qe shtyne kerkimimet per zbulimin e rrenjeve te "Ilireve" te vonshem duhet te shihen paralelisht me idete qe filluan te qarkullojne ne mesjeten e voneshme dhe fillimet e modernizimit Evropian. Elitat intelektuale te qyteteve Dalmatiane filluan te braktisnin historite mesjetare, (te shekullit te 15te - 16te), rreth te kaluares te dikurshme. Keta intelektuale filluan te krijone "Identitetin Ilirian", sic studiuesit moderne e quajne kete fenomen. Ky proces u influencua nga idete e krijuara ne mbreterine mesjetare Polake (Identiteti Sarmatian) dhe eliten Gjerman-Folese (Identiteti Teutonic). Te dyja keto grupe perdoren nje kalkulim sipas te cilit folesit e te njejtes gjuhe kane identitet te perbashket (13). Ne esence, ky "zbulim" i ri tentonte te krijonte nje vazhdimesi identitetesh midis popullatave antike Sllave dhe atyre mesjetare Sllave. Sipas ketij koncepti Sllavet ishin Ilirianizuar. Nga ana tjeter Ilirianet ishin Sllavizuar dhe konsideruar si para-ardhes te drejtperdrejte. Pas ardhjes se Otomaneve ne Ballkan, ne vecanti pas pushtimit te Mbreterise se Bosnjes (1463) dhe Dukates te Hercegovines (1488), i gjithe rajoni u kthye ne nje zone konfliktesh te ashpra. Intelektualet Kroate sllavik-foles qe banonin ne zonat nen kontrollin e Venecianeve ose Habsburgeve krijuan "Ilirianizmin" si nje forme per te ri-zbuluar te kaluaren dhe deklaruar identitetin e tyre. Pra, "Ilirianizmi" ishte forma si e pozicionuan ata veten e tyre perballe te popujve te "tjere" si pershembull, Hungarezeve, Otomaneve, Italianeve, dhe Gjermaneve. Ky "Ilirianizem" modern ishte gjithashtu nje rruge per te terhequr nderhyrje nga jashte. Habsburget, Venedikasit, Spanjollet, etj, do te perpiqeshin te rimernin nga Otomanet dhe bashkonin te gjithe Sllavet e Jugut (Ilirianet) ne nje perandori te vetme Ilire (14). Origjina e ketij "zbulimi" mund te gjendet ne fillim te shekullit te 15-te. Rekordi me i hershem, qe perkufizon Ilirishten si nje gjuhe lokale, eshte nje dokument i leshuar nga nje noter publik ne qytetin e Zadarit me 13 Gusht, 1403 (15). Midis perfaqsuesve me te hershem te "zbuluesve" te Ilireve moderne spikatin intelektualet Dalmatiane si Georgius Sezgoreus (Juraj Šižgorić, jetoi midis viteve 1444-1509), Aelius Lampridius Cervinus (Ilija Crijević, jetoi midis viteve 1434-1520) dhe Vincentius Priboevius (Vinko Pribojević, nuk dihet kur lindi; vdiq ne vitin 1532). Ne fillimet e saj ajo ishte nje perpjekje per te krijuar nje lidhje me te kaluaren. Emra dhe emertime etnike ishin ringjallur dhe vendosur paralelisht me ato bashkekohore, sic ishte rasti i Sezgoreus ne punimin "De situIllyriae et civitate Sibenici". Me vone, teoricienet "Ilirianiste" te kohes arriten qe me sukses te konstruktonin "lidhjen dhe vazhdimesine" e nje linje gjenetike dhe gjuhesore. Kjo linje fillonte nga popullatat vendase para kontrollit Romak, vazhdonte me Ilirikumin Romak >> ish-ushtaret Iliriane qe arriten te beheshin Perandore >> popullatat qe emigruan gjate antikitetit te vone >> identitetin mesjetar te Sllaveve te jugut, duke perfunduar me popullatat moderne Sllavisht-folese. Kasaj "vazhdimesie historike" ju shtua lidhja me koherat Biblike nepermjet "pervetesimit" te Gomer, i cili ishte djali i Japeth dhe nipi i Nohas. Ndresa lidhja me koherat klasike u arrit nepermjet huazimit te gjenetikes mitologjike te Ilireve te pershkruar nga historiani Appian. Lidhja trashegimore me Maqedonasit antike u krijua duke u bazuar ne trillime rreth Alekasandrit te Madh. Lidhja me Romen u arit nepermjet perandoreve "Ilire" te Romes. Lidhja me te Krishteret e hershem u be nepermjet "Shenjtoreve Iliriane" si pershembull St. Jerome (16). Ideologet Iliriane krijuan nje identitet pan-sllavik te bazuar ne pretendimin qe ky grup popullatash kishte te perbashket origjinen Ilire dhe gjuhet Sllavike. Ne fillimet e saj kjo teori bente fjale per nje shtrirje te kufizuar hapesinore por me vone, pervec Sllaveve te Jugut, perfshiu dhe nacionalitete te tjara Sllavofolese si Polaket, Ceket dhe Ruset. Keto idera filluan te shfaqen per here te pare ne leksionin e Priboevius (Vinko Pribojević), me teme "De origine successibusque Slavorum" (Mbi origjinen dhe madheshtine e Sllaveve), botuar ne vitin 1532. Mbase punimi me influencial ne kete fushe ishte libri me titull "Il regno degli Slavi" (Mbreteria e Sllaveve), i shkrojtur nga Mavro Orbini (Lindur ne qytetin e Raguses/Dubrovniku i sotem. Ka vdekur ne vitin 1611). Orbini ne punen e tij komplekse lidhi koherat Biblike, antikitetin e hershem dhe te vone me legjendat mesjetare te dinastive Serbe, Boshnjake, Kroate, Bullgare dhe Hercegovinase (Hum). Ai perdori teorite e kohes te prezantote Sllavet si nje grup njerezish qe kishin detyren dhe destinimin historike te ri-mernin ne zoterim token e tyre te lashte, (Ne kete rast Ilirikumi Romak), nga Otomanet. Pak e nga pak, teoria e Ilirianizmit modern mori ngjyra te ndryshme te karakterit intelektual dhe politik. Te tilla ishin levizjet Protestane Sllovene dhe kunder-reformomi Katolik ne Dalmaci dhe Kroacine kontinentale. Ne fazat e fundit te saj, ideologjia Iliriane ishte ri-modeluar dhe perdorur me nje objektiv me te ngushte, ate te platformave nacionaliste Kroate dhe Serbe. Ky ri-modelim ishte bere respektivisht nga Pavao Ritter Vitezović (1652-1713) dhe Konti Đorđe Branković (1665-1711). Gjate periudhes kohore te permendur me siper, te huajt e thjeshtezonin konceptin qe ata kishin per Iliret duke i kosideruar keta te fundit si nje identitet ne vazhdimesi dhe prezent ne nje shtrirje te percaktuar tokesore. Historite antike rreth ketij rajoni ishin pranuar si te verteta dhe ishin "pasuruar" me lajme dhe informacione me te fresketa qe vinte nga kontaktet tregetare apo forma te tjera bashkepunimi. Konceptimet e te huajve shpesh here kishin forme te njejte por brendi te ndryshme nga ajo e ideologeve Iliriane qe u diskutuan me siper. Keshtu per shembull, ne mendimin Anglez, Iliria dhe Ilirianet ishin pershkrime per qytetet Sllavik-folese dhe popullatat e tyre te cilat sipas ketij konceptimi banonin ne tokat Ilire. Paralelizmat e Shekspirit (Shakespeare) me Ilirine ishin te njohura dhe te shumta. Keto paralelizma bazoheshin ne diturite antike dhe imagjinaten e poetit. Gjithashtu, ne shkrimet e kohes se Shekspirit kishte pershkrime te rajonit keshtu qe audienca nuk ishte fare e painformuar sa dikush mund te mendoje. Ne shume menyra dhe rruge, keto perceptime bazoheshin ne historite antike; por njohurite e reja krijuan mundesine e tregimit te historive te vjetra ne nje forme te re. Keshtu qe historite antike ishin marre dhe transferuar ne kushte te tjera dhe situata te reja. Per shembull, tema problematike e piraterise ne detin Adriatik reflektohet ne personazhin Shekspirian te Bargulus, piratit te forte Ilirian (18). Nje rryme tjeter intelektualesh u shfaq ne shekullin e 17-te me figure qendrore historianin dhe studiuesin e antikitetit Johannes Lucius (Ivan Lučić, 1604-1679) nga qyteti Trogir dhe bashkepuntoret e tij. Impakti qe la Lucius ne historine e mevoneshme te ketij rajoni ishte i jashtezakoneshem. Disa here dhe jo me kot ai eshte qojtur "Babai i historiografise kritike Kroate". Lucius u rebelua kunder "modeleve standarte" te krijuara nga ideologet Iliriane me te hershem; ne vecanti kunder influences dominuese ne historiografine e asaj kohe te punimit te Orbinit me titull "Il regno degli Sclavi" (Mbreteria e Sllaveve). Punimi i tij me i rendesishem dhe influencues eshte "De regno Dalmatiae et Croatiae" (Mbi mreterine Dalate dhe Kroate). Edicioni i pare u publikua ne vitin 1666 dhe mbulonte periudhen historike te Dalmacise nga antikiteti deri ne mesjete. Duke perdorur nje kritike shkencore te pa-pare ne te kaluaren, Lucius studioi dhe organizoi burrimet egzistuese te informacionit duke i kthyer ato ne nje material historik te vecante. Qellimi i tij ishte krijimi i nje pershkrimi historik rreth origjines, zhvillimit dhe perparimit te Dalmacise ne shekuj. Ai perdori evidenca nga DAI si pika kryesore ku mbeshteste mendimin e tij. Lucius mendonte se, pervec rastit te disa qyteteve, egzistonte nje ndarje te qarte midis Dalmacise se antikitetit dhe asaj te mesjetes se hereshme. Libri i tij vinte ne dyshim serioz pershkrimet e mepareshme te cilat ishin fokusuar ne strategi krejt te ndryshme me objektiv final deklarimin e trashegimise antike Ilire dhe hapesirave tokesore te lidhura me ta (19). Duke vazhduar me diskutimin, eshte e rendesishme te theksohet qe Lucius mblodhi nje sasi te madhe informacioni dhe te dhenash rreth Ilirianeve dhe Ilirise dhe e perdori kete material ne pershkrimet e tij ku behej fjale per historine e hereshme te Dalmacise. Here pas here, Lucius i kombinoi keto dije me informacionet e marra nga shenimet qe Romaket kishin bere mbi pllaka te ndryshme guri. Keto materiale antike ai i kishte pare personalisht dhe kishte bere shenime te shumta rreth permbajtjes se tyre (De regno, 1.1-6, ed. Kuntic-Makvic). Midis burimeve te tjera, ne menyre te vecante, Lucius u mbeshtet ne punimet antike Greke. Keto referenca perfshinin mbishkrime Helene (Si per shembull shenime te bera ne gure kilometrike, pllaka guri me kordinata gjeografike, etj) te permendura nga Pseudo-Scylax dhe pseudo-Scymnus, Strabo dhe vecanarisht Appian ne punimin e tij "Historia e Ilirise". Mbase Lucios eshte i pari studiues qe kuptoi qe Ilyricum ishte nje term antik qe ndryshonte kuptim ne varesi te situates (De regno, 1.3, esp. 1.3.1-25). Per me shume, termi Ilirian nuk ishte perdorur te pershkruante/identifikonte te gjitha grupet e banoreve vendas te Ilirikumit (1.5.149-54). Lucius ishte me shume i interesuar te "konstruktonte" procesin e pushtimit Romak (1.1.262-846), vendodhjen e grupeve te caktuara te popullatave vendase, ne vecanti shtrirjen e Dalmacise ne Ilirine antike. "De regno" nuk i jep ndonje rendesi te madhe ethnografise te hapesirave Iliriane.Ne pershkrimet e Lucios ka vetem disa pergjithesime rreth Ilirianeve si pershembull; ata ishin luftedashes. Me se shumti ai permend "mendjeshkurtesine femerore" te mbretereshes Teuta (1.1.951-52, 1.1.973-74, 1.4.17) (20). Punimi i Lucios u zhvillua me tej dhe u be pjese e projektit madhor "Illyricum sacrum" qe u fillua nga Jezuiti Italian Filippo Riceputi (1667-1742). Projekti u vazhdua me tej nga pasuesi i tij Daniele Farlati (1690-1773) dhe u perfundua nga Jacopo Coleti (1734-1827). Ky punim u botua ne tete volume. Objektivi kryesor ishte te pershkruante historine e Krishterimit dhe te Kishes ne Ilirikum. Ky publikim vinte pas disa punimeve te mepareshme si pershembull "Germania topo-chrono-stemmato-graphicasacra et profana" te shkrojtur nga Buccelinus dhe "Italia sacra" te shkrojtur nga Ughelli. Nje pjese e rendesishme e hyrjes te volumit te pare qe filoi te shkruhej nga Riceputi por u perfundua dhe publikua nga Farlati ne vitin 1753 i dedikohet historise para-Kristiane, Ilirise antike dhe Dalmacise. Ne fillim Riceputi e qojti kete punim "Ilirianet pagane". Ne versionin perfundimtar, Farlati e ndau materialin ne dy seksione dhe i ri-emeroi ato; Iliria (De Illyrico) dhe Dalmacia (De Dalmatia). Keto dy pjese u bashkuan me pjesen e trete " Kisha ne Iliri dhe Dalmaci" (De Illyrica et Dalmatica ecclesia). Materiali ishte organizuar ne perputhje me pikpamjen e Farlatit qe kufizonte "Illyricum sacrum" ne kufijte e Dalmacise antike dhe linte jashte ketij teritori Aquileia, Noricum dhe Pannonia, te cilat me hershem Riceputi kishte menduar ti perfshinte ne Iliri. Riceputi dhe Farlati mblodhen ne nje punim te vetem informacionin me te plote te mundshem rreth hapesirave Ilire. Ata krijuan nje pershkrim kompleks dhe influencial me nje rendesi te jashtezakoneshme per historine e hereshme Ilire. Ata studiuan nje sasi shume te madhe informacioni nga burime te shkrojtura dhe here pas here perdoren si evidenca epigrafe dhe monedha te ndryshme te cilat ata i analizuan me imtesi. Megjtheate, ata nuk ishin aq kritike dhe precize ne burimet e tyre te informacionit sa ishte Lucius (21). Te dy pjeset e para te punimit "Illyricum sacrum" perfaqsojne fazen finale te punimeve te hereshme shkencore rreth te kaluares te Ilirianeve dhe hapesirave antike Ilire. Eshte fatkeqsi qe keto pjese nuk terhoqen me shume interes shkencor ne pikpamjen se si ato influencuan studiuesit e mevonshem dhe qendrimet e ketyre studiuesve rreth te kaluares. Ky nuk eshte vendi ku mund te behet nje analize me e thelle rreth kesaj ceshtje, por ne mund te bejme disa komente te rendesishme. Dhe pse te bazuar ne materiale te pjeseshme historike dhe imagjinaten e tyre, Riceputi dhe Farlati krijuan nje pershkrim kompakt qe fliste rreth origjines dhe historise te hereshme te hapesirave Iliriane. Te dy keta autore ishin shume te prirur te pranonin dhe konfirmonin variantet e historianeve te vjeter rreth gjeonologjise mitologjike dhe origjines te Ilirianeve. Kjo duket qarte kur ata ndjekin teorine e prejardhjes "pellazgjike" te Ilireve duke filluar nga Hyllus, djali i Herkulit (Herakle) dhe pasardhesi i tij Hyllaei, dhe vazhduar me heronjte e mitologjise Greke si Cadmus dhe Diomedes ne detin Adriatik, etj ... Duke mbledhur copeza nga antikiteti, Riceputi dhe Farlati "konstruktuan" nje histori te re ose zgjeruan historine egzistuese, kryesisht ate te Lucius. Disa nga keto teori kane influencuar historianet, bile edhe deri pak kohe me pare. Ditaret e njohura te udhetimeve te venecianit Abbe Alberto Fortis (1741-1803), me titull "Viaggio in Dalmazia" te botuara dhe ne Anglisht (Travels into Dalmatia), nuk jane materiale te rendesishme qe mund te perdoren per krijimin e nje "diturije" rreth Ilirianeve antike. Kendveshtrimi ne drejtim te antikitetit kufizohet ne eksperiencat e tij personale gjate vizitave qe ai beri ne disa vende te bregdetit te Dalmacise qe ne ate kohe ishin nen zoterimin Venedikas. Ai e paraqiti kontrollin Romak si piken me te larte te "shkelqimit" Dalmacian. Megjtheate, shkrimet e tij krijuan nje impakt te konsiderueshem dhe qe zgjati shume; vecanarisht portretizimi dhe pershkrimi i popullates Morlachi. Morlachi ishte nje term qe te huajt kishin krijuar per te kategorizuar popullaten e Krishtere te disa zonave ne brendesi te teritorit te Dalmacise qe Venediku i kishte marre nga Otomanet pas mareveshjes per paqe te arritur ne Carlowitz (Karlovci) ne vitin 1699. Pershkrimet e Fortis qe i paraqiste Molachit si njerez egzotike dhe barinj "primitive te padjallezuar" qe jetonin ne male, u bene guret themeltare ku u mbeshtet kendveshrimi perendimor per Ballkanin e shekullit te 19-te dhe fillimin e shekullit te 20-te. Dallimet midis banoreve te qyteteve bregdetare dhe malesoreve te "eger dhe te lire" te zonave ne brendesi te teritorit jane shembuj qe tregojne se si u zhvillua qyteterimi ne keto zona. Gjithashtu, keto shkrime tergojne se si banoret e qyteteve Dalmaciane dhe barbaret e dikurshem Morlachiane u konsoliduan ne nje grup te vetem. Kendveshtrimet e Fortis lane gjurme ne mendimin shkencor dhe ndikuan studiuesit deri ne kohet e vona; pershembull kemi rastin e Fernand Braudel (22). Ne te njejten kohe, sic dhe do te shohim me poshte, efekten ne menyre te konsiderueshme perceptimet rreth Ilireve dhe ne vitet qe do te pasonin. Ilirianet ne shekullin e 19te dhe 20-te Konceptimet e para "moderne" te Ilirianeve formuan themelet mbi te cilat u ngriten koncepte me bashkekohore rreth popullates te hershme te Ballkanit perendimor dhe qendror. Keto koncepte u zhvilluan nga intelektualet rajonale te cilet nepermjet eksplorimit te antikitetit dhe nje rilindje interesi te pergjtheshem ne boten antike Greko-Romake tentuan te provonin nje vazhdimesi te panderprere te historise qe nga koherat antike. Copeza te shperndara njohurie nga antikiteti u "shkrine" dhe u perdoren te krijonin nje ene te re e cila perseri permbante histori nga e kaluara si pershembull punimet e njohura "De Regno" te Lucius ose "Illyricum sacrum"; punime te cilat do te ktheheshin ne burime njohurie per brezat e ardhshem. Interpretimet qe theksonin vazhdimesine Ilirio-Sllave do te kundeshtoheshin nga studiuesit e mevonshem te cilet u bashkuan me idete qe Lucios kishte hedhur me pare. Ideja e vazhdimesise Iliriko-Sllavike ishte prezente deri ne mesin e shekullit te 19-te kur pati dhe nje levizje jeteshkurter te qojtur "Levizja Ilirike" ne Kroaci (1830-1843) te udhehequr nga Ljudevit Gaj dhe pasuesit e tij. Kjo levizje ndiqte gjurmet e Vitezović dhe konsideronte ideologine e hereshme Iliriane si platformen ku do te mbeshtetej nacionalizmin Kroat. Levizja Iliriane ishte nje aspirim i rendesishem per versionin Kroat te Jugosllavizimit. Nje brez me vone, qarqet intelektuale rreth kryepeshkopit te Đakovo Josip Juraj (Joseph Georg) Strossmaye e zhvilluan me tej kete platforme (23). Kendveshtrimi qe Ilirianet antike ishin nje identitet njerezor dhe kulturor i vecante do te mbetej pjese e teorise Iliriane. Kjo ndodhi vecanarisht pasi disiplina e re e "gjuheve te vjetra" (paleo-linguistics), bazuar ne evidenca shume modeste, konsideroi Ilirishten si para-ardhese te gjuhes Shqipe. Teoria qe Ilirishtja egzistonte si nje gjuhe me vete ju sugjeronte studiuesve te shekullit te 19-te se njehere e nje kohe Ilirianet egzistonin si nje identitet i vecante (24). Per me shume, ditari i udhetimeve te Fortis krijoi referenca te reja te rendesishme te cilat do te zhvilloheshin me tej nga udhetare te me vonshem qe vizituan rajonin, si pershembull Anglezi Arthur Evans. Ne pershkrimet e ketyre udhetareve popullatat antike kthehen ne reflektime te Morlachi-ve; atyre personazheve "primitive romantike" te Fortis, te cilet edhe pse mos kishin lidhje gjenetike midis tyre, ata i bashkonte mentaliteti i njejte (histoire des mentalités). Disa paralelizma midis popullatave antike dhe atyre te me voneshme qe jetonin ne Alpet Dinarike kishin rrenje kaq te thella ne konceptet shkencore sa qe jane kundestuar vetem ne kohet e vona. Nje shembull i shkelqyer eshte rasti i hipotezes qe popullatat antike ishtin organizuar ne nje sistem te ngjashem qe ishte vene re ne fillimet e "Heres Moderne" ne zonat Dinarike, (Hercegovine, Mal i Zi, Shqiperi). Behet fjale per grupe njerzish te lidhur me njeri-tjetrin mbi baza vllazerie apo lidhje fisnore (25). Eshte e rendesishme te vihet re qe keto pershkrime te hereshme bazoheshin, ne masen me te madhe, ne materiale te shkrojtura perpara shekullit te 19-te. Ashtu si dhe ne shume vende Evropiane, kerkimi dhe koleksionimi i evidencave materiale, ishte limituar kryesisht ne perpjekjet e kerkuesve amatoreve te antikitetit te cilet mblidhnin koleksione te ndryshme, pershkruanin renojat dhe mbanin shenime rreth mbishkrimeve te ndryshme. Kuptohet qe mbetjet Romake ne keto zona ishin me te "privilegjuara" dhe me te dukeshme dhe nuk kerkonin germime te fokusuara dhe te specializuara si ato qe duheshin bere per ato pak mbetje antike te lidhura me popullatat vendase qe kishin jetuar ne ato zona para ndikimit Romak. Permeshume, duhet nenvizuar qe traditat e kerkuesve te antikitetit ishin te ndryshme ne zona te ndryshme. Ne Slloveni dhe Kroaci, (Vecanarisht ne Dalmaci), traditat kerkimore u zhvilluan ne nje platforme te ngjashme dhe periudhe te njejte kohore si kudo tjeter ne Evropen Perendimore dhe Mesdhetare. Per kete arsye, ne zonat e permendura, institucionet dhe kerkimet arkeologjke u zhvilluan shume shpejt gjate fillimit te shekullit te 19-te. Nga ana tjeter, ne hapesirat nen kontrollin Otoman, Bosnje, Hercegovine, Serbi dhe Mal te Zi, kerkimet rreth antikitetit ishin te ralla dhe materialet ishin trajtuar keq. Kjo ndodhi deri vone ne shekullin e 19-te kur Serbia dhe Mali i Zi u bene principata autonome, (Me vone vende te pavarura), dhe Bosnja dhe Hercegovina koloni te Austro-Hungarise Habsburgase. E njejta gje duhet thene dhe per zhvillimet e arkeologise ne keto rajone e cila nuk ndoqi modelet perendimore por u zhvillua ne rruge/forma specifike (26). Stili perendimor i "nacionalizmit romantik" qe erdhi ne shekullin e 19-te, sinjalizoi zhvillimin e nje historie me te sofistikuar dhe me te perpunuar te "Ilirianizmes". Disa versione te ketij "nacionalizmi romantesk" ishin krijuar nga te huajt, disa te tjera nga faktore vendas qe shpesh here kundeshtonin njera-tjetren. Ne te kaluaren e afert, studiuesit i perceptonin Ilirianet, pak a shume, sic perceptonin dhe grupe te tjera prehistorike qe ishin perdorur nga ideologjite moderne per justifikimin e identiteteve aktuale (27). Egzistojne ndryshime thelbesore midis teorive te "brendeshme" dhe atyre te "jashtme". Te huajt kishin interesa te caktuara; keto ishin "romantizimi i Ballkanasve primitiveve te pakoruptuar nga civilizimi", ose e thene me drejt, interesa politike te fuqive imperialiste si ne rastin e misionit "civilizues" te Austro-Hungarise ne Bosnje dhe Hercegovine (28). Gjate 50-60 viteve te fundit eshte krijuar nje platforme bashkekohere ne kerkimet iliriane megjithate rezultatet jane modeste. Perceptimet rajonale reflektojne perpjekje per ri-ndertimin e te kaluares te larget bazuar ne objektiva te reja nacionale. Nje nga levizjet Iliriane ne Kroaci ishte e pasuksesshme dhe nuk pati jetegjatesi. Megjthate, teoria e Sllaveve te Jugut e formuluar ne rrethet intelektuale prane Kryepeshkopit Strossmayer, (ne vecanti punimet e historianit Franjo Rački dhe gjuhetarit Vatroslav Jagić), paraqiti nje version me te pranueshem. Ata pranuan migrimet e Sllave ne Evropen juglindore gjate mesjetes se hereshme dhe e konsideruan kete si histori te perbashket te Sllaveve te Jugut duke i dhene teorise se origjines Ilire nje pozicion shume me te parendesishem (29). Pozicionet e te huajve: Romanticizmi dhe Kolonializmi Udhetaret Britanike te shekullit te 19-te i zhvilluan pikpamjet e tyre rreth Ilireve ne nje konteks me te gjere Ballkanik. Fjala Ballkan u kthye ne nje fjale qe pershkruante komunitetet nga rajonet Jug-Lindore te Evropes qe ndodheshin nen kontrollin e Perandorise Otomane. Keto pikpamje shfaqnin pozicionet opozitare qe kishte Perendimi me Lindjen. Fokusi i udhetareve Britanike ne fillim ishte perqendruar ne Shqiperia dhe Shqiptaret. Disa nga keta udhetare si W.M. Leake perforcuan kendveshtrimin se Shqiptaret jane pasardhes direkt te Ilirianeve dhe nje version me "puro" se Greket te cilet ishin "prishur" si rezultat i kontrollit shekullor Otoman. Nuk duhet te harohet kontributi Francez, gjate kontrollit Napoleonian te Dalmacise qe duket me se miri ne botimin e vitit 1802 "Voyage pittoresque et historique de l’Istrie et de la Dalmatie" (30). Disa udhetare te tjere qe kaluan ne Dalmaci ne fillim te shekullit te 19-te, si pershembull J. Gardner Wilkinson. Ne dy volumet e tij mbi Dalmacine dhe Malin e Zi te viteve 1848 ai permendin shume pak Iliret dhe informacioni eshte kryesisht i marre nga punimet e Ferlatit. Natyrisht qe udhetari me i famshem eshte Sir. Arthur Evans, i njohur si zbuluesi i civilizimeve Knossos dhe Minoan. Ai udhetoi neper Dalmacine e kontrolluar Austriak dhe brendesine e teritorit te kontrolluar nga Otomanet gjate revoltave ne Herzegovine (1875-1878). Popullata e Krishtere (kryesisht Serbe) ishte ngritur kunder pronareve Myslymane te tokave, kontrollit Otoman te teritorit dhe pushtimit te Bosnjes dhe Hercegovines nga Austro-Hungaria. Evans ishte me se shumti i interesuar ne ngjarjet e kohes, dhe u simpatizua fuqimisht me ceshtjen e rebeleve. Ai gjithashtu jep pershkrime te gjalla te pejsazheve dhe mbetjeve arkeologjike, detaje historike nga e kaluara, etnografi, etj. te zonave te Bosnjes dhe Hercegovines qe ai i pershkruan si te izoluara. Evans ve nje theks te forte ne arritjet e Ilirianeve antike dhe historine mesjetare te Mbreterise se Bosnjes. Ai i perdor keto argumenta si pika per te treguar qe pushtimi Otoman ishte shtypes, i prapambetur dhe duhej te kishte marre fund (31). Evans gjate vleresimeve te se kaluares nuk mban gjithmone te njejten linje, por ideja qe "barbaret" Sllave pushtuan dhe trasheguan civilizimin antik Iliro-Romak, si gjenetikisht ashtu dhe kulturalisht, shfaqet shpesh here ne shkrimet e tij (32). Evans disa here pranon qe Shqiptaret jane pasardhes te vertete te Ilireve por gjithashtu imagjinon banoret e Alpeve Dinarike, ne vecanti Dalmacine jugore, Hercegovinen dhe Malin e Zi, si pasardhes te drejtperdrejte te Iliro-Romakeve. Nuk eshte per tu cuditur qe ai shpesh perdor termin Ilirian dhe Ilirianet per te vecuar popullatat e shekullit te 19-te te Kroacise, Dalmacise, Bosnjes dhe Hercegovines dhe gjuhet qe ata perdornin. Nje opinion i tille mbase e influencoi ate te bente nje lidhje midis banoreve te dikurshem te Dalmacise Romake, qe ishin pershkruar si te izoluar, luftetare, konservative dhe liridashes, me banoret qe popullonin keto hapesira ne shekullin e 19-te. Evans, gjithashtu mbeshteste idene e bashkimit Sllav; ide per te cilen ai gjente mbeshtetje ne historite e vjetra dhe bazuar mbi to bente paralelizmin me "Bashkimin Ilir" te dikurshem (33). Kendveshtrimet qe Evans paraqiti rreth Ilirianeve lane gjurme ne perceptimet e studiuesve Anglishtfoles te shekullit te 20-te. Historite me luftetare liridashes, (vecanarisht te perforcuara me shembuj nga partizanet Jugosllave qe luftonin ne male gjate Luftes se Dyte Boterore), konservatorizem dhe unitet kulturor, vazhduan qe here pas here te shfaqen ne konceptimet e sudiuesve te kohes sic tregohet ne paragrafin me poshte: Rajoni Dinarik ne Jugosllavi eshte nje nga vendet me te pa-kalueshme ne te gjithe Evropen. Banoret e zones nuk i jane nenshtruar as edhe nje here ndonje autoriteti qendror. Ketu mbizoterojne lidhjet lokale. Terreni i thyer e ben te veshtire kontaktin edhe midis komuniteteve fqinje. Po ashtu, mund te themi qe rezistenca kunder atyre qe jane perpjekur ti pushtojne ka qene gjithmone prezente. Betejat e Ilireve te Panonias kunder Romakeve dhe ato te Malazezeve kunder Turqve u riperseriten nga Jugosllavet gjate Luftes se Dyte Boterore (34). Historiografia dhe arkeologjia moderne morren nje shtytje te madhe nga punimet e studiuesve Gjermane te shekullit te 19-te dhe filliit te shekullit te 20-te. Kjo ndodhi ne te njejten kohe kur u riten interesat politike dhe kolonialiste te Gjermanise dhe Habsburgeve per Evropen jug-lindore. Zippel shkroi nje monografi rreth pushtimit Romak te Ilirikumit duke u mbeshtetur kryesisht ne burime shkrimore. Punimi ishte i standarteve shume te larta per kohen dhe sherbeu si pike referimi per studiues te tjere te atyre viteve. Libri u be burim informacioni per tema si ajo e pushtimit Romak te komuniteteve vendase dhe institucionet politike te tyre perpara pushtimit Romak (35). Po aq i rendesishem dhe influencial ne mendimin shkencor ishte dhe i ashtuqojturi diskutimi "Panilirian". Arkeolugu Gjerman Gustaf Kossinna hodhi idene e nje migrimi masiv te Urnfielders (popullata qe banonin ne Evropen qendrore) gjate periudhes se bronxit te vone ne drejtim te Evropes jug-lindore dhe detit Egje (Aegean). Ai e lidhi origjinen e Urnfielders tek kulturat jug-lindore te Lusatian dhe Urnfielder. Kossinna mendonte se Urnfielders ishin larguar nga zona e permendur si rezultat i ardhjes se Gjermaneve fitimtare qe me pare banonin ne hapesirat e Jutland. sipas tij kjo levizje popullatash ndodhi gjate periudhes 1800-1700 perpara Eres Kristiane. Interpretimi qe Kossinna i beri etnicitetit te ketyre kulturave ndryshoi disa here por ne nje moment ai e lidhi kulturen Lusiatane me ate Ilire. Ky pozicion "zgjdhi" dy probleme ne te njejten kohe. Se pari, percaktoi kur dhe nga erdhen para-ardhesite e Gjermaneve qe u vendosen ne Gjermani. Se dyti, i kthehu popullatat para-Gjermane, ne nje forme indirekte, themelues te civilizimit klasik Grek. Kjo teori ishte ne perputhje te plote me hipotezen e tij qe Evropa qendrore prehistorike nuk ishte me poshte se kulturat Mesdhetare. Kossinna i nxori konkluzionet e tij bazuar ne kerkime shkencore Gjermane dhe Evropiano-perndimore. Keto kerkime i pane Ilirianet si nje grup te vecante gjuhesor Indo-Evropian, dhe ne perputhje me kendveshtrimet e shekullit te 19-te, nje "race" me vete (36). Studiuesit Gjermane te gjuheve te vjetra, si Krahe dhe Pokorny, me entuziazem pranuan idenete e Kossinnas dhe u perpoqen te justifikonin dhe perforconin keto ide duke paraqitur evidenca nga gjuhet e vjetra te lidhura me migrimet masive prehistorike. Krahe i ripunoi opinionet e tij mbi gjuhen Iliriane dhe ne vitin 1964 publikoi nje volum te dyte. Rishikimi ndodhi kur u pa qarte qe teoria e tij Pan-Iliriane nuk qendronte. Carl Schuchhardt ndoqi nje rruge disi ndryshe nga ajo e Kossinnas. Ai i pa Gjermanet si pjese te kultures Lausitz, te cilet migruan drejt jugut ku dhe u perzjene me popullatat "para-Iliriane" Neolitike te zonave te Danubit dhe si rezultat i ketij bashkimi u krijuan Ilirianet (37). Ideja qe Ilirianet ishin Urnfielders dhe perbenin pjesen me te madhe te migrimeve qe ndodhen ne drejtim te zonave te Egjeut (Aegean) influencoi studimet shkencore per disa dekada. Kjo kishte ndodhur bile dhe pas vitit 1945 kur Kossinna, (Ai vete kishte vdekur ne vitin 1931), ishte hequr nga literatura shkencore mbasi pikpamjet e tij ishin perdorur nga Nazistet (38). Ne te njejten periudhe kohore, nje pjese e mire e studimeve Gjermane u perqendruan ne historine antike te Kroacise, dhe ne vecanti te Bosnjes dhe Hercegovines. Keto zona, deri ne marrjen e tyre nga Austro-Hungaria prej Otomaneve ne vitin 1878, kishin qene te pa prekura nga arkeologet (39). Interesi ne pre-historine dhe antikitetein Slloven dhe Kroat kishte natyre politike. Kjo sepse keto hapesira kishin qene pjese te perandorise Austro-Hungareze dhe kryesisht kerkimet arkeologjike ne keto zona ishin kryer nga arkeologe vendas. Situata ne Bosnje dhe Hercegovine ishte komplet ndryshe. Ne keto dy pjese te ballkanit te pas vitit 1878, arkeologjia u zhvillua si si nje disipline koloniale. Gjate nje kohe te shkurter dhe si rezultat i kerkimeve te mire financuara u bene zbulime te rendesishme ne fushen e athropologjise, etnografise, kontrollit Romak, Mesjetes dhe ne vecanti te periudhave prehistorike (40). Studiuesit e antikitetit dhe arkeologet qe punuan ne zonat perendimore te Ilirise u fokusuan ne pjeset me te dukeshme dhe me te perhapura te mbetjeve Romake. Perpara ketyre kerkimeve, njohurite per komunitetet para-Romake ishin te pakta keshtu qe zbulimet qe u bene ne Bosnje dhe Hercegonine ishin vendimtare per krijimin e nje pikture te pergjitheshme rreth Ilirianeve te kohes para kontrollit Romak. Megjthese as edhe nje here ne nivelin e historiografise Gjermane, studiuesit e hershem Italiane ishin interesuar te krijonin nje pershkrim te para-historise Ilire. Kerkimi ishte fokusuar me se shumti ne gjetjen e lidhjeve midis popullatave Veneti dhe Ilirians. Ky ishte nje projekt Italian me interes ne bregdetin Dalmacian dhe synonte krijimin e nje historie te lashte dhe te perbashket midis Italise se veriut dhe rajoneve te anes tjeter te Adriatikut. Mbase pika kulminante arriti me interesin Italian te treguar me kerkime arkeologjike ne Shqiperi gjate viteve 1920-1930. Projekti ishte fokusuar ne gjetjen e evidencave te udhetimit te Aeneas (Eneas) per ne Itali nepermjet Shqiperise dhe ishte nje shembull interesant qe tregonte nje nderthurje te interesave politike te regjimit te Musolinit dhe kerkimeve per studimin e se kaluares (41). Kendveshtrimet e Sllaveve te Jugut dhe Shqiptareve Lidhjet midis procesit te "konstruktimit te Ilireve" dhe ndryshimeve politike qe ndodhen rreth viteve 1910 (Shpallaja e pavaresise se Shqiperise ne vitin 1913; themelimi i shtetit te perbashket te Sllaveve te Jugut ne vitin 1918), nuk ka marre vemendjen e duhur. Studimet e kohes tone jane gjithmone e me shume te interesuara te lidhin objektivat e momentit me identitetet historike te se kaluares (42). Pozicioni Shqiptar Duke filluar nga fundi i shekullit te 19-te, ne mendimin e pergjithshem Shqiptar, eshte ngulitur thelle nocioni qe midis Ilirianeve para-antike, atyre antike, shqiptareve te mesjetes dhe atyre moderne egziston nje lidhje e panderprere. Ky koncept ishte bazuar ne hipotezen e gjuheve te vjetra, te permendur me siper, qe thoshte se gjuha Shqipe kishte rrjedhur nga gjuha Ilire dhe keshtu qe Shqiptaret jane pasardhes te drejtperdrejte te Ilirianeve. Kjo perbente nje strategji qe duket qarte qe ishte krijuar ne mejdiset e intelektualeve te nacionalizmit romantik i cili kishte "konstruktuar" vazdimesine historike dhe biologjike te shqiptareve qe nga koherat para-historike deri ne kohet moderne. Nuk eshte surprize qe pozicioni Shqiptar ne lidhje me Iliret efekti ne menyre te konsiderueshme interpretimet e arkeologjise Shqiptare, ne vecanti gjate periudhes se regjimit komunist (1945-1991). Si perfundim, interpretimet e studiuesve mbeshteten pikpamjen qe gjate pushtimit Romak, Ilirianet nuk u asimiluan kurre por mbajten identitetin e tyre te vecante etnik. Bazuar ne kete kendveshtrim, Shqiptaret jane pasardhes direkte te atyre Ilirianeve qe u terhoqen ne thellesi te maleve te Shqiperise se sotme te shtyre aty nga presioni i migrimit dhe vendosjes se Sllaveve gjate shekullit te 6-te dhe te 7-te (43). Vitet 1950 shenuan lindjen e disa hipoteza te reja. Gjetjet gjate germimeve te bera ne luginen e Matit mbeshteten teorine qe kultura e ketij rajoni kishte nje vazhdimesi te panderprere qe nga Epoka e Bronxit. Ne ate kohe kjo u interpretua si nje prove qe origjina e Ilireve e kishte zanafillen ne Epoken e Bronxit. Ky kendveshtrim korespondoi me nje ndryshim thelbesor te pozicionit te studiuesve Jugosllave te viteve 1960 ku vlen te permendet rasti Benac-Čović me teorine "Etnogjeneza Iliriane" qe theksone rendesine e vazhdimesise kulturore nga Epoka e Bronxit ne ate te Hekurit (Teorise Benac-Čović do ti kthehem me poshte). Interpretimet e mevoneshme ngriten nje pikepyetje mbi teorine qe thoshte se Ilirianet ishin formuar ne Epoken e Bronxit dhe mbeshteten teorine qe Iliret u shfaqen ne Periudhen e Hekurit si "grupe te medha komunitare" qe ndanin nje kulture te perbashket e cila kishte evoluar qe nga Periudha e Bronxit. Ne te njejten kohe, teoria qe komunitetet Iliriane ne teritorin e Shqiperise mirembajten unitetin kulturor gjate Periudhes se Hekurit nuk u vu ne diskutim (44). Deklarimet qe Shqiptaret kishin origjine Ilire ishin gjithashtu inkurajuar dhe perdorur per arsye politike si arme te fuqishme ne luften midis studiuseve Serbe dhe Shqiptare rreth identitetit prehistorik te banoreve te provinces te kontestuar te Kosoves (45). Megjithese nocioni i vazhdimesise Ilire eshte lekundur shume nga gjetjet e reja, nuk eshte per tu cuditur qe vazhdon deri ne nje nivel te caktuar te dominoje mendimin popullor dhe shkencor ne Shqiperi. Ka disa kohe qe ne mendimin e pergjithshem (por jo ne mes te shkencetareve) eshte shfaqur nje debat qe mund te quhet "Diskutimi Pellazg" (me sakte nje diskutim i ri Pellazgjik). Mbeshtetesit e ketij pozicioni thote se Ilirianet dhe Shqiptaret rrodhen nga Pellazget, nje popullate prehistorike autoktone qe jetonte ne zonat e Evropes juglindore dhe te Azise se Vogel. Nuk duhet shume mend te kuptohet qe kemi te bejme me nje rikthim ne teorite e shekullin te 19-te qe benin fjale rreth autoktonise se Shqiptareve. Me te drejte, ato ishin kritikuar nga studiuesit Shqiptare te kohes, por me vone keto teori ishin adoptuar zyrtarisht nga udheheqesi i degjuar komonist, Enver Hoxha. Kjo teori e cuditeshme Pelazgjike ka gjithashtu mbeshtetesit e saj edhe ne rrethet jo-shkencore jashte Shqiperise (46). Pozicioni i Sllaveve te Jugut Nga ana tjeter, pozicioni Jugosllav rreth historise se Ilirianeve arriti ti mbijetoje disa ndryshimeve te rendesishme. Shteti i Sllaveve te Jugut, qe u themelua ne vitin 1918, ishte nje koncept i ri qe mblodhi sebashku popuj te ndryshem qe flisnin gjuhe te kuptueshme per njeri-tjetrin dhe ne disa raste ndanin zakone te ngjashme kulturore. Periudha e antikitetit te hershem apo te vone, nuk kishte ndonje rendesi kritike ne themelimin e shtetit te ri Jugosllav sic ishte ne rastin e Shqiperise. Themelet historike ishin hedhur ne mesjeten e hereshme kur dhe para-ardhesit e Sllaveve te jugut permenden per here te pare ne rekorded e shkrojtura historike. Ideja se Sllavet e Jugut (Serbet, Kroatet dhe Sllovenet) erdhen si nje grup i perbashket ne Ilirikum, ne kohen kur kuntrolli Romak kishte perfunduar, ishte bere guri themeltar i historise zyrtare Jugosllave. Ne kete prizem, Ilirianet ishin paraqitur si nje popullate qe filloi te zhdukej gjate kontrollit Romak. Me kalimin e kohes, kjo popullate u be pak e nga pak pjese e identitetit Romak dhe me vone ishte absorbuar plotesisht nga Sllavet e Jugut. Megjithate, Ilirianet ishin konsideruar te rendesishem sepse ata lane mbrapa gjurme traditash dhe menyrash jetese te cilat u bene pjese e kultures mesjetare dhe periudhes te hereshme moderne te Sllaveve te Jugut (47). Eshte e veshtire te kundeshtosh faktin qe studimet Gjermane dhe Austriake influencuan dhe dominuan pozicionin nga u pa e kaluara Iliriane ne kete rajon. Ne te njejten kohe, mund te thuhet se kishte opinione dhe perafrime kontradiktore dhe brenda shkences Gjermanofone. Ajo ishte e ndare ne shkolla te ndryshme mendimi dhe kjo dukej qarte ne arkeologji (48). Ilirianet ishin konceptuar bazuar ne teorine Pan-Iliriane e cila ishte krijuar para viteve 1950. Nuk eshte per tu cuditur qe kjo teori, e influencuar shume nga shkolla Gjermane, i konsideronte Ilirianet, direkt apo indirekt, pjesmares ne krijimin e civilizimit klasik Grek. Sipas kesaj hipoteze kjo ndodhi gjate migrimeve te periudhes se Bronxit te vone. Ne te njejten kohe, Ilirianet ishin pare si pjestare te "races Indoevropiane" dhe si rrjedhim ndanin te njejtin "gjak" me Evropianet perendimore. Kriteri gjuhesor, ai i gjuheve te vjetra, ishte perdorur per te klasifikuar Ilirianet. Ishte supozuar qe Ilirianet mergimtare asimiluan popullatat e vjetra vendase te cilat mbijetuan vetem ne disa "xhepa" te vegjel si ne rastin e Liburnasve. Disa autore, si pershembull Budimir, ngriten hipotezen se bile dhe para-Iliret (Pellazget) ishin gjithashtu me prejardhje Indo-Evropiane dhe ishin vendosur ne hapesirat Ballkan-Deti Egje gjate Epokes se Bronxit te hershem (perafersisht 2000 vjet para Eres Kristiane). Ardhja e tyre kishte ndryshuar ne menyre te ndjedhme perberjen e popullates te hapesirave te permendura me lart. Ide te ngjashme ishin shfaqur ne disiplinen e arkeologjise te asaj kohe sic tregohet ne studimin e Carl Schuchhardt qe “indo-gjermanizon” para-Ilirianet duke ngritur nje shkalle me lart idete e hedhura nga Kossinna (49). Ndryshimi i pare renjesor ishte menyra se si shkenca rajonale filloi ta ri-vleresonte teorine Pan-Iliriane te Kossinnas. Ky ndryshim filloi pas vitit 1945. I ashtuquajturi "Simpoziumi i Sarajevos" qe u mbajt ne vitin 1964 i konsideroi Ilirianet si nje popullate vendase qe ndodhej ne ato zona qe para pushtimit Romak. Me pak fjale, Federata Yugosllave dhe Shqiperia e asaj kohe e zevendesuan teorine e Kossinnas, e cila mbronte variantin e migrimit dhe vendosjes te Ilireve kryesisht ne zonen e Alpeve Dinarike, me teorine qe Ilirianet e Periudhes se Hekurit ishin me se shumti banore vendas dhe pas-ardhes se nje popullate me te hereshme qe i kishte rrenjet ne Periudhen e Bronxit (50). Udheheqesit e kesaj ideje ishin arkeologet Alojz Benac dhe Borivoj Čović, te dy punonjes te Muzeumit Rajonal te Sarajevos. Ata nuk ishin te cliruar nga paragjykimet e kohes dhe zevendesuan pikpamjen Pan-Iliriane me nje "maket historik" te bazuar ne kerkimet e tyre ne nje zone te kufizuar. Studiuesi i njohur Wikes e pershkruan kendveshtrimin e tyre si "Nje fokusim ne Bosnje (Hercegovine)". Čović e pershkroi Ilirine si nje hapesire te gjere qe shtrihej midis Adriatikut, Savas, Moraves dhe Vardarit, e ngushtonte ate ne Dalmacine qendrore dhe jugore , Hercegovine, Bosnjen jugore, Malin e Zi, Serbine jug-perendimore dhe Kosove (51). Megjithese ky pozicion i ri kritikonte hapur teorine e Kossinnas, bazohej ne te njejten metodologji te vleresimit te raporteve kulture-histori, por ishte ri-formuluar dhe pastruar nga emerimet raciale te Gordon Childe. Metodologjia e njejte duket qarte kur merr emertimet/emrat qe ju jane vene dikur grupeve/popullatave specifike dhe i lidh ato me kulturat para-historike. Kjo eshte nje perpjekje qe ka per qellim krijimin e identiteteve antike dhe vendosjen e ketyre identiteteve ne nje harte gjeografike. Kjo tendence duket me se miri ne emertimin e koferences e cila u qojt: "Simpozium mbi percaktimin e kufijve teritoriale dhe kohesore te Ilirianeve ne prehistori". Ne kete konceptim te ri, Ilirianet shihen si nje grup gjysem-etnik, i perbere nga grupe fisesh heterogjene te lidhur me njeri-tjetrin kulturalisht. Sipas kesaj teorie keto grupe ishin ne rrugen e krijimit te nje populli te unifikuar por ky proces u ndal nga pushtimi Romak. Duke analizuar rezultatet e simpoziumit te vitit 1964 (dhe te viteve 1966, 1968) duket pothuajse qarte qe diskutimet u perqendruan rreth Ilirianeve te antikitetit dhe impaktit te tyre ne "krijimit e grupit etnik" te Sllaveve te Jugut. Simpoziumet, ne nje fare menyre, u kthyhen mbrapa ne kohe dhe ideologjizuan prehistorine me parullat e federates Jugosllave te "Vllazerim-Bashkimit". Pra ideja ishte, si sot dhe ne prehistori, popuj te ndryshem por te aferm me njeri tjetrin ishin lidhur dhe kishin krijuar nje strukture me identitet te "mesem" etnik (52). Megjithate, platformat e simpozuimeve nuk afruan ndonje teori te unifikuar rreth origjines dhe identitetit te Ilirianeve. Ne fakt, disa pjesmares futen disa "pyka" ne teorine qe paraqiste Ilirianet si nje grup komunitetesh te bashkuara. Ndersa historiani Gabrovec insistonte ne ndarjen e rajoneve te Sllovenise nga hapesirat Iliriane (53). Nje punim nga historiani dhe arkeologu Benac ishte pa dyshim studimi me influencial ne krijimin e ketij kendveshtrimin e ri te Ilirianeve. Me gjithe rendesine e tij, studimi here pas here afronte argumenta te pa-balancuar dhe qe kundeshtonin njera-tjetren. Ne te njejten kohe Benac theksoi rendesine kritike te ndarjes te popullatave ne dy grupe; banore te vjeter vendas dhe banore migrante te ardhur gjate Epokes se Bronxit. Gjithashtu ai perdori termin lirianet e vonshem ashtu sic ishin perdorur dhe termat per komunitetet me te hereshme (para-Iliret dhe Iliret e pare). Terminologjia qe i ndante Iliret ne tre grupe; para-Iliret, Iliret e hershem dhe iliret e vone, (pre-Illyrians / proto-Illyrians / pra-Illyrians), egzistonte perpara se ai te publikonte punimin e tij. Keto emerime grupesh ishin perdorur ne disa varianteve te teorise Pan-Iliriane por jo domosdosmerisht me te njejtin interpretim (54). Kishte dy zhvillime te rendesishme ne kete simposium qe u mbajt ne Sarajeve (55). I pari ishte qe argumentat me influence me te madhe ishin prezantuar nga arkeologe te specializuar ne para-histori ose ne periudhen e provincave Romake, ndersa argumentat qe vinin nga studiuesit e gjuheve te huaja dolen ne plan te dyte. Zhvillimi i dyte ishte qe fokusi i kerkimit te identitetit te popullatave para-historike u zhvendos nga debatet shume spekulative rreth origjines se Ilirianeve ne shqyrtimin e evidencave te shumta nga Periudha e Hekurit. Ky ndryshim solli debate rreth identitetit te grupeve te ndryshme te pershkruara ne burimet e shkruara Greko-Romake. Pak kohe pas Simpoziumit te Sarajeves u be plotesisht e qarte qe komunitetet e banoreve te hershem ne tokat Iliriane u perkisnin grupeve te ndryshme. Keto grupe nuk egzistonin si kategori historike deri ne periudhen e Hallstatt-it te vone, 500 vjet perpara Kohes Kristiane, (Hallstatt eshte nje qytet ne Austri ku jane bere nje seri zbulimesh arkeologjike shume te rendesishme). Keto grupe nuk kishin ndonje unitet politik, ndonje forme te zhvillimit social ose eksperience historike deri ne pushtimin Romak. Bile historiani Čović sugjeroi qe Iliria ishte azgje tjeter pervec nje term gjeografik (56). Megjithate, Ilirianet nuk u zhduken nga kerkimet shkencore. Themelet e teorise "Iliriane" ishin shume te forta dhe nuk mund te kercenoheshin seriozisht nga kjo hipoteze. Iliret ishin ri-kategorizuar nga nje kategori etnike ne nje kategori kulturore-gjuhesore. Kjo kategori kulturore-gjuhesore shfaqet ne fillimet e mijevjecarit te trete (para Eres Kristiane) dhe vazhdon te zhvillohet dhe transformohet ne komunitetet Ilire te Periudhes se Hekurit qe ne i dime nga burimet e shkrojtura (57). Si rezultat i ndryshimeve te permendura me siper teori te reja filluan te shfaqen ne vitet 1970 dhe 1980. Tani Iliret filluan te shiheshin si grupe te ndryshme por te lidhur etnikisht me njeri tjetrin. Sipas ketij mendimi, keto grupe u unifikuan perfundimish gjate periudhes te administrimit Romak. Sic eshte thene dhe me perpara, ky kendveshtrim ishte shume i ngjashem me ate qe ju behej Sllaveve te Jugut te cilet u integruan ne nje strukture politike dhe administrative te vetme dhe ishte kjo strukture qe "konservoi" identitetet e tyre etnike. Nje disipline me komplekse qe trajtonte konceptet e etnive ne rajon lindi gjate kesaj kohe. Analizat qe ju beheshin "grupeve kulturore" filluan te marin ne konsiderate materialet e perbashketa kulturore (kulturat arkeologjike), klasifikimin e emrave te banoreve vendas gjate kontrollit Romak dhe burimet e shkrojtura Greko-Romake. Koncepti i meparshem i nje hapesire Ilire te unifikuar filloi te ndahej dukshem ne grupe kulturore-etnike. Studiuesit filluan ti emerojne keto grupe me emra perkates si Pannonii, Illyrians dhe grupet e Adriatikut Verior. Materialet arkeologjike nga Periudha e Hekurit qe tregonin ngjashmeri kulturore midis popullatave te ndryshme u interpretuan si gjurme te rendesishme te grupeve me te vogla etnike (ose fise) te cilat ishin permendur nga burimet e shkrojtura antike (58). Ky kendveshtrim e konsideronte identitetin si dicka qe zvillohet ne kushtet e mungeses se tradites historike dhe organizimit shteteror. Pekrahesit e ketij pozicioni mendonin se grupet e vogla te permendura me lart ishin te unifikuara. Ne te vertete, Benac nuk hoqi dore as edhe nje here nga ideja se Iliret formonin nje grup njerzish me lidhje te forta midis tyre dhe qe ishin te ndergjegjshem per ngjashmerine e tyre. Sipas opinionit te tij, Iliret kishin, pak a shume, nje zhvillim te ngjashem kulturor dhe social (59). Shperberja problematike e Jugosllavise dhe ndikimi i shkences perendimore ne strukturat e reja qe u ngriten, nuk sollen ndonje ndryshim thelbesor ne formen se si konceptohen popullatat pre-historike te rajonit. Fragmentimet politike shkaktuan fragmentimin e kerkimeve shkencore dhe ulen ndjeshem shkembimin e informacionit. Kohet e fundit situata ka filluar te permiresohet (60). Procesi i etnicizimit te grupeve par-historike te Ilirikumit beri qe koncepti pergjithesues "Ilirianet" te zevendesohej me identitete individuale te grupeve me te vogla. Kerkimi per identifikimin e etniciteteve te popullatave te Periudhes se Hekurit i ngjante, deri ne nje shkalle, fragmentimit politik te Jugosllavise. Megjithese kjo platforme e re kerkimi ishte me e avancuar, prape se prape ishte rezultat i nje kendveshtrimi te njohur. Prej kohesh, Evropa jug-lindore e ka pare etnicitetin si nje organizim themelor qe ka egzistuar gjate gjithe kursit te historise (61). Termi "Ilirianet" nuk u zhduk por u terhoq nen hijen e pershkrimit te paqarte; "bashkesi etnike" ose "komunitet i gjere". Ky term nuk mund te jape ndonje shpegim te detajuar dhe mbase perfaqson nje perkufizim tranzicional qe ne te ardhmen do te zhduket perfundimisht nga interpretimet shkencore (62). Pas shthurjes se Jugosllavise, ne fillim te viteve 1990, u shfaqen tendenca te ndryshme qe u perpoqen te pershkruanin Iliret si para-ardhesit e kombeve moderne te rajonit. Kjo perpjekje eshte pare me qarte ne rastin e Boshnjakeve (Myslymanet Boshnjake) ne Bosnje dhe Hercegovine qe pretendojne te jene pas-ardhes se Ilirianeve (63). Eshte interesante te thuhet se "perfytyrimi" i Ilirianeve ishte jo vetem nje ceshteje e Sllaveve te Jugut, por gjithashtu dhe e Shqiptareve. Kjo vihet re ne historiografite e tyre. Keto historiografi ishin ndikuar ne nje shkalle te madhe nga historira dhe legjenda qe benin fjale rreth rezistences kunder pushtimit Romak. Historiografia e Sllaveve te Jugut dhe Shqiptareve e trajtoi raportin qe Romaket kishin me kete rajon si nje pushtim, si nje shfrytezim te popullates vendase dhe humbje te pavaresise politike. Nje shkalle e larte vete-identifikimi me populllaten e vjeter vendase shihet shume shpesh ne motivet e "heronjve" vendas dhe "rezistences heroike kunder agresorve". Po ashtu, popullata e vjeter pershkruhet si nje viktime. Romaket ne pergjithesi paraqiten si agresore ose pushtues qellimi i te cileve ishte te pushtonin teritore te huaja. Tregimet rreth konflikteve midis Romakeve dhe banoreve vendas disa here jane reflektuar direkt ne pershkrimet e rezistences guerile kundrejt Gjermaneve dhe Italianeve gjate Luftes se Dyte Botereore. Ne rastin e historiografise te Sllaveve te Jugut, tema e rezistences ka nje objektiv me te gjere historik. Historite e rezistences se dikurshme kunder "pushtimit" Bizantin, Otoman, Venedikas dhe Habsburgas u perdoren per te futur teritorin Jugosllav ne nje strukture me te gjere politike (64). Ilirianet midis te tashmes dhe te shkuares Imazhet e Ilirianeve si barinj qe leviznin neper male, si njerez te pagdhendur dhe luftetare te ashper qe jetonin ne kufijte e botes Mesdhetare morren forme ne konceptimet e te huajve si nje identitet ne vazhdimesi pothuajse te pa nderprere qe nga atikiteti deri ne kohet tona. Referenca te pakta te shkrojtura, rekorde materiale modeste dhe publikime fragmentare ne gjuhen Shqip dhe Sllavo-Jugore pa dyshim qe kontribuan ne mungesen e nje interesi me te gjere nga grupet e studiuesve te jashtem. Figura e turbullt dhe gjysmake e ketyre komuniteteve ishte nje element shume i rendesishem qe u perdor per ndertimin e strukturave historike dhe politike te Evropes Jug-Perendimore; ne vecanti te Sllaveve Jugore dhe Shqiptareve. Ne nje fare menyre Ilirianet u bene nje simbol, nje platforme qe ishte perdorur per te "zbuluar" te kaluaren me qellim krijimin e se tashmes. Lidhjet me Ilirianet ishin krijuar te justifikonin pretendime teritoriale, qellime politike dhe te drejta historike jo vetem per grupet etnike moderne por edhe identitetet tranzicionale. Nga ana tjeter, Ilirianet ishin perdorur si nje ekran i bardhe kinemaje ku ishte projektuar nje film qe merrte te tanishmen dhe e projektonte ate ne te kaluaren e larget. Ky veprim reflektonte ideologjite e kohes dhe projektet e ndertimit te shteteve te reja. Eshte e qarte qe perceptimet rreth Ilirianeve te pas antikitetit varionin. Ato ishin interpretuar ne forma te ndryshme bazuar ne kushtet specifike sociale, politike dhe ideologjike. C'fare dihej rreth Ilirianeve te antikitetit ishte shume pak dhe segmentet e kesaj njohurie ishin mbledhur gjate Mesjetes dhe Periudhes se Hereshme Moderne. Me vone, keto fragmente ishin perdorur si materiale ku u bazuan krijimet e historive te reja qe benin fjale per te kaluaren e larget. Keto histori ishin krijuar me shkalle te ndryshme vleresimi kritik qe varionte nga pozicioni politik dhe identiteti i krijuesve te "Ideologjise Iliriane". Vija ndarese e kritikes shkencore ishte raporti qe kjo e fundit mbante me burimet e informacionit te krijuara nga Lucius dhe Illyricum Sacrum. Pershkrimet e udhetareve si Fortis dhe Evans gjithashtu ndikuan ne paraqitjen e ketij rajoni si nje hapesire te banuar nga nje popullate konservative, te pa-civilizuar dhe te ashper. Njekohesisht, keta ishin njerez liri-dashes qe jetonin ne male dhe ndanin te njejten kulture dhe identitet. Pershkrime te tilla rreth popullatave qe jetonin ne brendesi te bregdetit Adriatik dhe vargmaleve Dinarike shpeshhere pa dashur transferoheshin ne te shkuaren e larget te komuniteteve prehistorike dhe atyre te mevoneshme Romako-Iliriane. Ky kendvshtrim "Ilirian" pasqyrohej ne perceptimet si te vendasve ashtu dhe te huajve. Zhvillimi i arkeologjise dhe lindja e shkences se studimit te gjuheve te vjetra, i dha rendesi te vecante studimit te Ilirianeve. Keto perpjekje u intensifilkuan gjate periudhes midis shekullit te 19-te dhe te 20-te. Gjuhet e vjetra (Paleo-linguistics) i percaktuan Ilirianet si njerez qe flisnin te njejten gjuhe dhe keshtu qe ata kishin te njejtin identitet. Debatet rreth vendit dhe origjines se Ilirianeve ndryshuan nga varianti i pare "Migrationist" (te ardhur) ne variantin e dyte qe thote qe me se shumti ata jane "Autochtonist" (vendas). Kjo ndodhi per arsye sepse evidencave arkeologjise ju dha rendesi me te madhe sesa atyre paleo-linguistike (gjuheve te vjetra). Interpretimet e reja theksuan qe banoret vendas te periudhes se hekurit konsiderohen si ilirianet e vertete dhe nuk ishin krijuar nga grupe emigrantesh prehistorike. Ndersa nje numur gjithmone e me i madh evidencash materiale tregonte bindshme qe keto komunitete nuk mund te konsideroheshin si grupe te unifikuara ose te te njejtit identitet. Megjithate, Ilirianet nuk u zhduken nga perceptimet popullore apo shkencore. Ata vazhdojne te perceptohen si nje komunitet i madh qe ishte i perbere nga lidhje komunitetesh te vogla me kulture dhe identitet te ngjashem. Ne te kaluaren, strukturat politike te federates Jugosllave dhe shtetit Shqiptar inkurajuan studiuesit te balanconin nocionet e ngjashmerise dhe jo-ngjashmerise qe mund te kishin egzistuar midis grupeve Iliriane. Bazuar mbi kete udhezim ata duhet te perpiqeshin te "shpiknin" nje strukture teorike dhe shkencerisht te qendrueshme e cila do te ribashkonte keto dy koncepte te kunderta. Shperberja e Jugosllavise ne vitet 1990 dhe shfaqja e shteteve te pavarura i kthehu Ilirianet edhe nje here me shume ne nje vegel te dobishme per te "pronesuar" te kaluaren. Pavaresisht kesaj, ky moment paraqet nje mundesi te re per studiuesit qe te ri-egzaminojne identitetin e ketyre komuniteteve para-historike duke eleminuar efektet turbulluese te pretendimeve ideologjike dhe identitare te kohes. Me shume rreth ilireve Iliret - Origjina dhe fiset e tyre Luftrat Iliro - Romake. Pjesa e dyte Burimet e informacionit ku u mbeshtet ky studim 1. The article is part of the Discovery Project supported by postdoctoral research fellowship awarded by Australian Research Council. The only major work in recent times that has focused on Illyrians is Wilkes (1992); see also Stipčević (1977). 2. Harding (1992: 15). 3. Wilkes (1992: 38); cf. Katičić (1991: 91), Šašel Kos (2005: 231). 4. See Šašel Kos (2005: 219-44) for the most recent assessment and Wilkes (1992) in general. 5. See Wolff (2011) for literary strategies of ethnographic writting in antiquity. 6. Wallace (1998). 7. Šašel Kos (2005: 244-47). 8. Šašel Kos (2005) is a major recent study of sources and history of the area up to Roman imperial times; see also Dzino (2010a). 9. Brizzi (2004), Mócsy (1977), Wilkes (1992: 60-64), Frézouls and Jouffroy (1998). 10. Brizzi (2004: 320-23), Alföldy (2004: 17-19); cf. also Wilkes (1999) and Syme (1973). 11. Chapters 29-35; see Budak (2008), Dzino (2010b: 192-97), Fine (2006: 63-66). 12. Katičić (1987, 1988), Ivić (1992), Matijević-Sokol (2002), Matijević-Sokol and Perić (2004), Perić et al. (2006), Dzino (2010b: 101-04). 13. Hirschi (2005 [German discourses]), Cynarski (1968), Symmons-Symonolewich (1983: 23-40 [Sarmatian]). 14. The best modern treatments of the subject areBlažević (2007a, 2007b, 2010 [abbreviated in English]). See also earlier Petrovich (1978), Lauer (1974), Iovine (1984), Kuntić-Makvić (1984), Fine (2006: 138-562), Madunić (2010), Palavestra (2010), Štih (2010: 39-42) as well as Ančić (2005: 127-36 [beginnings of this discourse and creation of Dalmatian textual communities]). 15. State Archive Zadar, Archive of Split Vol. 12/a fol. 78’, Ančić (2005: 130); cf. the revival of the term Illyricum in Historia Ragusii by Ioannes Coversini of Ravenna (1343-1408); Kniewald (1957: 125-27). 16. The “privilege” of Alexander the Great to his “Slav” troops is a forgery first recorded in 13th or 14th century Poland; Odložilik (1970), Morović (1968: 109-24), Simoniti (1973). 17. Blažević (2007a: 114-336). 18. 2 Henry VI, 4.1.108, Stanivukovic (2002), Parker (2008), Puljcan Juric (2011). 19. Antoljak (1992: 124-67), Kurelac (1994). 20. Kuntić-Makvić (1991). 21. Farlati (1751: 1-210). Useful readings on the long story of making Illyricum sacrum can be found in Vanino (1932), Patriarca (1935), Lučić (1972/73), Neralić (2010). 22. Fortis (2007 [1778]: 43-90), Braudel (1972: 15, 43). For Fortis and the colonial discourse on Dalmatia in the Age of Enlightenment, see Wolff (2001), Markulin (2010), Raspudić (2010: 61-154); McCallam (2011); and on Morlacchi, Wolff (2003). For Balkanizing discourse as a form of internal European “Orientalism,” Note 30, below. Fortis (2007 [1778]: 45) might have attributed to the Morlacchi some aspects of their mentality, such as barbarity and vigour, to a ‘residue’ of ancient Illyrians, but perhaps not as clearly as McCallam (2011: 129-32) implies. 23. Most recently, Maissen (1998); in English, see Despalatovic (1975), Adler (1974). 24. Thunmann (1774: 171-366), Kopitar (1829), Hahn (1853). Not much is known about the language of the indigenous population – see Katičić (1976), Polomé (1982). 25. Criticized only recently in Čače (2010). 26. See Novaković (2011) under individual countries and regions; but also Babić (2001) for Serbia and Baric (2011) for Dalmatia. The traces of antiquarian interests in Ottoman-ruled Bosnia and Herzegovina existed, mostly amongst the Franciscan friars, but on very modest scale when compared with Dalmatia, Kaljanac and Križanović (2012: 240-50). 27. In a wider context, see Kohl and Fawcett (1995), Díaz-Andreu and Champion (1996), Galaty and Watkinson (2004), etc. 28. See Okey (2007) for the Austro-Hungarian “civilizing mission” and also Note 40, below. 29. See Ančić (2008) for Rački. 30. Goldsworthy (1998), Fleming (2000 [discourse on the Balkans]), Todorova (1997: 89-115), Wallace (1998: 219-24), A. Hammond (2004 [British travelers]), McCallam (2011: 132-41[French travelers]). 31. Evans (1877, as well as 1878 [the reports to The Manchester Guardian]; 1883/85 [lectures for Society of Antiquarians]). See Wilkes (1976) for Arthur Evans in the Balkans and Drapac (2010: 22-62) for a wider political background of Evans’s political ideas. 32. For example, Evans (1877: xxii-xxiv, 231, 347, 367). That he considers “natives” to be “barbarians” is clear in a chilling statement from (1877: 312): “I don’t choose to be told by every barbarian I meet that he is a man and a brother. I believe in the existence of inferior races and would like to see them exterminated.” 33. Evans (1877: 16-24, 217-18, 285-88, 369; 1883/85: [1: 31-36], [3: 33-37] [cultural and physical “inheritance”]). 34. Wilkes (1992: 21); cf. 25. See also N. Hammond (1992: 23 [conservativism]), Gruen (1996: 176 [“national pride” and “the fierce spirit of Illyrian warriors”]). 35. Zippel (1877). 36. Kossinna (1902). See Veit (1989: 35-41, 2000), Grünert (2002), Sørensen and Rebay-Salisbury (2008: 62-63 [Kossinna]), and Wiwjorra (2006), Díaz-Andreu (2007: 368-97 [Kossinna's Zeitgeist]). 37. Krahe (1925, 1955/64), Pokorny (1936), Schuchhardt (1937), and also Fluss (1931). See Gavela (1952/53 [criticism of Schuchhardt]), Tovar (1977)[criticism of Krahe]), and Čović (1986: 55-60), Teržan (1995 [Panillyrianism]). 38. Milojčić (1948/49), Mozsolics (1957), Garašanin (1960), Kimmig (1964), etc. See Sørensen and Rebay-Salisbury (2008) on different ways the Urnfielders were constructed in archaeology. 39. Wilkes (1992: 8-9), Kaiser (1995: 101-02), Novaković (2012: 57). See also older literature in Fluss (1931: 311-12) and the bibliography of Austrian works dealing with ancient and prehistoric period in Croatia in Sanader (1997). 40. See Munro (1900) [contemporary perspective]), Wilkes (1992: 8-9) and especially Novaković (2011: 402-04). 41. Buora (2004) [research on “Illyrians”), Gilkes and Miraj (2000), Gilkes (2003, 2004: 39-54), Magnani (1996, 2007 [Italian archaeological mission in Albania]. 42. Kaiser (1995), Slapšak and Novaković (1996), Novaković (2007), Lomonosov (2011), Gori (2012). 43. Korkuti (1971), Anamali (1982), Islami et al. (1985); cf. the updated version in Ceka (2005). On archaeology and national identity in Albania, see Cabanes (2004), Galaty et al. (1999). The general idea on Albanians being the descendents of Illyrians is challenged today; see, e.g., Wilkes (1992: 271-80), Bowden (2003), Nalbani (2004). 44. Islami et al. (1955: 134 [continuity]); Korkuti (1982), Prendi (1985a [more advanced interpretations], 1985b [Illyrian cultural unity in Albania]). 45. See criticism of the approach in Xohaj (2005), Šašel Kos (2007), Lomonosov (2010), Gori (2012). On the Serb-Albanian scholarly “wars”, see Wilkes (1992: 11-13), Kaiser (1995: 114-15), Novaković (2011: 439-40). 46. Spahiu (2006); cf. Jacques (1995: 2-109), Aref (2003). See Cabanes (2004: 119), Rapper (2009) for critical overviews. For “old-Pelasgianism” see below n. 49. 47. Best formulated in Benac (1969), see Lomonosov (2012: 65-68). This notion becomes even more important, when we take into account the importance given to “continuity” as a metaphysical transmission of culture in the methodological framework of national archaeologies from this region; see Palavestra (2011) for notion of continuity in Serbian ethno-archaeology. 48. See Rebay-Salisbury (2011) and Sørensen and Rebay-Salisbury (2008: 61-64) on different schools of Germanophone archaeology, and Novaković (2012) on the strong impact of the “German school” on national archaeologies of the Western Balkan Peninsula. 49. Oštir (1921), Novak (1929), Budimir (1937, 1951), Mayer (1957/58). Cf. Schuchhardt (1937), and the thinking of Slovene anthropologist Županič (Milosavljević 2012). Constructionof the links between Aegean civilization and the Central Balkan Peninsula was strongly present in Serbian archaeology from Vasić onwards – Palavestra (2011: 581-84), Babić (2001: 172-73). 50. The proceedings were published as Benac (1964a), and the sequels as Benac (1967a) and (1969). 51. Benac (1964b), Čović (1964), continued in Benac (1967a), (1967b), (1977), Garašanin (1982). See the criticisms of Wilkes (1992: 39-40). 52. Benac (1964a: 287); cf. Benac (1953: 88). See Novaković (2011: 442-43) on Brotherhood-and-Unity in the archaeology of the Yugoslav period. 53. Marić (1964), Čović (1964), Katičić (1964), Gabrovec (1964). 54. See the critical approach of Gavela (1971: 33-34), who earlier offered a similar scheme of Indoeuropization for Illyrians in Gavela (1958). Benac was also under the strong influences of Budimir and his 'pelasgianism', cf. Benac (1964a: 76) 55. Mihajlović (forthcoming) rightly points out the influence of Garašanin (1964), who separated notions of cultural and ethnic continuity in the past on the later ideas of Benac. 56. Gavela (1971), Čović and Gabrovec (1971), Vasić (1973), Čović (1976: 112-14). 57. Gavela (1965, 1978: 54-68). 58. Čović (1986), Benac (1987), Garašanin (1988, 1991). However, the literature outside of the region, e.g., Alföldy (1965: 40-60), Wilkes (1969: 157-77), were already much more aware of these differences. 59. Benac (1977: 3, 13), as well as Benac (1973). 60. Novaković (2011: 448). 61. Kaiser (1995: 103-09). 62. For example, Olujić (2007), Šašel Kos (2005), Matijašić (2009: 30-50), Dzino (2010a; 2011). New trends in de-ethnicizing Illyrians are visible in the change of terminology from “Illyrian peoples” to “peoples of Illyricum” or “Illyricans.” See, e.g., Šašel Kos (2005), Dzino (2010a) and Matijević and Kurilić (2011: 49, n. 137). Recent works in Serbian scholarship show the maturation of a new generations of scholars embracing post-processual methodologies, e.g., Babić (2004), Vranić (2011), Mihajlović (forthcoming). 63. Imamović (1998: 31), Filipović (2004). These views were rightly criticized by mainstream scholarship as scholarly irrelevant: Škegro (1997), Novaković (2007: 185), and Periša (2002). See also Pruitt (2007), Lomonosov (2012: 70-83) and Dzino (2012: 183-85) on use of Illyrians in buiding new identity-discourses amongst the Bosniaks. 64. See Dzino (2009: 30-32) for descriptions of bellum Batonianum, as well as Ančić (2011: 29-33) for Croatian historiography. Librat ku u mbeshtet ky studim Adler, P.J. 1974. “Why Did Illyrianism Fail,” Balkanistica 1, pp. 95-103. Alföldy, G. 1965. Bevölkerung und Gesellschaft der römischen Provinz Dalmatien. Budapest: Akadémiai Kiadó. ________. 2004. “Die ‘illyrischen’ provinzen Roms: von der Vierfalt zu der Einheit,” Dall’Adriatico al Danubio. L’Illirico nell’età greca e romana. I convegni della fondazione Niccolò Canussio 3, Urso, G. (ed.), Pisa: Edizioni ETS, pp. 207-20. Anamali, S. 1982. “Le problème de la formation du peuple Albanais à la lumieredes donées archeologiques,” Studia Albanica 19(2), pp. 53-73. Ančić, M. 2005. “Inventar splitskoga kancelara i javnog bilježnika Tome Colutii de Cingulo,” Radovi Zavoda povijesne znanosti HAZU u Zadru 47, pp. 99-148. ________. 2008. “Kako danas čitati studije Franje Račkog,” Franjo Rački, Nutarnje stanje Hrvatske prije XII. stoljeća, Ančić, M. (ed.), Zagreb: Golden marketing-Tehnička knjiga, pp. vii-xxx. ________. 2011. “Miho Barada i mit o Neretvanima,” Povijesni Prilozi 41, pp. 17-43. Antoljak, S. 1992. Hrvatska historiografija Vol. 1. Zagreb: Matica Hrvatska. Aref, M. 2003. Albanie ou l’incroyable odyssée d'un peuple pré-hellénique. Paris: Mnémosyne. Babić, S. 2001. “Janus on the Bridge: A Balkan Attitude towards Ancient Rome,” Images of Rome: Perceptions of Ancient Rome in Europe and the United States in the Modern Age (= Journal of Roman Archaeology Supplementary Series 44), Hingley, R. (ed.). Portsmouth: Journal of Roman Archaeology, pp. 167-82. ________. 2004. Poglavarstvo i polis: Starije gvozdeno doba Centralnog Balkana i grčki svet. Belgrade: Balkanološki institut. Baric, D. 2011. “Illyrian Heroes, Roman Emperors and Christian Martyrs: The Construction of Croatian Archaeology between Rome and Vienna, 1815-1918,” Multiple Antiquities – Multiple Modernities: Ancient Histories in Nineteenth Century European Cultures, Klaniczay, G., M. Werner and O. Gescer (eds). Frankfurt/New York: Campus Verlag, pp. 449-62. Benac, A. 1953. “Neki etnički problemi prehistorijskih stanovnika Bosne i Hercegovine,” Godišnjak Zemaljskog muzeja u Sarajevu n.s. 8, pp. 73-90 ________. (ed.). 1964a. Symposium sur la délimitation Territoriale et chronologique des Illyriens à l’époque Préhistorique. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH . ________. 1964b. “Vorillyrier, Protoillyrier und Urillyrier,” Symposium sur la délimitation Territoriale et chronologique des Illyriens à l’époque Préhistorique, Benac. A. (ed.). Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH, pp. 59-94. ________. (ed.). 1967a. Symposium sur les Illyriens à l’époque antique. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH. ________. 1967b. “O učešću Ilira u Egejskoj seobi,” Arheološki radovi i rasprave 4-5, pp. 319-36. ________. (ed.). 1969. Symposium elements etniques preslaves dans les Balkans dans l’ethnologenie des Slaves du Sud. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH. ________. 1973. “O identifikaciji ilirskog etnosa,” Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja 11/9: 93-108. ________. 1977. “Prediliri-Protoiliri-Prailiri: neki novi aspekti,” Balcanica 8, pp. 1-14. ________. 1987. “O etničkim zajednicama starijeg željeznog doba u Jugoslaviji,”Praistorija Jugoslovenskih Zemalja, Vol. 5, Željezno doba, Benac, A. (ed.), pp. 737-802. Blažević, Z. 2007a. Ilirizam prije ilirizma. Zagreb: Golden marketing-Tehnička knjiga. ________. 2007b. “Rethinking Balkanism: Interpretative Challenge of the Early Modern Illyrism,” Études Balkaniques 2007(1), pp. 87-106. ________. 2010. “Indetermi-Nation. Narrative Identity and Symbolic Politics in Early Modern Illyrism,” Whose Love of Which Country?: Composite States, National Histories and Patriotic Discourses in Early Modern East Central Europe, Trencsényi, B., and M. Zászkaliczky (eds). Leiden/Boston: Brill, pp. 203-24. Bowden, W. 2003. “The Construction of Identities in Post-Roman Albania,” Theory and Practice in Late Antique Archaeology (= Late Antique Archaeology 1), Lavan, L. (ed.). Leiden/Boston: Brill, pp. 57-78. Braudel, F. 1972. The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II, Vol. I, Translated by S. Reynolds. London: University of California Press. Brizzi, G. 2004. “Ancora su Illyriciani e ‘Soldatenkaiser’: qualche ulteriore proposta per una messa a fuoco del problema,” Dall’Adriatico al Danubio. L’Illirico nell’età greca e romana (= I convegni della fondazione Niccolò Canussio 3), Urso, G. (ed.). Pisa: Edizioni ETS, pp. 319-42. Budak, N. 2008. “Identities in Early Medieval Dalmatia (7th-11th c.),” Franks, Northmen and Slavs: Gentes and State Formation in Early Medieval Europe (=Cursor mundi 5). Garipzanov, I., P.J. Geary and P. Urbańzcyk (eds). Turnhout: Brepols, pp. 223-41. Budimir, M. 1937. “O etničkom odnosu Dardanaca prema Ilirima,” Jugoslovenski istorijski časopis 3, pp. 1-29. ________. 1951 Grci i Pelasti. Belgrade: Naučna knjiga. Buora, M. 2004. “L’idea degli Illiri nella storiografia italiana e dell’Italia nordorientale dalla fine dell’Ottocento al Novecento,” Convegno Internazionale di Studi gli Illiri e l’Italia. Treviso: Fondazione Cassamarca, pp. 105-26. Cabanes, P. 2004. “Archéologie et identité nationale en Albanie au XXe siècle,”Dialogues d’histoire ancienne 30(1), pp. 115-22. Ceka, N. 2005. The Illyrians to the Albanians. Tiranë: Migjeni. Cynarski, S. 1968. “The Shape of Sarmatian Ideology,” Acta Poloniae Historica 19, pp. 5-17. Čače, S. 2010. “Discripti in decurias (Plin. Nat. Hist. 3, 142-143) – uređenje osvojenih područja pod Augustom,” Scripta Branimiro Gabričević dicata, Dukić, J.A. Milošević and Ž. Rapanić. Trilj: Pons Tiluri, pp. 57-81. Čović, B. 1964. “Traits carasteristiques essentiels de la culture materielle des Illyriens – région centrale,” Symposium sur la délimitation Territoriale et chronologique des Illyriens à l’époque Préhistorique, Benac, A, (ed.). Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH, pp. 95-134 ________. 1976. Od Butmira do Ilira. Sarajevo: Veselin Masleša. ________. 1986. “Die Ethnogenese der Illyrier aus der Sicht der Vor- und Frühgeschichte,” Ethnogenese europäischer Völker: Aus der Sicht der Anthropologie und Ur- und Frühgeschichte, Bernhard, W., and B. Kandler Pálsson. Sttutgart/New York: Fischer, pp. 55-74. Čović, B., and S. Gabrovec. 1971. “Âge du Fer,” Époque préhistorique et protohistorique en Yougoslavie: recherches et résultats, Novak, G. (ed.). Belgrade: Arheološko društvo Jugoslavije, pp. 325-49. Despalatovic, E.M. 1975. Ljudevit Gaj and the Illyrian Movement (= East European Monographs 12). Boulder, CO/New York: East European Quarterly. Díaz-Andreu, M. 2007. A World History of Nineteenth-Century Archaeology: Nationalism, Colonialism, and the Past. Oxford: Oxford University Press. Díaz-Andreu, M., and T. Champion (eds). 1996. Nationalism and Archaeology in Europe. London: Westview Press. Drapac, V. 2010. Constructing Yugoslavia: A Transnational History. Basingstoke: Palgrave Macmillan. Dzino, D. 2009. “The Bellum Batonianum in Contemporary Historiographical Narratives / In a Search for the Post-Modern Bato the Daesitiate,” Arheološki radovi i rasprave 16, pp. 29-45. ________. 2010a. Illyricum and Roman Politics 229 BC – AD 68. Cambridge: Cambridge University Press. ________. 2010b. Becoming Slav, Becoming Croat: Identity Transformations in Post-Roman Dalmatia. (= East Central and Eastern Europe in the Middle Ages (450-1450) 12). Leiden/Boston: Brill. ________. 2011. “Indigene zajednice zapadnog i središnjeg Balkanskog poluotoka i 21. stoljeće: metodološki problemi,” Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja 40/38, pp. 197-206. ________. 2012. “Commentary: Archaeology and (De)Construction of Bosnian identity,” Archaeological Review from Cambridge 28(2), pp. 179-88. Evans, A.J. 1877. Through Bosnia and the Herzegovina on Foot during the Insurrection, August and September 1875, 2nd ed. London: Longmans, Green and Co.QQQ. ________. 1878. Illyrian Letters. London: Longmans, Green and Co.. ________. 1883/85. Antiquarian Researches in Illyricum I-IV. Westminster: The Society of Antiquarians. Farlati, D. 1751. Illyrici sacri Vol. 1: Ecclesia salonitana ab eius exordio usque as Saeculum quartum Aerae Christianae. Venice: Sebastiane Coleti. Filipović, M. 2004. Prilozi za historiju duhovnog života na tlu Bosne i Hercegovine 1: Duhovni život u prahistoriji. Sarajevo: Svjetlost. Fine, J.V.A. Jr. 2006. When Ethnicity Did Not Matter in the Balkans: A Study of Identity in Pre-Nationalist Croatia, Dalmatia, and Slavonia in the Medieval and Early-Modern Periods. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press. Fleming, K.E. 2000. “Orientalism, the Balkans and Balkan Historiography,” American Historical Review 105(4), pp.1218-33. Fluss, M. 1931. s.v. “Illyrioi,” Pauly-Wissowa Realencyclopädie, Suppl. 5, pp. 311-45. Fortis, A. 2007. Travels into Dalmatia. New York (the reprint of English translation of Viaggo in Dalmazia [1774], originally printed in London 1778). Frézouls, E., and H. Jouffroy (eds). 1998. Les empereurs illyriens: Actes du colloque de Strasbourg (11-13 octobre 1990) organisé par le Centre de Recherche sur l'Europe centrale et sud-orientale. Strasbourg: Université des Sciences Humaines de Strasbourg. Gabrovec, S. 1964. “Das problem des nortdwestillyrischen Gegeites,” Symposium sur la délimitation Territoriale et chronologique des Illyriens à l’époque Préhistorique, Benac, A. (ed.). Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH, pp. 215-52. Galaty, M.L., and C. Watkinson (eds). 2004. Archaeology under Dictatorship. New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers. Galaty, M.L., S.R. Stocker and C. Watkinson. 1999. “Beyond Bunkers: Domination, Resistance and Change in Albanian Regional Landscape,” Journal of Mediterranean Archaeology 12(2), pp. 197-214. Garašanin, M. 1960. “Arheološki prilozi problemu velike egejske seobe,” Diadora 2, pp. 117-31. ________. 1964. “Problem kontinuiteta u arheologiji,” VI Kongres arheologa Jugoslavije, Ljubljana, 1963, Todorović, J. (ed.). Belgrade: Arheološko društvo Jugoslavije, pp. 9-45. ________. 1982. “The Early Iron Age in the Central Balkan Area, c. 1000-750 B.C.,” Cambridge Ancient History 3, 1st ed., pp. 582-618. ________. 1988. “Formation et origines des Illyriens,” Les Illyriens et les Albanais: série de conférences tenues du 21 mai au 4 juin 1986, Garašanin, M. (ed.). Belgrade: Srpska akademija nauka i umetnosti, pp. 82-144. ________. 1991. “Problèmes de l’ethnogenèse des peuples paléobalkaniques (Régions centrales et occidentales de la Péninsule),” Tribus paleobalkaniques entre la mer Adriatique et la mer Noire de l’eneolithique jusqu’a l’epoque hellenistique, Benac, A. (ed.). Sarajevo/Belgrade: Akademija nauka i umjetnosti BiH/Srpska akademija nauka i umetnosti, pp. 9-32. Gavela, B.B. 1952/53. “Vinča i Iliri,” Starinar 3-4, pp. 17-24. ________. 1958. “Sur les premiers illyriens dans les domaine Balkano-Danubien,” Živa Antika 8(2), pp. 333-37. ________. 1965. “O ilirskom supstratu na Balkanu,” Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja 3(1), pp. 143-61. ________. 1971. “Über die archaeologische Identifizierung des Illyrischen Ethnos,” Materijali 7. Belgrade: Arheološko društvo Jugoslavije, pp. 21-39. ________. 1978. Predaja i znanja o starom Balkanu. Belgrade: Nolit. Gilkes, O.J. 2003. “The Voyage of Aeneas: Myth, Archaeology and Identity in Interwar Albania,” The Politics of Archaeology and Identity in Global Context, Kane, S. (ed.). Boston, MA: Archaeological Institute of America, pp. 31-50. ________. 2004. “The Trojans in Epirus: Archaeology, Myth and Identity in Inter-War Albania,” Archaeology under Dictatorship, Galaty, M.L., and C. Watkinson (eds). New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers, pp. 33-54. Gilkes, O.J., and L. Miraj. 2000. “The Myth of Aeneas. The Italian Archaeological Mission in Albania 1924-1943,” Public Archaeology 1, pp. 109-24. Goldsworthy, V. 1998. Inventing Ruritania: The Imperialism of Imagination. New Haven/London: Yale University Press. Gori, M. 2012. “Who are the Illyrians? The Use and Abuse of Archaeology in the Construction of National and Trans-National Identities in the Southwestern Balkans,” Archaeological Review from Cambridge 27(2), pp. 71-84. Gruen, E.S. 1996. “The Expansion of the Empire under Augustus,” Cambridge Ancient History 10, 2nd edition, pp. 147-97. Grünert, H. 2002. Gustaf Kossinna (1858–1931). Vom Germanisten zum Prähistoriker. Ein Wissenschaftler im Kaiserreich und in der Weimarer Republik. (= Vorgeschichte Forschungen 22). RahdenWestfalen: Leidorf. von Hahn, J.G. 1853. Albanesische studien. Vienna: Jena. Hammond, A. 2004. “The Uses of Balkanisms: Representation and Power in British Travel Writing, 1850-1914,” The Slavonic and East European Review 82(3), pp. 601-24. Hammond, N.G.L. 1992. “The Relations of Illyrian Albania with the Greeks and the Romans,” Perspectives on Albania, Winnifrith, T. (ed.). Basingstoke: MacMillan pp. 29-39. Harding, A. 1992. “The Prehistoric Background of Illyrian Albania,” Perspectives on Albania, Winnifrith, T. (ed.). Basingstoke: MacMillan, pp. 14-28. Hirschi, C. 2005. Wettkampf der Nationen. Konstruktionen einer deutschen Ehrgemeinschaft an der Wende vom Mittelalter zur Neuzeit. Göttingen: Wallstein Verlag. Imamović, E. 1998. Porijeklo i pripadnost stanovništva Bosne i Hercegovine. Sarajevo: Art7. Iovine, M.S. 1984. “The Illyrian Language and the Language Question among the Southern Slavs in the Seventeenth and Eighteenth Centuries,” Aspects of the Slavic Language Question, Picchio, R., and H. Golblatt (eds). New Haven, NY: Yale Concilium on International and Areal Studies, pp. 101-56. Islami, S., H. Ceka, F. Prendi and S. Anamali. 1955. “Zbulime të cultures ilire në luginën e Matit,” Buletin për Shkencat Shoqërore 5, pp. 110-38. Islami, S., S. Anamali, M. Korkuti and F. Prendi. 1985. Les Illyriens – Aperçu historique. Tiranë: Académie des sciences de la RPS d'Albanie, Centre des recherches archéologiques. Ivić, N. 1992. Domišljanje prošlosti. Kako je trinaestostoljetni splitski arhiđakon Toma napravio svoju Salonitansku historiju. Zagreb: Zavod za znanost o književnosti Filozofskog fakulteta. Jacques, E.E. 1995. The Albanians: An Ethnic History from Prehistoric Times to the Present. Jefferson, NC/London: McFarland. Kaiser, T. 1995. “Archaeology and Ideology in Southeast Europe,” Nationalism, Politics, and the Practice of Archaeology, Kohl, P.L., and C. Fawcett (eds). Cambridge: Cambridge University Press, pp. 99-119. Kaljanac, A. and Križanović, T. 2012. “Bosanskohercegovački antikvarijanizam osmanskog doba: Antikvari između istoka i zapada,” Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja 41, 229-53. Katičić, R. 1964. “Die neuesten Forschungen über die einhemische Sprachschicht in den illyrischen Provinzen,” Symposium sur la délimitation Territoriale et chronologique des Illyriens à l’époque Préhistorique, Benac, A. (ed.). Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH, pp. 9-58. ________. 1976. Ancient Languages of the Balkans. The Hague and Paris: Mouton. ________. 1987. “Vetustiores ecclesiae Spalatensis memoriae,” Starohrvatska prosvjeta 17 (ser. III), pp.17-51. ________. 1988. “Aedificaverunt Ragusium et habitaverunt et eo: tragom najstarijih dubrovačkih zapisa,” Starohrvatska prosvjeta 18 (ser. III), pp. 5-38 [= Dubrovnik n.s. 8(4), 1997, pp. 39-73]. ________. 1991. “Die Quellenaussagen zur Paläoethnologie des zentralen Balkanraumes,” Tribus paléobalkaniques entre le mer Adriatique et la mer Noire de l’enéolithiques jusqu’a l’époque hellénistique, Benac, A. (ed.). Sarajevo/Belgrade: Akademija nauka i umjetnosti BiH/Srpska akademija nauka i umetnosti, pp. 91-100. Kimmig, W. 1964. “Seevölkerbewegung und Urnenfelderkultur,” Studien aus Alteuropa 1 (= Bonner Jahrbücher 10/1), von Uslar, R., K.J. Narr and K. Tackenbert (eds). Cologne: Böhlau, pp. 220-83. Kniewald, D. 1957. “Ioannes Conversini de Ravenna, dubrovački notar 1384-1387,” Glas Srpske Akademije Nauka 229, pp. 39-160. Kohl, P.L., and C. Fawcett (eds). 1995. Nationalism, Politics, and the Practice of Archaeology. Cambridge: Cambridge University Press. Kopitar, B.J. 1829. “Albanische, walachische und bulgarische Sprache,” Jahrbücher der Literatur 46, pp. 59-106. Korkuti, M. (ed.). 1971. Ilirët dhe gjeneza e shqiptarëve. Sesion shkencor 3-4 mars 1969. Tiranë: Universiteti Shteteror i Tiranes/Instituti i Historise dhe i Gjuhesise. ________. 1982. “A propos de l’ethnogenèse des Illyriens,” Iliria 12(1), pp. 174-90. Kossinna, G. 1902. “Die indogermanische Frage archaologisch beantwortet,” Zeitschrift für Ethnologie 34, pp. 161-222. Krahe, H. 1925. Die alten balkanillyrischen geographischen Namen. Heidelberg: C. Winter . ________. 1955/64. Die sprache der Illyrier, 2 Vols. Wiesbaden: O. Harrasowitz. Kuntić-Makvić, B. 1984. “Tradicija o našim krajevima u antičkom razdoblju kod dalmatinskih pisaca XVI. i XVII. stoljeća,” Živa Antika 34, pp. 155-64. ________. 1991. “Antički izvori u djelu De Regno Dalmatiae et Croatiae Ivana Lučića,” Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru 33, pp. 15-72. Kurelac, M. (1994). Ivan Lučić Lucius. Otac hrvatske historiografije. Zagreb: Školska knjiga. Lauer, R. 1974. “Genese und Funktion des Illyrischen Ideologems in den südslawischen Literaturen, 16. Bis anfang des 19. Jahrhunderts,” Ethnogenese und Staatsbildung in Südosteuropa, Grothusen, K-D. (ed.). Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht Gm, pp. 116-43. Lomonosov (Ломоносов), M. Yu. 2011. “Возрожденная Дардания: История новопровозглашенного государства в экспозиции музея Косово,” Этнографическое обозрение 4/2010, pp. 59-68. ________. 2012. “Illyrianism Bosnian style: Balkan antiquity in contemporary national mythology and identity construction amongst the Bosniaks,” The South Slav Journal 31(3-4), pp. 61-83. Lučić, J. 1972/73. “Daniele Farlati (1690-1773). U povodu 200. godišnjice smrti,” Historijski zbornik 25-26, pp. 229-41. McCallam, D. 2011. “(Ac)claiming Illyria: Eighteenth-Century Istria and Dalmatia in Fortis, Cassas, and Lavalée,” Central Europe 9(2), 125-41. Madunić, D. 2010. “Strategies of Distinction in Work of Vinko Pribojević,” Whose Love of Which Country?: Composite States, National Histories and Patriotic Discourses in Early Modern East Central Europe, Trencsényi, B., and Márton Zászkaliczky (eds.). Leiden/Boston: Brill, pp. 177-202. Magnani, S. 1996. “Butrinto, Virgilio e l’immaginario antico,” L’archeologo scopre la storia. Luigi M. Ugolini (1895-1936) (= Quaderni Bertinoresi 6), pp. 59-71. ________. 2007. “In Albania sulle orme di Roma. L’archaeologia politica di Luigi Maria Ugolini,” Portolano Adriatico: Rivista di storia e cultura balcanica 3(3), pp. 31-46. Maissen, A.P. 1998. Wie ein Blitz schlägt es aus meinem Mund: Der Illyrismus; Die Hauptschriften der kroatischen Nationalbewegung, 1830-1844. Bern: Peter Lang. Marić, Z. 1964. “Problèmes des limites septentrionales du territoire illyrien,” Symposium sur la délimitation Territoriale et chronologique des Illyriens à l’époque Préhistorique, Benac, A. (ed.). Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH, pp. 177-214. Markulin, N. 2010. “‘Prijatelj našega naroda’: Prikazbe Drugoga u djelu Viaggio in Dalmazia Alberta Fortisa,” Povijesni Prilozi 38, pp. 213-33. Matijašić, R. 2009. Povijest hrvatskih zemalja u antici do cara Dioklecijana. Zagreb: Leykam international. Matijević-Sokol, M. 2002. Toma Arhiđakon i njegovo djelo. Rano doba hrvatske povijesti. Jastrebarsko: Naklada Slap. Matijević-Sokol, M., and O. Perić (eds). 2004. Toma Arhiđakon i njegovo doba. (=Knjiga Mediterana 35). Split: Književni krug. Matijević, I., and A. Kurilić. 2011. “Two Unpublished Altars from Salona,” Opuscula Archaeologica 35, pp. 133-65. Mayer, A. 1957/58. Die Sprache der alten Illyrier I-II. Vienna: VÖAW. Mihajlović, V. (forthcoming). “Tracing Ethnicity Backwards: The Case of the ‘Central Balkan Tribes,’” Fingerprinting the Iron Age, Stoddart, S., and C. Popa (eds). Oxford: Oxbow Books. Milojčić, V. 1948/49. “Die dorische Wanderung im Lichte der vorgeschichtlichen Funde,” Archäologische Anzeiger 63-64, pp. 12-36. Milosavljević, M. 2012. “Niko Županić i istorijska antropologija balkanskih naroda,” Etnoantropološki problemi 7(3), pp. 681-708. Mócsy, A. 1977. “Pannonien und die Soldatenkaiser,” Aufstieg und Niedergang der römischen Welt 2.6, pp. 557-71. Morović, H. 1968. Sa stranica starih knjiga. Split: Matica Hrvatska. Mozsolics, A. 1957. “Archäologische Beiträge zur Geschichte der Grossen Wanderung,” Acta Archaeologica Academiae Hungaricae 8, pp. 119-56. Munro, R. 1900. Rambles and Studies in Bosnia-Herzegovina and Dalmatia, 2nd edition. London: William Blackwood and Sons. Nalbani, E. 2004. “Résurgence de traditions de l’Antiquité tardive dans les Balkans de l’ouest: aperçu des sépultures au nord de l’Albanie,” Hortus Artium Medievalium 10, pp. 25-43. Neralić, J. 2010. “Uvod,” D. Farlati, Trogirski biskupi. Split: Kulturni krug, pp. 5-41. Novak, G. 1929. “La nazionalita dei Dardani,” Arhiv za arbanasku starinu, jezik i etnologiju 4, pp. 72-89. Novaković, P. 2007. “The Present Makes the Past: The Use of Archaeology and Changing National Identities in Former Yugoslavia,” Auf der Suche nach Identitaten: Volk-Stamm- Kultur- Ethnos (= British Archaeological Reports – International Series 1705), Rieckhoff, S., and U. Sommer (eds). Oxford: Archaeopress , pp. 181-92. ________. 2011. “Archaeology in the New Countries of Southeastern Europe: A Historical Perspective,” Comparative Archaeologies: A Sociological View of the Science of the Past, Lozny, L.R. (ed.). New York/Dordrecht/Heidelberg/London: Springer, pp. 339-62. ________. 2012. “The ‘German School’ and Its Influence on the National Archaeologies of the Western Balkans,” Scripta in Honorem Bojan Djurić, Migotti, B., P. Mason, B. Nadbath and T. Mulh (eds). Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije, pp. 51-72. Odložilik, O. 1970. “The Privilege of Alexander the Great for the Slavs,” Folia diplomatica 1, pp. 239-351. Okey, R. 2007. Taming Balkan Nationalism. Oxford: Oxford University Press. Olujić, B. 2007. Povijest Japoda. Pristup. Zagreb: Srednja Europa. Oštir, K. 1921. Beiträge zur alarodischen Sprachwissenschaft 1. Vienna/Leipzig: Bezers Nachfolger. Palavestra, A. 2011. “U službi kontinuiteta. Etno-arheologija u Srbiji,” Etnoantropološki problemi 6(3), pp. 579-94. Parker, P. 2008. “Was Illyria So Mysterious and Foreign as We Think?” The Mysterious and Foreign in Early Modern England, Ostovich, H., M.V. Silcox and G. Roebuck (eds). Newark: University of Delaware Press, pp. 209-33. Patriarca, E. 1935. Il padre Danieli Farlati e l’Illyricum sacrum. Udine: Arti Grafiche Friulane. Perić, O., D. Karbić, M. Matijević-Sokol and J. Ross-Sweeney (eds). 2006. Thomae archidiaconi Spalatensis, Historia Salonitanorum atque Spalatinorum pontificum/Archdeacon Thomas of Split: History of the Bishops of Salona and Split (= Central European Medieval Texts 4). Budapest/New York: CEU Press. Periša, D. 2002. “Review of the Croatian Translation of J.J. Wilkes, Illyrians,” Obavijesti Hrvatskog Arheološkog Društva 34(3), pp. 154-63. ________. 2008. “Review of Filipović 2004,” Bosna Franciscana 22, pp. 267-87. Petrovich, M.B. 1978. “Croatian Humanists and the Writing of History in the Fifteenth and Sixteenth Century,” Slavic Review 37(4), pp. 624-39. Pokorny, J. 1936. “Substrattheorie und Urheimat der Indogermanen,” Mitteilungen der Anthropologischen Gesselschaft in Wien 66, pp. 69-91. Polomé, E.C. 1982. “Balkan Languages (Illyrian, Thracian and Daco-Moesian),” Cambridge Ancient History 3.1, 2nd edition, pp. 866-88. Prendi, F. 1985a. “Unità e singolarità nella cultura illirica dell’età del ferro nel territorio del’Albania,” Iliria 15(1), pp. 63-92. ________. 1985b. “À propos de la formation de la civilisation et de l’ethnie illyriennes sur le territoire de l’Albanie durant l’époque du bronze et au debut de celle du fer,” Iliria 15(2), pp. 101-17.Pruitt, T. 2007. „Contextualising alternative archaeology: Socio-politics and approaches,“ Archaeological Review from Cambridge 24(1), pp. 55-75 Puljcan Juric, L. 2011. “Shakespeare's ‘Bargulus, the Strong Illyrian Pirate,’” Notes & Queries 58(2), pp. 233-36. de Rapper, G. 2009. “Pelasgic Encounters in the Greek-Albanian Borderland: Border Dynamics and Reversion to Ancient Past in Southern Albania,” Anthropological Journal of European Cultures 18(1), pp. 50-68. Raspudić, N. 2010. Jadranski (polu)orijentalizam: Prikazi Hrvata u talijanskoj književnosti. Zagreb: Naklada Jurčić. Rebay-Salisbury, K.C. 2011. “Thoughts in Circles: Kulturkreislehre as a Hidden Paradigm in Past and Present Archaeological Interpretations,” Investigating Archaeological Cultures: Material Culture, Variability, and Transmission, Roberts, B.W., and M.V. Linden (eds). New York/Dordrecht/Heidelberg/London: Springer, pp. 41-60. Sanader, M. 1997. “Forschungen österreichicher Archäeologen in Kroatien im 19. und 20. Jhr. Ein bibliograficher Versuch,” Österreichische Jahreshefte 66, pp. 456-78. Schuchhardt, C. 1937. Die Urillyrier und ihre Indogermanisierung (=Abhandlungen der Preußischen Akademie der Wissenschaften, Philos.-histor. Klasse 4). Berlin: Akademie der Wissenschaften. Simoniti P. 1973, “Dekret ali pričevanje Aleksandra Velikega o Slovanih,” Časopis za zgodovino in narodopisje 9, pp. 225-33. Slapšak, B., and P. Novaković 1996. “Is There National Archaeology without Nationalism? Archaeological Tradition in Slovenia,” Nationalism and Archaeology in Europe, Díaz-Andreu, M., and T. Champion (eds). London: Vestview Press, pp. 256-93. Sørensen, M.L., and K.C. Rebay-Salisbury. 2008. “The Impact of 19th Century Ideas on the Construction of ‘Urnfield’ as a Chronological and Cultural Concept: Tales from Northern and Central Europe,” Construire le temps. Histoire et méthodes des chronologies et calendriers des derniers millénaires avant notre ère en Europe occidentale, Lehoërff, A. (ed.) (= Collection Bibracte 16). Glux-en-Glenne: Bibracte, pp. 57-67. Spahiu, A. 2006. Pellazgët dhe ilirët në Greqinë e vjetër. Tiranë: UDFC. Stanivukovic, G.V. 2002. “‘What Country, Friends, Is This?’: The Geographies of Illyria in Early Modern England,” Litteraria Pragensia 12(23), pp. 5-20. Stipčević, A. 1977. The Illyrians: History and Culture. Park Ridge: Noyes Press. Syme, R. 1973. “Danubian and Balkan Emperors,” Historia 22(2), pp. 310-16. Symmons-Symonolewich, K. 1983. National Consciousness in Poland: Origin and Evolution. Meadville, PA: Maplewood Press. Šašel Kos, M. 2005. Appian and Illyricum (= Situla 43). Ljubljana: National Museum of Slovenia. ________ 2007. “Ethnic Manipulations with Ancient Veneti and Illyrians,” Portolano Adriatico: Rivista di storia e cultura balcanica 3(3), pp.11-18. Škegro, A. 1997. “Jesu li Bosanski muslimani odnosno Bošnjaci, potomci japodskog plemena Posena?, Bosna Franciscana 27, pp. 293-302. Štih, P. 2010. The Middle Ages between the Eastern Alps and the Northern Adriatic: Selected papers on Slovene Historiography and Medieval History (= East Central and Eastern Europe in the Middle Ages (450-1450) 11). Leiden/Boston: Brill. Teržan, B. 1995. “Stand und Aufgaben der Forschungen zur Urnenfielderzeit in Jugoslawien,” Beiträge zur Urnenfelderzeit nördlich und südlich der Alpen (Monographien Römisch-Germanischen Zentralmuseums 35). Bonn: Habelt, pp. 323-72. Thunmann, J. 1774. Untersuchungen über die Geschichte der östlichen europäischen Völker, Vol. 1. Leipzig: Crusius. Todorova, M. 1997. Imagining the Balkans. Oxford: Oxford University Press. Tovar, A. 1977. Krahes alteuropäische Hydronymie und die westindogermanischen Sprachen. Heildeberg: C. Winter. Trencsényi, B., and M. Zászkaliczky (eds.). 2010. Whose Love of Which Country?: Composite States, National Histories and Patriotic Discourses in Early Modern East Central Europe. Leiden/Boston: Brill. Urso, G. (ed.) 2004. Dall’Adriatico al Danubio. L’Illirico nell’età greca e romana. (= I convegni della fondazione Niccolò Canussio 3). Pisa: Edizioni ETS. Vanino, M. 1932. “Philippi Riceputi S.J. Begründer des ‘Illyricum sacrum,’” Archivium historicum Societatis Jesu 1, pp. 204-37. Vasić, R. 1973. Kulturne grupe starijeg gvozdenog doba u Jugoslaviji (= Starinar: posebna izdanja 12). Belgrade: Arheološki institut. Veit, U. 1989. “Ethnic Concepts in German Prehistory: A Case Study on the Relationship between Cultural Identity and Archaeological Objectivity,” Archaeological Approaches to Cultural Identity, Shennan, S. (ed.). London/New York: Routledge, pp. 35-56. ________ 2000. “Kossinna and His Concept of a National Archaeology,” Archaeology, Ideology and Society: The German Experience, Härke, H. (ed.). Frankfurt am Mein: Peter Lang, pp. 40-64. Vranić, I. 2011. “Ranoantička naselja i gvozdeno doba centralnog Balkana: pitanja etničkog identiteta,” Etnoantropološki problemi 6(3), pp. 659-78. Wallace, J. 1998. “A (Hi)story of Illyria,” Greece and Rome 45, pp. 213-25. Wilkes, J.J. 1969. Dalmatia. London: Routledge/K. Paul. ________ 1976. “Arthur Evans in the Balkans, 1875-1881,” Bulletin of the Institute of Archaeology 13, pp. 25-56. ________ 1992. The Illyrians. Oxford/Cambridge: Willey-Blackwell. ________ 1999. “The Roman Army as a Community in the Danube Lands: The Case of the Seventh Legion,” The Roman Army as Community (= Journal of Roman Archaeology Supplement 34), Goldsworthy, A., and I. Haynes (eds). Portsmouth, RI: Journal of Roman Archaeology, pp. 95-104. Winnifrith, T. (ed.). 1992. Perspectives on Albania. Basingstoke: MacMillan. Wiwjorra, I. 2006. Der Germanenmythos. Konstruktion einer Weltanschauung in der Altertumsforschung des 19. Jahrhunderts. Darmstadt: Wissenschaftlische Buchgesselschaft. Wolff, L. 2001. Venice and the Slavs: The Discovery of Dalmatia in the Age of Enlightenment. Stanford, CA: Stanford University Press. ________ 2003. “The Rise and Fall of ‘Morlacchismo’: South Slavic Identity inthe Mountains of Dalmatia,” Yugoslavia and Its Historians: Understanding the Balkan Wars of the 1990s, Naimark, N.M., and H. Case (eds). Stanford, CA: Stanford University Press , pp. 37-52. Woolf, G. 2011. Tales of the Barbarians: Ethnography and Empire in the Roman West. Malden/Chichester/Oxford: Blackwell. Xohaj, E. 2005. “Mythen und Erinnerungen der albanischen Nation. Illyrer, Nationsbildung und nationale Identität,” Tyche 20, pp. 47-76. Zippel, G. 1877. Die römische Herrschaft in Illyrien bis auf Augustus. Leipzig: B.G. Teubner.

Albania - 1308 Pershkrimi i Albanias se vitit 1308 nga kendveshtrimi i nje prifti katolik. Tani do te flasim per Albanian, e cila ne pjesen jugore te saj kufizohet me Greqine, dhe eshte pozicionuar midis Rascia(1) dhe tokave te Despotit(2). Albania eshte nje province me shtrirje te konsiderueshme. Ne te vertete banoret e saj jane luftedashes, harketare the shigjetare te shkelqyer. I gjithe ky rajon furnizohet me uje nga 4 lumenj, Ersenta (Erzen), Mathia (Mat), Scumpino (Shkumbin) dhe Epasa (Osum). Vendi prodhon mish, djathe dhe qumesht. Nuk ka shume buke dhe vere por "paria" ne vecanti, ka mjaftueshem. Albanasit nuk kane qytete, kampe, fortifikime apo ferma por ne pergjithesi jetojne ne tenda dhe vazhdimisht levizin nga nje vend ne tjetrin me ndihmen e ushtareve dhe miqve te tyre. Ata kane nje qytet qe quhet Duracium (Durres) i cili ju perket latineve prej te cileve albanasit marrin tekstilet dhe gjera te tjera te domosdoshme. Princi i Tarentos, qe eshte djali i Mbretit te Sicilise (3), kontrollon kete pjese te vendit, perfshi Durresin gjithashtu. Ishte vete deshira e lire e pronareve te tokave, qe kane nje dashuri natyrale per French (Francezet), qe me unanimitet dhe pa presion nga dikush tjeter pranuan princin e permendur si drejtuesin e tyre (4). Nga qyteti i Apulia-s (Pulia) apo Brindisi distanca detare deri ne Durres mund te pershkruhet per nje nate. Nga Durresi mund te udhetosh permes Albanias per ne Greqi dhe Kostandinopoje shume kollaj duke shmangur keshtu veshtiresite dhe problemet e udhetimit detar. Perandoret Romake te koherave te hershme, paralelisht me transportet detare, e perdoren vazhdimisht kete udhekalim(5) te gjate dhe te lodhshem per te levizur ushtrite e tyre te medha. E ashtuqojtura mbreteria e Albanias tani nuk ka ndonje mbret. Toka eshte e ndare midis pronareve te ndryshem qe e administrojne vete dhe nuk i japin llogari askujt. Provinca eshte qojtur Albania sepse banoret lindin me floke te bardhe (Albo). Qente ketu jane shume te medhenj (6), dhe jane aq te eger sa qe vrasin njesoj si luanet. Historiani Plint thote se albanasit i derguan Alexandrit te Madh nje qen te tille i cili "coptoi", luane, elefante dhe buaj gjate dyluftimeve te kafsheve ne stadium. Shqiptaret kane sy te bukur, si te pikturuar. Femijet i kane syte ngjyre te gjelber, keshtu qe ata shohin me mire naten se diten. Ka dy vende qe quhen Albania. Njera eshte afer Indise, dhe ky vend nuk ka te beje me c'fare ne po flasim. Tjetera, Albania Europiane, eshte pjese e Perandorise Bizantine dhe shkrimi ben fjale pikerisht per kete te fundit. Vendi ka 2 provinca kryesore; Clisara (Kelcyra) dhe Tumurist(7). Gjithashtu ka dhe provincat Cumania (8), Stophanatum(9), Polatum (Robert Elsie mendon se behet fjale per Pult, une mendoj se eshte fjala per Pulat) dhe Debre (Dibra) qe jane ne varesi te Albanasve dhe pak a shume kontrollohen nga ata. Ketu njerzit jane aktive ne bujqesi, vreshtari dhe prodhojne vete artikujt e nevojshem jetesore. Banuesit e ketyre provincave nuk levizin nga nje vend ne nje tjeter, sic ben pjesa e albanasve te lartpermendur, por jetojne me se shumti ne shtepi solide gurri dhe qyteza. Ata nuk jane plotesisht as besimtare as, mohues te katolicizmit. Ne se dikush ju predikon atyre fjalen e Zotit, ata do te pretendojne te jene katolike te vertete. Bazuar ne kete sjellje, eshte raportuar se ata kane nje preference natyrale per latinet. Albanasit e permendur ne kete raport kane nje gjuhe qe eshte e ndryshme nga ajo Latine, Greke apo Sllave. Ata nuk mund nuk mund te komunikojne fare me folesit e gjuheve te tjera. Kaq informacion eshte mjaftueshem per Albanian. Shenime dhe sqarime te rendesishme rreth perkthimit - Autori i ketij raporti ka qene nje prift/misionar katolik qe ishte ngarkuar me detyre te pregatiste nje raport per disa vende te Europes jug-lindore. Emri i autorit nuk dihet. Eshte nje matrial i rralle; nuk ka shume matreiale te tilla ku te jepen detaje mbi popullaten albanase/shqiptare te asaj kohe. - Per t'ju permbajtur sa me shume variantit origjinal dhe realitetit kohor une kam perdorur toponimin "Albania". - Artikulli ne gjuhen angleze dhe i perpunuar nga Robet Elsie gjendet ketu: http://www.albanianhistory.net/1308_Anonymous-Description/index.html - Harta e paraqitur me siper nuk ka te beje me shkrimin origjinal dhe paraqitet si material plotesues/mbeshtetes. ***** 1- Principata Serbe qe permblidhte toka ku sot gjenden: Serbia, Mali i Zi, Bosnje-Hercegovina dhe Kroacia jugore. 2- Ka mundesi te behet fjale per Despotin e Epirit. 3- Filipi, Princi i Tarantos 4- cf. Du Cange, Hist. Const. I. 102. 5- Ketu i rreferohet rruges antike Egnatia qe lidhte Romen-Durresin-Elbasanin-Ohrin ... Kostandinopojen. 6- 500 vjet me vone piktori dhe poeti anglez, Edward Lear gjate udhetimit te tij neper Greqi dhe Shqiperi pershkruan se si ai u sulmu nga disa qener shume te medhenj diku ne zonat e Himares. 7- Ka te ngjare nje zone afer Kavajes 8- Robert Elsie thote se me siguri qe behet fjale per Cumania. Sipas tij Chounavia eshte nje ish Dioqeze Orthodokse e lokalizuar midis Durresit dhe Matit. Personalisht mendoj se ketu behet fjale per Komanin, Shqiperia veriore. 9- Robert Elsie thote se me siguri qe behet fjale per Stephanatum. Sipas tij Stephanatum eshte nje ish Dioqeze Orthodokse e lokalizuar afer Durresit. Personalisht mendoj se ketu behet fjale per Stefigrad, Shqiperia veri-lindore.

Kolonja; origjina e emrit Kolonje dhe Erseke. Kolonja dhe origjina e emrit Kolonje Hartat e meposhtme tregojne provincat Bizantine me emer Kolonia. Njera ndodhej perafersisht ne territorin e sotem Shqiptar dhe tjetra ne territorin e sotem Turk. Pak a shume, keto harta paraqitin ndarjet administrative te 1,000 vjeteve te shkuara dhe nuk kane te bejne me te sotmen, por une mendoj se ka nje lidhje historike midis tyre. Emri Kolonje vjen nga fjala "colonia", fjale qe ne latinisht perkufizon nje grup njerezish qe jane larguar nga vendi i tyre dhe vendosur ne nje vend tjeter, pra nje koloni. Romaket e perdornin kete fjale per te perkufizuar ngujime ku vendoseshin ushtare te cilet lidheshin me token, kultivimin dhe mirembajtjen e saj, por njekoheshisht mbronin dhe kufijte e Perandorise. Ka shume raste te emrit colonia/kolonia te kthyer ne toponim fshatrash, qytetesh apo provincash. Shembuj te tille ka ne Armeni, Shqiperi, Gjermani, Poloni, etj. Pas shperberjes se Perandorise Romake, biazantinet perdoren te njejten fjale per te perkufizuar kolonite, kuptohet te shkruar ne gjuhen Greke; κολωνία. Personalisht, mendoj se ne rastin e krahines se Kolonjes ne Shqiperi, kemi te bejme me nje koloni te vendosur gjate periudhes Bizantine dhe jo asaj Romake/Latine. Ne pergjithesi romaket/latinet i ndertonin kolonite e tyre afer porteve detare dhe nyjeve rrugore apo qendrave te rendesishme ekonomike. Duke filluar nga shekulli i peste ndikimi romak u reduktua dhe filloi te zhdukej nga Ballkani Perendimor. Ne Shqiperi kane mbetur shume pak toponime qe te kujtojne kontrollin romak/latin te vendit. Pas romakeve erdhen bullgaret dhe sllavet te cilet ndryshuan shume perberjen raciale dhe organizimin e jetes te popullatave qe jetonin ne keto hapesira. Ne zonen e Kolonjes ka patur nje arrdhje masive te bullgareve. Nje pjese e mire e emrave te fshatrave dhe toponimeve ne kete zone jane bullgare/sllave edhe sot e kesaj dite. Per nje liste te fshatrave qe egzistojne sot, (mbase disa fshatra kane mbetur vetem si emra), kliko KETU . Ne se Kolonja do te kishte egzistuar si nje ngujim, fshat apo fortifikim qe nga koha e Romes, bullgaret/sllavet qe errdhen me vone do ta kishin riemertuar ate sic kane bere ne nje pjese te mire te territorit Shqiptar. Po ashtu, teoria se Kolonja mori emrin nga nje vendbanim vllah qe u vendos diku ne ate zone, nuk ka shume baze. Vlleherit, ashtu si dhe shqiptaret e asaj kohe, ishin nje popullate nomade dhe ishin te shperndare ne shume zona te Ballkanit. Emri koloni i jepet nje vendbanimi fiks qe ka nje organizim te caktuar strukturor dhe egziston per nje qellim te caktuar. Bazuar ne kete kendveshtrim, une mendoj se Kolonja e sotme e ka marre emrin nga nje koloni e Krishtere qe eshte vendosur ne ato zona rreth vitit njemije te Eres Kristiane. Zor se nje koloni me e hershme do ti kishte rezistuar dyndjeve bullgare. Per te bere me te qarte situaten ne Ballkan, gjate vershimeve bullgare, po paraqit nje fragment te shkrojtur nga Johani i Efesus, (Yuhanon i Ephesus), nje personalitet i njohur fetar qe jetoi gjate viteve 507-588. Ai shkruan: "Sllavet e mallkuar avancuan dhe morren nen kontroll te gjithe Greqine, rrethinat e Thessalonikit dhe te gjithe Thraken. Ata pushtuan shume qyteza dhe fortifikime. Ata shkateruan, dogjen, bastisen dhe pervetesuan keto vende ne te cilat ata banojne sikur ti kishin tokat e tyre. Kjo situate zgjati per kater vjet gjate te cileve Basileus (Perandori Bizantin) ishte ne lufte me Persianet. Keshtu qe ata benin c'te donin ne ato vende deri sa Zoti i perzuri. Me shkaterimet e tyre, ata arriten deri afer mureve te Kostaninopojes (Constantinople). Ata rrembyen te gjitha bagetite e Perandoreise, te imta dhe te trasha. Tani (Viti 584 pas Vdekjes se Krishtit) ata jane vendosur qetesisht ne provincat Romake pa patur ndonje shqetesim apo frike, duke vazhduar keqtrajtimet, vrasjet dhe djegiet. Ata jane bere te pasur; ata kane grumbulluar ar dhe argjend; ata kane ne zoterim bageti dhe kuaj, dhe shume arme. Ata kane mesuar te luftojne me mire se Bizantinet"(1). Kush ishin kolonet qe une mendoj se i dhane emrin Kolonjes ? Perpara se te "spekulloj" me teorine time dua te bej nje pershkrim te situates ne Ballkan midis viteve teteqind dhe njemije. Duke filluar nga fundi i shekullit te shtate dhe per tre shekuj ne vazhdim, bullgaret do te dominonin nje pjese te mire te Ballkanit. Nje harte, e marre nga Interneti, qe tregon shtrirjen e zoterime bullgare deri ne fund te shekullit te dhjete paraqitet me poshte. Ne kete situate te komplikuar Perandoria Bizantine kishte filluar perpjekjet per Kristianizimin e Bullgareve. Ne fillim te viteve teteqind, nje organizim kishtar i perbere nga greqisht-foles filloi perpjekjet per konvertimin e popullates sllavike. Pjese e kesaj fushate ishte dhe vendosja e koloneve ne zona te ndryshme. Keta kolone do te "absorbonin" bullgaret/sllavet dhe ne te njejten kohe do te perhapnin Krishterimin. I pari Perandor qe filloi politiken e rivendosjes masive te popullates Kristiane greqisht-folese ishte Perandor Niqifor (Ai jetoi midis viteve 750 - 811). Per shembull, ai rindertoi qytetin e Patres me kolone Greke te sjelle nga Kalabria. Permeteper, ai riorganizoi dhe strukturat administrative te Perandorise duke krijuar me shume "thema", (njesi administrative) ne Ballkan te cilat u populluan me Greke te sjelle nga Anatolia. Qellimi final i Perandorise Bizantine ishte krishterizimi dhe ri-henelizimi i hapesirave nen ndikimin bullgar. (Nje fakt i rendesishem historik: Ne vitin 864 Knjazi/Princi Boris i Perandorise Bullgare u pagezua me emrin Mihail. Ai ktheu veten dhe ushtaret/pasuesit e tij ne te krishtere. Kjo ndodhi ne zonat e Ballshit/Shqiperi qe ne ate kohe ishin pjese e Perandorise se Pare Bullgare. Nje permendore e ngritur ne perkujtim te ketij evenimenti historik u zbula nga ushtaret austro-hungareze ne vitin 1918. Me vone pllaka perkujtimore, qe kishte vlera te medha per historine e Ballkanit dhe Shqiperise, u mbajt diku ne Durres dhe pas viteve 2000, u zhduk ... ) Personalisht, mendoj se ne Kolonjen Shqiptare jane vendosur kolone te krishtere nga nje zone e Armenise. Behet fjale per kolone nga nje province e vogel qe quhej Kolonia dhe qe sot ndodhet ne Turqine moderne. Provinca Kolonia ne Armeni u pushtua nga Seljuk Turks ne vitin 1071 dhe keshtu u zhduk pergjithmone. Duhet permendur se nuk behet fjale per nje numur te madh kolonesh sepse popullata ne zonat e Gramozit ishte e paket dhe e shperndare ne grupime te vogla. Keta persona ose kjo popullate, qe kishte detyre kryesore perhapjen e krishterimit dhe helenizmit, ka qene e rendesishme per Kostandinopojen prandaj dhe njesia administrative u emerua mbas tyre. Kesaj teorie do ti kthehem me poshte. Cila ishte situata ne Ballkan ne kohen kur kolonet u vendosen ne Kolonje ? Qe nga koha kur filluan perpjekjet per kristianizimin e bullgareve, kishin kaluar dyqind vjet, megjithate gjerat ne terren kishin ndryshuar pak. Historiani Warren T. Treadgold, e pershkruan situaten keshtu: "Megjithese pjesa dermuese e teritoreve Ballkanike te kontrolluara nga Perandoria (Bizantine) deri ne vitin 1025 ishin kristiane, ato kishin mbetur, pak a shume, primitive. Hapesira tokesore ne te cilen Bullgaria ishte shtrire perpara mbreterimit te Tzimisces (Perandor Bizantin nga viti 969 deri ne vitin 976) permblidhte disa qytete me pakice greko-folese. Ne pergjthesi kjo pjese e Ballkanit, ishte masivisht fshatare dhe sllavik-folese, me nje minoritet te konsiderueshem romance-folesish vllehe. Ne antikitetin e vone ky rajon kishte qene i prapambetur dhe pak i populluar dhe sigurisht qe mbeti i tille gjate pushtimeve Bullgare dhe Sllave. Kjo gjendje vazhdoi dhe gjate luftrave dhe bastisjeve Bullgare nen udheheqjen e Symeonit. Pavaresisht shtrirjes se tyre hapesinore, perfitimi kryesor qe Perandoria Bizantine kishte nga keto toka ishte perdorimi i tyre si elemente mbrojtes per Greqine dhe Thraken nga sulmet e jashtme"(2). Organizimi i Perandorise dhe emri i njesise administrative Kolonia Organizimi teritorial i perandorise Bizantine bazohej mbi njesi lokale te qojtura "Theme" qe ka kuptimin e nje njesie administrative, ekonomike dhe ushtarake. Regjistrat tregojne se ne Bizantin Perendimor rreth vitit 1014 se bashku me Themat e Drynopolis, Serbia, Beroea, etj, ishte krijuar dhe Thema e Kolonjes (3). Po ashtu, rekordet permendin se perandori Basil II, vendosi ne Kolonia rober bullgare qe i ishin nenshtruar atij pas mundjes se bullgareve nga Perandoria Bizantine. Pra duket qarte qe ne fillim te shekullit te njembedhjete provinca me emer Kolonia ka egzistuar si pjese e strukturave shteterore Bizantine. Provinca ka patur rreth njemije ushtare te shperndare ne teritorin e saj. Ne sistemin Bizantin ushtaret e merrnin token ne perdorim dhe i paguanin perandorise nje takse te caktuar. Femijet e tyre kishin mundesine te ri-perseritnin kontraten me te njejtat kushte. Ne rast lufte ushtaret mobilizoheshin dhe i sherbenin perandorise. Qe nga krijimi i saj, Kolonia/Kolonja ka egzistuar si province bizantine per disa shekuj. Keshtu per shembull ne nje dekret te leshuar nga perandori bizantin Alexios III ne vitin 1198 Kolonia figuron nen administrimin e Theodore Dukas, udheheqesit te Epirit. Po ashtu, ne paktin e ndarjes se territoreve te Bizantit ne vitin 1204 midis shume distrikteve te tjera, permendet dhe Kolonia (4). Nje harte e ndertuar bazuar ne punimet e studiuesit te njohur te historise se Bizantit, Alain Ducellier dhe perpunuar nga Brendan Osswald, ku tregohen zonat administrative ne vitin 1210, paraqitet me poshte. Ne kroniken e Perandorit Joanis VI Kantakuzenos, (1292 – 1383), permendet nje takim qe ai pati me disa banore te zonave Devoll/Kolonje/Oher: "Ndersa Perandori ishte duke qendruar per rreth tete dite ne Ohrid (Achrida), nomaded albanas qe jetonin ne zonen e Devollit (Deabolis) u paraqiten para tij se bashku me ata nga Kolonja (Koloneia) dhe ata nga rrethinat e Ohrid. Te gjithe keta i bene Perandorit nderimet e rastit dhe me deshire i afruan atij sherbimet e tyre" (5). Kolonja permendet dhe ne pershkrimet e udhetareve te tjere. Rreth vitit 1806 Pukevill, (Pouqevillue), shkruan: "Popullata e Kolonjes mendohet te jete 6,400 persona, te krishtere dhe myslymane, te cilet banojne ne njezet fshatra. Albanasit e kesaj zone, qofshin muamedane apo te krishtere, jane njesoj te pa kontrollueshem. Ata nuk paguajne taksa ose ndonje forme tjeter detyrimi. Kolonjaret njihnin autoritetin e pashait te Beratit vetem sa per te thene. Trimeria dhe varferia e tyre ka bere qe deri tani ti shpetojne kontrollit te Aliut te Janines. Ne te vertete, Aliu nuk ka tentuar seriozisht as edhe nje here ti nenshtroje kolonjaret. Kjo ka ndodhur sepse ai eshte i sigurt qe midis tyre do te gjeje banda hajdutesh dhe vrasesish te gatshem qe me pagese te leshohen nga monopatet e maleve te tyre dhe te zbojne qeveritare dhe nenpunes te bejlereve te medhenj qe Aliu mendon se po i afrohen shume zoterimeve te tij" (6). Ku jane vendosur kolonet e krishtere nga te cilet mori emrin provinca ? Une mendoj se keta kolone jane vendosur ne fillim ne fshatin Prodan dhe me vone jane shperndare rreth e rrotull. Disa nga arsyet qe me bejne te mendoj keshtu po i rendit me poshte: 1- Prodan ne bullgarisht do te thote i taksur (dhuruar) ne nje manastir. Pra nje ngujim/fshat i vogel qe nuk paguante taksa ne "qeverine lokale" por suportonte nje manastir (7). Kuptohet qe banuesit e fshatit ne kete rast ishin te Krishtere. Kjo ka qene nje praktike normale ne Bizant. Per paralelizem, i jati i Skenderbeut, Yuvan (Jovan/Ivan/Gjon) Kastrioti, kishte ne zoterim nje fshat te vogel (vetem me 6 shtepi) qe ja kishte taksur manastirit Serb, Hilandar, ne Halkidiki/Greqi. 2- Prodani ka kishen me te vjeter ne Kolonje. Ndertesa aktuale mendohet te jete ndertim i vitit 1643. Dokumentat e Kishes Orthodokse Shqiptare (8) thone se eshte ndertuar ne vitin 1646. Shiko dokumentin perkates. Ndersa vendasit permendin qe kjo kishe eshte ndertuar per here te pare ne vitin 1143 dhe rindertuar 500 vjet me vone. Nje pershkrim interesant i kishes se Shen Ilias ne fshatin Prodan tregohet ne videon e meposhtme. Gjithashtu ne malin qe ndodhet mbi fshat ndodhet nje kishe e vogel, Shen Ilia ne mal, sic e quajne banoret. Kjo kishez apo faltore mendohet te jete rreth 900 vjet e vjeter (Thuhet te kete patur nje kryq te datuar ne vitin 1042). Keshtu thone te vjetrit e Prodanit. 3- Elemente te rendesishme qe tregojne vjetersine e kishes jane pikturimet/ikonat fetare brenda ambjentit te saj. Kisha e Shen Ilias ka patur te pikturuar ne kupolen e saj "Syrin Gjithe-vezhgues te Zotit". Historianet thone se ky eshte nje simbol i lashte dhe eshte perdorur nga egjyptianet, hebrejte, te krishteret, etj. Syri Gjithe-vezhgues i Zotit eshte perdorur nga katoliket dhe orthodokset. Keta te fundit nuk e perdorin me kete simbol por katoliket e kane perdorur deri ne kohet e vona. Prezenca dhe interpretimi i ketij simboli ka ndryshuar gjate kohrave dhe sot gjendet edhe ne Dollari Amerikan ... Eshte e tepert te thuhet qe dollari nuk ka fare lidhje me Krishterimin Orthodoks. Simboli i Syrit te Zotit gjendet ne manastirin me te vjeter ne malin Athos, ne Halkidiki. Manastiri eshte ndertuar rreth vitit njemije nga Athanasios of Trebizond, qe ishte nje Armen nga qyteti Trebizond. Pra kemi te bejme me nje ndikim te fuqishem Armen. Gjithashtu, ne zonat e Ohrid, qe ka qene qendra e perandorise Bullgare, dhe si rrjedhoje Bizanti ka perqendruar perpjekjet per kristianizimin e popullates, ka disa kisha te hereshme qe kane te pikturuar "Syrin Gjithe-vezhgues te Zotit" ne ambjentet e tyre. Historianet kane arritur ne konkluzinin se keto kisha kane nje ndikim te dukshem Armen. Duke pare format dhe metodat e perhapjes se fese nuk eshte aspak cudi qe krishterimin ne keto zona ta kene sjelle kolone, midis tyre dhe Armene te cilet kishin nje histori dhe pervoje te gjate ne kete drejtim. Perdorimi i ketij simboli ne nje zone te perafert gjeografike interpretohet si nje lidhje midis ndertuesve te kishave ku gjendet ky simbol. Gjithashtu, tregon nje afrimitet me nje rryme te caktuar brenda besimit orthodoks qe une personalisht e lidh me Armenet. Behet fjale per nje epoke kohore kur orthodoksia ishte ne hapat e pare te perhapjes ne mes te popullatave pagane sic ishin bullgaret, shqiptaret dhe vlleherit e asaj kohe. Persa i perket kohes se ndertimit, mendohet qe disa nga keto kisha e kane fillimin e tyre rreth vitit njemije. Pra, pak a shume, ne te njejten periudhe qe une mendoj se kolonet e krishtere jane vendosur ne Kolonje. 4- Ne varezat e Shen Ilias ne Prodan ndodhet nje varr shume i vjeter ne kryqin e te cilit eshte gdhendur simboli i Bizantit - shqiponja me dy koke. Poshte shqiponjes eshte gdhendur nje koke shigjete. Shigjeta eshte shenja simbolike qe tregon se aty prehet nje person qe ka dhene jeten per mbrojtjen e kauzes Kristiano-Orthodhokse. Bazuar ne rregullat dhe procedurat e Bizantit, kjo do te thote qe ai varr i perkiste nje familje te rendesishme ne zone. 5- Ne afersi te Prodanit eshte festuar "Paniri i Shen Prodhomit". Te moshuarit, te lindur dhe ritur ne Prodan, tregojne qe ajo ishte festa me e madhe e te Krishtereve Orthodokse te Kolonjes. Amadori Virgili, historiani i njohur Italian, qe ishte dhe per nje periudhe kohe minister i jashtem i Italise, e permend Shen Prodhomin ne shenimet dhe hartat e tij ne vitin 1908. Prodhrom (ne Greqisht, Πρόδρομος) do te thote ai qe hap rrugen i pari. Pra ne kete rast prijesi i besimit te krishtere. 6- Prane Prodanit ndodhet Erseka; sot qendra e rrethit. Erseka eshte nje qytet i ri i ndertuar gjate ketyre njeqind viteve te fundit (Fillimet e shekullit te njezete). Por, kjo nuk do te thote se aty nuk ka patur nje ngujim te vogel, perkundrazi, aty ka jetuar nje person i rendesishem sepse fjala Erseke ka nje kuptim specifik. Ne bullgarisht "hertsog" do te thote "shef" apo "drejtues" i nje zone (Shenim: herzog eshte nje fjale gjermanike por nje bullgar e kupton shume mire, ndersa nje shqiptar hic fare). Nuk eshte veshtire te kuptohet qe diku ne zonen ku shtrihet qyteti i sotem te kete pasur banesen ose qendren nje person i rendesishem i zones. Eshte e nevojshme te nenvizohet se deri ne fillimet e shekullit te kaluar, shume raporte diplomatike e emerojne Erseken si "Hersek" dhe Kolonjen si "Kolonia". Ndryshimi perfundimtar nga Hersek/Herseka ne Erseka ka ndodhur ne fillim te shekullit te kaluar. 7- Prodani ndodhet shume prane rruges nacionale qe ka egzistuar per shekuj. Kjo rruge permendet ne shkrimet e udhetareve te ndryshem qe kane kaluar ne ato zona. Permeteper, ne Prodan ka varre te vjeter qe tregojne nje vazhdimesi te pa nderprere aktiviteti jetesor. Kolonet do te vendoseshin pikerisht prane ketyre nyjeve te rendesishme dhe zona ku eshte lokalizuar fshati Prodan i afronte keto kushte. 8- Personat kryesore qe ndertuan qytetin e Ersekes kane qene nga Prodani (Kjo eshte nje teme tjeter). Ky fshat edhe sot ne "kartat" e bashkise konsiderohet si pjese e qytetit (Shih me poshte). Kjo situate permendet dhe ne dokumentat e Komisionit Nderkombetar te Kontrollit te Kufijeve qe vizitoi fshatin ne Tetor te vitit 1913 kur po percaktoheshin kufijte Shqiperi-Greqi. Ky fakt mund te interpretohet se midis fshatit Prodan dhe Ersekes ka patur nje lidhje funksionale. Duhet te kemi parasysh qe njemije vjet te shkuara shteti dhe kisha ishin pjese te te njejtit organizim administrativ. Konkluzion Ne Internet kam hasur disa shkrime ku behet fjale per studime dhe kerkime rreth historise se emrit te Kolonjes. Disa studiues e lidhin ate me fise ilire, me qytete dhe keshtjella te zhdukura dhe te harruara, me teorira "romanteske", etj. Kerkimi eshte gjithmone dicka pozitive sepse dhe ne rast deshtimi te meson dicka. Ne te njejten kohe, tendencioziteti per te anashkaluar fakte te njohura historike dhe kerkuar emrin e Kolonjes aty ku nuk egziston eshte nje humbje kohe. Une mendoj, se emri Kolonje eshte i lidhur me perhapjen e Krishterimit ne ato zona dhe ka pak te beje me banoret e sotem. Per te mbeshtetur kete teori po paraqit nje fragment nga nje shkrim i Robert Elsie, studiues i njohur i historise dhe gjuhes shqipe. Shkrimi quhet Shenjtoret e Krishtere te Shqiperise (The Christian Saints of Albania). Shiko faqen 37. "Zanafilla e krishterimit te hershem nuk ka ndonje rendesi te vecante ne tashegimine kulturore te shqiptareve. Kjo ne vecanti nga qe nuk ka gjurme te besueshme te albanasve/shqiptareve gjate kesaj periudhe kohore, bile dhe gjate pese shekujve qe do te pasojne. Gjate bregdetit shqiptar ndodheshin disa ngujime te krishteresh, si ne Durres, Apolloni, Burtint dhe Vlore, por keto kishin shume pak kontakt, ose hic fare, me popullaten vendase qe jetonte ne male. Te tilla vendbanime ishin dhe mbeten, deri ne kohen e pushtimit turk, koloni te banuara nga italiane, greke, venedikas, dalmate, sllave, hebrej dhe armene, dhe me sa duket ne to nuk banonin shqiptare. Duket qarte qe blegtoret shtegetare albanas/shqiptare ndjeheshin me mire dhe me te sigurt ne malet e tyre". Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- R. F. Hoddinott - Early Byzantine Churches in Macedonia and Southern Serbia - Faqe 90 2- Warren T. Treadgold, A History of the Byzantine State and Society, - Faqe 539 3- Warren T. Treadgold, Byzantium and Its Army, 284-1081- Faqe 84 4- http://www.macedonian-heritage.gr/HistoryOfMacedonia/Downloads/History%20Of%20Macedonia_EN-05.pdf 5- Takimi mendohet te kete ndodhur ne Shkurt te vitit 1328. http://www.albanianhistory.net/1328_Cantacuzene/index.html 6- http://www.albanianhistory.net/1806_Pouqueville/index.html 7- A Genealogist's Guide to Eastern European Names: A Reference for First Names ... 8- https://www.academia.edu/41724138/ANDREA_LLUKANI_MITROPOLIA_E_KOR%C3%87%C3%8BS_ANDREA_LLUKANI