Duke "konstruktuar" Ilirianet ...

Shqiperimi i meposhtem eshte bazuar ne artikullin me titull:

Constructing Illyrians Prehistoric Inhabitants of the Balkan Peninsula in Early Modern and Modern Perceptions 

 

Autor:

Dr. Danijel Dzino

Macquarie University

Sydney, Australia 

Banoret antike ("Ilirianet", sic ata ishin njohur ne pergjithesi gjate periudhave te ndryshme historike) qe popullonin pjesen perendimore te gadishullit Ballkanik ne koherat perpara pushtimeve Romake nuk kane marre kujdesin e duhur nga studiuesit moderne. Ne qarqet shkencore te vendeve jashte rajoneve "Iliriane", (Kroacise se sotme - perjashto Istrian, Bosnje-Hercegovines, Malit te Zi, Shqiperise, pjese te Slovenise, Hungarise dhe Serbise), ka patur shume pak diskutime rreth grupeve te popullatave te hereshme qe kane banuar ne keto hapesira. Kjo situate vazhdon dhe sot (1). Edhe kur keto grupe jane diskutuar ka qene e zakoneshme qe studiuesit moderne ti shohin ata si "disa te tjere", te huaj ne raport me Greket, Romaket apo edhe me njeri-tjetrin (2). Ne keto diskutime nuk eshte sjelle azgje e re pervec deklarimit qe Ilirianet e lashte jane nje krijim historik i antikitetit Greko-Romak; krijim i cili merret dhe transferohet, ne forma te ndryshme, nga e kaluara e dikurshme ne kohen e historise moderne. Me sa duket, ky eshte konkluzioni me i perhapur dhe i pranushem qe keta studiuese kane arritur rreth ketyre komuniteteve, ose sic Wilkes shkruan: "... ajo qe ne mund te themi me konfidence eshte qe Ilirianet nuk ishin nje grup etnik homogjen" (3). Duke ndjekur kete konkluzion te pakundeshtueshem dhe te rendesishem vihet re se kendveshtrimet bashkekohore, qe ju behen ketyre komuniteteve, mbeten ne nje vorbull te vazhdueshme. Palet opozitare nuk bien dakort rreth unitetit dhe homogjenitetit te ketyre grupeve (4). 
Ky artikull do te eksploroje perceptimet e Ilirianeve te pas-antikitetit, me nje theks te vecante ne piken se si termi "Ilirian" ishte perdorur ne deklarimin e identiteteve bashkekohore; se si kendveshtrimet popullore dhe shkencore u perdoren si nje mjete per te "pronesuar" te kaluaren. 

Te dhana te pjeseshme, qe vijne nga antikiteti i vone dhe mesjeta e hershme, na japin njefare njohurie rreth popullatave vendase dhe shtrirjes gjeografike te rajonit. Ishin pikerisht keto te dhena qe perdoreshin si referenca ne studimim e historise te ketij rajoni. Metodat moderne te aplikuara ne kerkimet arkeologjike filluan te nxjerin ne drite materiale te reja rreth kultures te komuniteteve qe banonin ne keto hapesira, si perpara periudhes Romake ashtu dhe gjate saj. Keto njohuri te reja u kthyen ne materiale te dobishme per studiuesit e rajonit dhe i ndihmuan ata te "pervetesonin" te kaluaren dhe justifikonin te tashmen. Kjo u be per nje sere arsyesh, si pershembull objektiva politike apo krijim identitetesh. Per nje kohe te gjate, ne studimet e tyre rreth Ilirianeve, historianet e huaj perdoren si pika referimi njohurite antike. Keto burime historike ata i perdoren, pak a shume, ne te njejten forme si historianet antike kur shkruanin rreth etnografive. Informacioni ishte marre nga burime te ndryshme; ishte zgjedhur dhe kombinuar ne forme te tille qe ti pershtatej qellimit te shkrimit dhe te krijonte nje pershkrim te rajonit dhe banoreve te tij (5). Perceptimet e para romantike, por dhe ato moderne, te Ilirianeve mbeten materiale interesante. Ne shume punime rreth Ilirianeve njohurite e vjetra ishin perpunuar ne rruge dhe forma te sofistikuara per qellime te caktuara. Edhe gjate periudhes kohore 1945-1990, kur kerkimi shkencor rreth popullates prehistorike te ketij rajoni arriti mbase kulmin e tij, ideologjia e kohes dhe perplasja e identiteteve vazhduan te ndikonin ne profilizimin e Ilirianeve. Kjo situate vazhdon dhe sot.  

 

Zhvillimi i njohurive antike rreth Ilirianeve

Njohurite qe egzistojne rreth Ilirianeve antike mund ti ndajme ne disa grupe informacioni: 
- Informacion rreth emerimin gjeo-politik te kesaj zone te madhe 
- Informacion rreth emerimin etnografik qe Greko-Romaket ju dhane popullatave vendase 
- Informacion rreth rolit historik qe luajten elitat e reja ushtarake nga tokat Danubiane ne Perandorine Romake. 
Ne fillim Ilirianet u pershkruan si barbare te vene perballe civilizimit Grek. Ilirianet simbolizonin nje dicka qe kishte vlerat opozitare te cilesive ndricuese dhe spikatese te Grekeve. Iliria ishte "konstruktuar" si nje rajon kufitar qe qendronte midis dy boteve, asaj te njohur dhe asaj te panjohur. Ne fillim ky ishte nje koncept Greko-Romak dhe me vone u kthye ne nje imagjinim perendimor (6). Konceptimet antike rreth Ilirianeve u zhvilluan ne rruge te ndryshme. Ne fillim ishte "shpikja" e Ilirianeve ne literaturen Greke dhe krijimi i nje emri per popullatat vendase qe jetonin ne kufijte perendimore te Greqise. Me vone kufiri u zgjerua dhe perfshiu Adriatikun jugor dhe se fundmi hapesirat midis Alpeve jugore, Adriatikut dhe Danubit. Ne momente te ndryshme te historise antike emertimi "Ilyrians" kishte kuptime te ndryshme ashtu sic kishte dhe koncepti gjeo-politik qe lidhej me kete emertim, Illyria ose Illyricum (7).
Gjithashtu, pershkrimet rreth Ilirianeve ishin mbeshtetur ne burimet e etnografise antike; informacion ky i mbledhur gjate proceseve te shkembimeve kulturore dhe i perpunuar ne qarqet intelektuale te periudhes Helenike, perafersisht 300 - 100 vjet para Eres Kristiane. Shumica e informacionit etnografik rreth "tokave Iliriane" ishte mbledhur perpara kohes kur kjo hapesire ishte pushtuar perfundimisht nga Romaket, ne fund te shekullit te pare para Eres Kristiane dhe fillimit te shekullit te pare te Eres Kristiane. Periudha e hereshme Imperiale Romake, ne vecanti shekulli i pare dhe i dyte i Eres Kristiane, pati punimet me te rendesishme. Keto punime permblodhen dhe perpunuan gjithe materialin egzistues perfshi dhe ate nga burime te ndryshme te literatures antike. Ne vecanti duhet te permenden punimet e gjeografit Strabo, enciklopedistit Plini i Ri dhe historianit Appian te Aleksandrise. Keto nuk ishin te vetmet burime por fakti qe ato ishin transmetuar nepermjet tradites shkrimore deri ne antikitetin e vone dhe mesjeten e hereshme do te thote qe keto materiale ishin bere berthama e njohurive etnografike ne lidhje me Ilirianet dhe "tokat Iliriane". Ky informacion ishte plotesuar me referime poetike, histori te lufterave Romake kunder popullatave vendase ose fragmente informacioni rreth komuniteteve provinciale Romake ne Dalmaci dhe Panonia (8).

Rekrutimi i popullatave vendase ne legjionet Romake te vendosura ne hapesirat e Panonias, gjate periudhes se mesme Romake, me detyre mbrojteje e kufijve Perandorake, shenoi lindjen e nje elite te re. Kjo elite e re ushtarake u njojt si Iliriciani (9). Ky identitet, i cili permblidhte grupe te ndryshme te ushtrise Romake, ishte i perbere nga ushtare qe kishin lindur ne ambjente kulturore dhe gjuhesore te ngjashme. Keta njerez vinin nga provincat Romake te Alpeve, Adriatikut, Danubit, Greqise dhe Detit te Zi. Disa nga keta ushtare kishin origjine vendase. Disa te tjere ishin pas-ardhes te koloneve te vendosur ne keto krahina dhe qe kishin ardhur aty qe nga Italia ose pjese te tjera te Perandorise. Duke pranuar vlerat Romake ata ndertuan modelin e tyre specifit te te qenit “Romak” dhe e paraqisnin veten si mbrojtes se Romes dhe vlerave Romake (10). Ngritja ne pozicione te fuqishme te ketyre legjionareve Danubiane ndodhi ne fund te shekullit te dyte dhe fillim te shekullit te trete. Kriza Romake e shekullit te trete dhe ardhja ne pushtet e ushtarakeve rezultoi ne zgjedhjen e perandoreve-ushtare, disa nga te cilet vinin nga rradhet e Iliricianeve.

 

Ilirianet e Mesjetes dhe te periudhes Moderne te hershme

Ashtu sic u tha me lart, termi Ilirikum (Illyricum) jetoi deri ne mesjete por vetem si nje pergjithesim i perdorur nga te huajt per te pershkruar hapesirat midis lumit Danub dhe detit Adriatik dhe popullatave qe jetonin ne mes te ketyre hapasirave. Krijimi i perceptimeve te reja datohet ne shekullin e nente; koha kur ne Evropen perendimore filuan ndryshime kulturore. Burrimet ne gjuhen Latine te Evropes perendimore gjate Mesjetes se hereshme, (kryesisht ato Franke dhe Veneciane), e pershkruanin popullaten lokale ne forma shabllon: “Iliriane”, Dalmaciane” dhe ‘Panioniane”. Por, shpesh e me shpesh, ata filluan te perdornin emertime te reja, si psh “Sllavs”. Burrimet Bizantine te shkrojtura ne Greqisht jepnin nje pershkrim disi ndryshe. Nje shembull i mire eshte dokumenti “Rreth qeverisjes se Perandorise” (De Administrando Imperio / DAI), i cili ishte nje manual i politikes se jashtme i shkrojtur nen vezhgimin e Perandorit Kostandin VII Profirogenitus (Porphyrogenitus), gjate mezit te shekullit te dhjete. Krahasuar me burimet Franke dhe Veneciane, DAI eshte padyshim me specifik ne percaktimin e etniciteteve te grupeve locale. Megjitheate, dhe ky burrim perdor, here pas here, shabllone antike identifikimi ose shabllone me te vonshem sic eshte rasti i Sllaveve (11). Me kalimin e kohes, emertimi “Ilirians” pak e nga pak doli jashte perdorimit dhe perkufizime te tjera, vecanarisht Slavs, Croats, Serbs, Dalmatians, etj, filluan te perdoreshin gjeresisht.

Ne kemi pak te dhena se si e banoret e ketyre rajoneve e interpretonin te kaluaren. Identiteti "Ilirian" dhe e kaluara "Ilirike" nuk konsideroheshin aq te rendeshishme sa qe ndonje grup popullate ta lidhte veten me kete koncept. Per banoret Roman-foles te qytezave Dalmaciane krijimi i lidhjeve me identitetin Romak ishte shume me i rendsishem. Bile, keta banore kishin "ndertuar" nje lloj identiteti Romak sipas konceptimit te tyre. Vecanarisht interesante ishin historite e fabrikuara te banoreve te Spalatum (Split) dhe Ragusium (Dubrovnik) per te deklaruar originen e tyre te lashte Romake nga qytezat Salona (Solin) dhe Epidarium (Cavat) te cilat ishin c'populluar ne antikitetin e vone. Keto deklarime shfaqen te shkrojtura ne rekorde historike duke filluar nga mezi i shekullit te 10-te (kapitujt 29-35 te DAI). Po ashtu, keto deklarime vihen re ne Historine e Bishopeve te Salona dhe Spalatum, te cilat njihen si Historia Salonitana (HS), te shkrojtur nga Thomas, krye-prifti i Spalatum (1200-1260/1). Qellimi kryesor i HS ishte te paraqiste historine e kishes ne Spalatum dhe te pershkruante Spalatum-in mesjetar si nje "trashegimtar" te ligjshem te metropolitanit antik te Salona-s. Ne nje pershkrim te shkurter te historise para-Kristiane te Dalmacise (Dalmatia) dhe Salona (kapitujt 1 dhe 2 te HS), Thomas i imagjinon banoret antike te Salona-s si para-ardhes te tij, qe sipas tij ishin Romaket. Banoret e hershem vendas (para kohes Romake) ishin perceptuar dhe pershkruar si "barabare". Kete konkluzion Thomas e mbeshteste ne materiale antike mbi te cilat ai kishte njohuri te mire. Behet fjale per punimet e Lucan, Virgil, Horace, Ovid, Florus dhe referencave te tyre mbi Dalmacine. Portretizimi i banoreve te hershem (barbaret) eshte i ngjashem me ate qe ai ju ben Kroateve dhe grupeve Sllavo-folese te periudhe se tij te cilet i peshkruan si te "huaj". Ishin pikerisht keta te "huaj" kundrejt te cileve Spalatan-et duhet te mbronin identetin e tyre (12). Nje tjeter punim intersant nga e njeta zone dhe periudhe kohore eshte Kronika e Priftit te Duklja-s (Chronicle of Presbyter Docleas). Ky punim nuk i permend popullatat e vjetra vendase por e fillon pershkrimin e tij gjysem imagjinar ne periudhen pas-Romake.     

Arsyet qe shtyne kerkimimet per zbulimin e rrenjeve te "Ilireve" te vonshem duhet te shihen paralelisht me idete qe filluan te qarkullojne ne mesjeten e voneshme dhe fillimet e modernizimit Evropian. Elitat intelektuale te qyteteve Dalmatiane filluan te braktisnin historite mesjetare, (te shekullit te 15te - 16te), rreth te kaluares te dikurshme. Keta intelektuale filluan te krijone "Identitetin Ilirian", sic studiuesit moderne e quajne kete fenomen. Ky proces u influencua nga idete e krijuara ne mbreterine mesjetare Polake (Identiteti Sarmatian) dhe eliten Gjerman-Folese (Identiteti Teutonic). Te dyja keto grupe perdoren nje kalkulim sipas te cilit folesit e te njejtes gjuhe kane identitet te perbashket (13). Ne esence, ky "zbulim" i ri tentonte te krijonte nje vazhdimesi identitetesh midis popullatave antike Sllave dhe atyre mesjetare Sllave. Sipas ketij koncepti Sllavet ishin Ilirianizuar. Nga ana tjeter Ilirianet ishin Sllavizuar dhe konsideruar si para-ardhes te drejtperdrejte. Pas ardhjes se Otomaneve ne Ballkan, ne vecanti pas pushtimit te Mbreterise se Bosnjes (1463) dhe Dukates te Hercegovines (1488), i gjithe rajoni u kthye ne nje zone konfliktesh te ashpra. Intelektualet Kroate sllavik-foles qe banonin ne zonat nen kontrollin e Venecianeve ose Habsburgeve krijuan "Ilirianizmin" si nje forme per te ri-zbuluar te kaluaren dhe deklaruar identitetin e tyre. Pra, "Ilirianizmi" ishte forma si e pozicionuan ata veten e tyre perballe te popujve te "tjere" si pershembull, Hungarezeve, Otomaneve, Italianeve, dhe Gjermaneve. Ky "Ilirianizem" modern ishte gjithashtu nje rruge per te terhequr nderhyrje nga jashte. Habsburget, Venedikasit, Spanjollet, etj, do te perpiqeshin te rimernin nga Otomanet dhe bashkonin te gjithe Sllavet e Jugut (Ilirianet) ne nje perandori te vetme Ilire (14).  

Origjina e ketij "zbulimi" mund te gjendet ne fillim te shekullit te 15-te. Rekordi me i hershem, qe perkufizon Ilirishten si nje gjuhe lokale, eshte nje dokument i leshuar nga nje noter publik ne qytetin e Zadarit me 13 Gusht, 1403 (15). Midis perfaqsuesve me te hershem te "zbuluesve" te Ilireve moderne spikatin intelektualet Dalmatiane si Georgius Sezgoreus (Juraj Šižgorić, jetoi midis viteve 1444-1509), Aelius Lampridius Cervinus (Ilija Crijević, jetoi midis viteve 1434-1520) dhe Vincentius Priboevius (Vinko Pribojević, nuk dihet kur lindi; vdiq ne vitin 1532). Ne fillimet e saj ajo ishte nje perpjekje per te krijuar nje lidhje me te kaluaren. Emra dhe emertime etnike ishin ringjallur dhe vendosur paralelisht me ato bashkekohore, sic ishte rasti i Sezgoreus ne punimin "De situIllyriae et civitate Sibenici". Me vone, teoricienet "Ilirianiste" te kohes arriten qe me sukses te konstruktonin "lidhjen dhe vazhdimesine" e nje linje gjenetike dhe gjuhesore. Kjo linje fillonte nga popullatat vendase para kontrollit Romak, vazhdonte me Ilirikumin Romak >> ish-ushtaret Iliriane qe arriten te beheshin Perandore >> popullatat qe emigruan gjate antikitetit te vone >> identitetin mesjetar te Sllaveve te jugut, duke perfunduar me popullatat moderne Sllavisht-folese. Kasaj "vazhdimesie historike" ju shtua lidhja me koherat Biblike nepermjet "pervetesimit" te Gomer, i cili ishte djali i Japeth dhe nipi i Nohas. Ndresa lidhja me koherat klasike u arrit nepermjet huazimit te gjenetikes mitologjike te Ilireve te pershkruar nga historiani Appian. Lidhja trashegimore me Maqedonasit antike u krijua duke u bazuar ne trillime rreth Alekasandrit te Madh. Lidhja me Romen u arit nepermjet perandoreve "Ilire" te Romes. Lidhja me te Krishteret e hershem u be nepermjet "Shenjtoreve Iliriane" si pershembull St. Jerome (16). Ideologet Iliriane krijuan nje identitet pan-sllavik te bazuar ne pretendimin qe ky grup popullatash kishte te perbashket origjinen Ilire dhe gjuhet Sllavike. Ne fillimet e saj kjo teori bente fjale per nje shtrirje te kufizuar hapesinore por me vone, pervec Sllaveve te Jugut, perfshiu dhe nacionalitete te tjara Sllavofolese si Polaket, Ceket dhe Ruset. Keto idera filluan te shfaqen per here te pare ne leksionin e Priboevius (Vinko Pribojević), me teme "De origine successibusque Slavorum" (Mbi origjinen dhe madheshtine e Sllaveve), botuar ne vitin 1532. Mbase punimi me influencial ne kete fushe ishte libri me titull "Il regno degli Slavi" (Mbreteria e Sllaveve), i shkrojtur nga Mavro Orbini (Lindur ne qytetin e Raguses/Dubrovniku i sotem. Ka vdekur ne vitin 1611). Orbini ne punen e tij komplekse lidhi koherat Biblike, antikitetin e hershem dhe te vone me legjendat mesjetare te dinastive Serbe, Boshnjake, Kroate, Bullgare dhe Hercegovinase (Hum). Ai perdori teorite e kohes te prezantote Sllavet si nje grup njerezish qe kishin detyren dhe destinimin historike te ri-mernin ne zoterim token e tyre te lashte, (Ne kete rast Ilirikumi Romak), nga Otomanet. Pak e nga pak, teoria e Ilirianizmit modern mori ngjyra te ndryshme te karakterit intelektual dhe politik. Te tilla ishin levizjet Protestane Sllovene dhe kunder-reformomi Katolik ne Dalmaci dhe Kroacine kontinentale. Ne fazat e fundit te saj, ideologjia Iliriane ishte ri-modeluar dhe perdorur me nje objektiv me te ngushte, ate te platformave nacionaliste Kroate dhe Serbe. Ky ri-modelim ishte bere respektivisht nga Pavao Ritter Vitezović (1652-1713) dhe Konti Đorđe Branković (1665-1711).

Gjate periudhes kohore te permendur me siper, te huajt e thjeshtezonin konceptin qe ata kishin per Iliret duke i kosideruar keta te fundit si nje identitet ne vazhdimesi dhe prezent ne nje shtrirje te percaktuar tokesore. Historite antike rreth ketij rajoni ishin pranuar si te verteta dhe ishin "pasuruar" me lajme dhe informacione me te fresketa qe vinte nga kontaktet tregetare apo forma te tjera bashkepunimi. Konceptimet e te huajve shpesh here kishin forme te njejte por brendi te ndryshme nga ajo e ideologeve Iliriane qe u diskutuan me siper. Keshtu per shembull, ne mendimin Anglez, Iliria dhe Ilirianet ishin pershkrime per qytetet Sllavik-folese dhe popullatat e tyre te cilat sipas ketij konceptimi banonin ne tokat Ilire. Paralelizmat e Shekspirit (Shakespeare) me Ilirine ishin te njohura dhe te shumta. Keto paralelizma bazoheshin ne diturite antike dhe imagjinaten e poetit. Gjithashtu, ne shkrimet e kohes se Shekspirit kishte pershkrime te rajonit keshtu qe audienca nuk ishte fare e painformuar sa dikush mund te mendoje. Ne shume menyra dhe rruge, keto perceptime bazoheshin ne historite antike; por njohurite e reja krijuan mundesine e tregimit te historive te vjetra ne nje forme te re. Keshtu qe historite antike ishin marre dhe  transferuar ne kushte te tjera dhe situata te reja. Per shembull, tema problematike e piraterise ne detin Adriatik reflektohet ne personazhin Shekspirian te Bargulus, piratit te forte Ilirian (18).

Nje rryme tjeter intelektualesh u shfaq ne shekullin e 17-te me figure qendrore historianin dhe studiuesin e antikitetit Johannes Lucius (Ivan Lučić, 1604-1679) nga qyteti Trogir dhe bashkepuntoret e tij. Impakti qe la Lucius ne historine e mevoneshme te ketij rajoni ishte i jashtezakoneshem. Disa here dhe jo me kot ai eshte qojtur "Babai i historiografise kritike Kroate". Lucius u rebelua kunder "modeleve standarte" te krijuara nga ideologet Iliriane me te hershem; ne vecanti kunder influences dominuese ne historiografine e asaj kohe te punimit te Orbinit me titull "Il regno degli Sclavi" (Mbreteria e Sllaveve). Punimi i tij me i rendesishem dhe influencues eshte "De regno Dalmatiae et Croatiae" (Mbi mreterine Dalate dhe Kroate). Edicioni i pare u publikua ne vitin 1666 dhe mbulonte periudhen historike te Dalmacise nga antikiteti deri ne mesjete. Duke perdorur nje kritike shkencore te pa-pare ne te kaluaren, Lucius studioi dhe organizoi burrimet egzistuese te informacionit duke i kthyer ato ne nje material historik te vecante. Qellimi i tij ishte krijimi i nje pershkrimi historik rreth origjines, zhvillimit dhe perparimit te Dalmacise ne shekuj. Ai perdori evidenca nga DAI si pika kryesore ku mbeshteste mendimin e tij. Lucius mendonte se, pervec rastit te disa qyteteve, egzistonte nje ndarje te qarte midis Dalmacise se antikitetit dhe asaj te mesjetes se hereshme. Libri i tij vinte ne dyshim serioz pershkrimet e mepareshme te cilat ishin fokusuar ne strategi krejt te ndryshme me objektiv final deklarimin e trashegimise antike Ilire dhe hapesirave tokesore te lidhura me ta (19).

Duke vazhduar me diskutimin, eshte e rendesishme te theksohet qe Lucius mblodhi nje sasi te madhe informacioni dhe te dhenash rreth Ilirianeve dhe Ilirise dhe e perdori kete material ne pershkrimet e tij ku behej fjale per historine e hereshme te Dalmacise. Here pas here, Lucius i kombinoi keto dije me informacionet e marra nga shenimet qe Romaket kishin bere mbi pllaka te ndryshme guri. Keto materiale antike ai i kishte pare personalisht dhe kishte bere shenime te shumta rreth permbajtjes se tyre (De regno, 1.1-6, ed. Kuntic-Makvic). Midis burimeve te tjera, ne menyre te vecante, Lucius u mbeshtet ne punimet antike Greke. Keto referenca perfshinin mbishkrime Helene (Si per shembull shenime te bera ne gure kilometrike, pllaka guri me kordinata gjeografike, etj) te permendura nga Pseudo-Scylax dhe pseudo-Scymnus, Strabo dhe vecanarisht Appian ne punimin e tij "Historia e Ilirise". Mbase Lucios eshte i pari studiues qe kuptoi qe Ilyricum ishte nje term antik qe ndryshonte kuptim ne varesi te situates (De regno, 1.3, esp. 1.3.1-25). Per me shume, termi Ilirian nuk ishte perdorur te pershkruante/identifikonte te gjitha grupet e banoreve vendas te Ilirikumit (1.5.149-54). Lucius ishte me shume i interesuar te "konstruktonte" procesin e pushtimit Romak  (1.1.262-846), vendodhjen e grupeve te caktuara te popullatave vendase, ne vecanti shtrirjen e Dalmacise ne Ilirine antike. "De regno" nuk i jep ndonje rendesi te madhe ethnografise te hapesirave Iliriane.Ne pershkrimet e Lucios ka vetem disa pergjithesime rreth Ilirianeve si pershembull; ata ishin luftedashes. Me se shumti ai permend "mendjeshkurtesine femerore" te mbretereshes Teuta (1.1.951-52, 1.1.973-74, 1.4.17) (20).

Punimi i Lucios u zhvillua me tej dhe u be pjese e projektit madhor "Illyricum sacrum" qe u fillua nga Jezuiti Italian Filippo Riceputi (1667-1742). Projekti u vazhdua me tej nga pasuesi i tij Daniele Farlati (1690-1773) dhe u perfundua nga Jacopo Coleti (1734-1827). Ky punim u botua ne tete volume. Objektivi kryesor ishte te pershkruante historine e Krishterimit dhe te Kishes ne Ilirikum. Ky publikim vinte pas disa punimeve te mepareshme si pershembull "Germania topo-chrono-stemmato-graphicasacra et profana" te shkrojtur nga Buccelinus dhe  "Italia sacra" te shkrojtur nga Ughelli. Nje pjese e rendesishme e hyrjes te volumit te pare qe filoi te shkruhej nga Riceputi por u perfundua dhe publikua nga Farlati ne vitin 1753 i dedikohet historise para-Kristiane, Ilirise antike dhe Dalmacise. Ne fillim Riceputi e qojti kete punim "Ilirianet pagane". Ne versionin perfundimtar, Farlati e ndau materialin ne dy seksione dhe i ri-emeroi ato; Iliria (De Illyrico) dhe Dalmacia (De Dalmatia). Keto dy pjese u bashkuan me pjesen e trete " Kisha ne Iliri dhe Dalmaci" (De Illyrica et Dalmatica ecclesia). Materiali ishte organizuar ne perputhje me pikpamjen e Farlatit qe kufizonte "Illyricum sacrum" ne kufijte e Dalmacise antike dhe linte jashte ketij teritori Aquileia, Noricum dhe Pannonia, te cilat me hershem Riceputi kishte menduar ti perfshinte ne Iliri. Riceputi dhe Farlati mblodhen ne nje punim te vetem informacionin me te plote te mundshem rreth hapesirave Ilire. Ata krijuan nje pershkrim kompleks dhe influencial me nje rendesi te jashtezakoneshme per historine e hereshme Ilire. Ata studiuan nje sasi shume te madhe informacioni nga burime te shkrojtura dhe here pas here perdoren si evidenca epigrafe dhe monedha te ndryshme te cilat ata i analizuan me imtesi. Megjtheate, ata nuk ishin aq kritike dhe precize ne burimet e tyre te informacionit sa ishte Lucius (21). 

Te dy pjeset e para te punimit "Illyricum sacrum" perfaqsojne fazen finale te punimeve te hereshme shkencore rreth te kaluares te Ilirianeve dhe hapesirave antike Ilire. Eshte fatkeqsi qe keto pjese nuk terhoqen me shume interes shkencor ne pikpamjen se si ato influencuan studiuesit e mevonshem dhe qendrimet e ketyre studiuesve rreth te kaluares. Ky nuk eshte vendi ku mund te behet nje analize me e thelle rreth kesaj ceshtje, por ne mund te bejme disa komente te rendesishme. Dhe pse te bazuar ne materiale te pjeseshme historike dhe imagjinaten e tyre, Riceputi dhe Farlati krijuan nje pershkrim kompakt qe fliste rreth origjines dhe historise te hereshme te hapesirave Iliriane. Te dy keta autore ishin shume te prirur te pranonin dhe konfirmonin variantet e historianeve te vjeter rreth gjeonologjise mitologjike dhe origjines te Ilirianeve. Kjo duket qarte kur ata ndjekin teorine e prejardhjes "pellazgjike" te Ilireve duke filluar nga Hyllus, djali i Herkulit (Herakle) dhe pasardhesi i tij Hyllaei, dhe vazhduar me heronjte e mitologjise Greke si Cadmus dhe Diomedes ne detin Adriatik, etj ... Duke mbledhur copeza nga antikiteti, Riceputi dhe Farlati "konstruktuan" nje histori te re ose zgjeruan historine egzistuese, kryesisht ate te Lucius. Disa nga keto teori kane influencuar historianet, bile edhe deri pak kohe me pare. Ditaret e njohura te udhetimeve te venecianit Abbe Alberto Fortis (1741-1803), me titull "Viaggio in Dalmazia" te botuara dhe ne Anglisht (Travels into Dalmatia), nuk jane materiale te rendesishme qe mund te perdoren per krijimin e nje "diturije" rreth Ilirianeve antike. Kendveshtrimi ne drejtim te antikitetit kufizohet ne eksperiencat e tij personale gjate vizitave qe ai beri ne disa vende te bregdetit te Dalmacise qe ne ate kohe ishin nen zoterimin Venedikas. Ai e paraqiti kontrollin Romak si piken me te larte te "shkelqimit" Dalmacian. Megjtheate, shkrimet e tij krijuan nje impakt te konsiderueshem dhe qe zgjati shume; vecanarisht portretizimi dhe pershkrimi i popullates Morlachi. Morlachi ishte nje term qe te huajt kishin krijuar per te kategorizuar popullaten e Krishtere te disa zonave ne brendesi te teritorit te Dalmacise qe Venediku i kishte marre nga Otomanet pas mareveshjes per paqe te arritur ne Carlowitz (Karlovci) ne vitin 1699. Pershkrimet e Fortis qe i paraqiste Molachit si njerez egzotike dhe barinj "primitive te padjallezuar" qe jetonin ne male, u bene guret themeltare ku u mbeshtet kendveshrimi perendimor per Ballkanin e shekullit te 19-te dhe fillimin e shekullit te 20-te. Dallimet midis banoreve te qyteteve bregdetare dhe malesoreve te "eger dhe te lire" te zonave ne brendesi te teritorit jane shembuj qe tregojne se si u zhvillua qyteterimi ne keto zona. Gjithashtu, keto shkrime tergojne se si banoret e qyteteve Dalmaciane dhe barbaret e dikurshem Morlachiane u konsoliduan ne nje grup te vetem. Kendveshtrimet e Fortis lane gjurme ne mendimin shkencor dhe ndikuan studiuesit deri ne kohet e vona; pershembull kemi rastin e Fernand Braudel (22). Ne te njejten kohe, sic dhe do te shohim me poshte, efekten ne menyre te konsiderueshme perceptimet rreth Ilireve dhe ne vitet qe do te pasonin.    

 

Ilirianet ne shekullin e 19te dhe 20-te

Konceptimet e para "moderne" te Ilirianeve formuan themelet mbi te cilat u ngriten koncepte me bashkekohore rreth popullates te hershme te Ballkanit perendimor dhe qendror. Keto koncepte u zhvilluan nga intelektualet rajonale te cilet nepermjet eksplorimit te antikitetit dhe nje rilindje interesi te pergjtheshem ne boten antike Greko-Romake tentuan te provonin nje vazhdimesi te panderprere te historise qe nga koherat antike. Copeza te shperndara njohurie nga antikiteti u "shkrine" dhe u perdoren te krijonin nje ene te re e cila perseri permbante histori nga e kaluara si pershembull punimet e njohura "De Regno" te Lucius ose "Illyricum sacrum"; punime te cilat do te ktheheshin ne burime njohurie per brezat e ardhshem. Interpretimet qe theksonin vazhdimesine Ilirio-Sllave do te kundeshtoheshin nga studiuesit e mevonshem te cilet u bashkuan me idete qe Lucios kishte hedhur me pare. Ideja e vazhdimesise Iliriko-Sllavike ishte prezente deri ne mesin e shekullit te 19-te kur pati dhe nje levizje jeteshkurter te qojtur "Levizja Ilirike" ne Kroaci (1830-1843) te udhehequr nga  Ljudevit Gaj dhe pasuesit e tij. Kjo levizje ndiqte gjurmet e Vitezović dhe konsideronte ideologine e hereshme Iliriane si platformen ku do te mbeshtetej nacionalizmin Kroat. Levizja Iliriane ishte nje aspirim i rendesishem per versionin Kroat te Jugosllavizimit. Nje brez me vone, qarqet intelektuale rreth kryepeshkopit te Đakovo Josip Juraj (Joseph Georg) Strossmaye e zhvilluan me tej kete platforme (23). 

Kendveshtrimi qe Ilirianet antike ishin nje identitet njerezor dhe kulturor i vecante do te mbetej pjese e teorise Iliriane. Kjo ndodhi vecanarisht pasi disiplina e re e "gjuheve te vjetra" (paleo-linguistics), bazuar ne evidenca shume modeste, konsideroi Ilirishten si para-ardhese te gjuhes Shqipe. Teoria qe Ilirishtja egzistonte si nje gjuhe me vete ju sugjeronte studiuesve te shekullit te 19-te se njehere e nje kohe Ilirianet egzistonin si nje identitet i vecante (24). Per me shume, ditari i udhetimeve te Fortis krijoi referenca te reja te rendesishme te cilat do te zhvilloheshin me tej nga udhetare te me vonshem qe vizituan rajonin, si pershembull Anglezi Arthur Evans. Ne pershkrimet e ketyre udhetareve popullatat antike kthehen ne reflektime te Morlachi-ve; atyre personazheve "primitive romantike" te Fortis, te cilet edhe pse mos kishin lidhje gjenetike midis tyre, ata i bashkonte mentaliteti i njejte (histoire des mentalités). Disa paralelizma midis popullatave antike dhe atyre te me voneshme qe jetonin ne Alpet Dinarike kishin rrenje kaq te thella ne konceptet shkencore sa qe jane kundestuar vetem ne kohet e vona. Nje shembull i shkelqyer eshte rasti i hipotezes qe popullatat antike ishtin organizuar ne nje sistem te ngjashem qe ishte vene re ne fillimet e "Heres Moderne" ne zonat Dinarike, (Hercegovine, Mal i Zi, Shqiperi). Behet fjale per grupe njerzish te lidhur me njeri-tjetrin mbi baza vllazerie apo lidhje fisnore (25).

Eshte e rendesishme te vihet re qe keto pershkrime te hereshme bazoheshin, ne masen me te madhe, ne materiale te shkrojtura perpara shekullit te 19-te. Ashtu si dhe ne shume vende Evropiane, kerkimi dhe koleksionimi i evidencave materiale, ishte limituar kryesisht ne perpjekjet e kerkuesve amatoreve te antikitetit te cilet mblidhnin koleksione te ndryshme, pershkruanin renojat dhe mbanin shenime rreth mbishkrimeve te ndryshme. Kuptohet qe mbetjet Romake ne keto zona ishin me te "privilegjuara" dhe me te dukeshme dhe nuk kerkonin germime te fokusuara  dhe te specializuara si ato qe duheshin bere per ato pak mbetje antike te lidhura me popullatat vendase qe kishin jetuar ne ato zona para ndikimit Romak. Permeshume, duhet nenvizuar qe traditat e kerkuesve te antikitetit ishin te ndryshme ne zona te ndryshme. Ne Slloveni dhe Kroaci, (Vecanarisht ne Dalmaci), traditat kerkimore u zhvilluan ne nje platforme te ngjashme dhe periudhe te njejte kohore si kudo tjeter ne Evropen Perendimore dhe Mesdhetare. Per kete arsye, ne zonat e permendura, institucionet dhe kerkimet arkeologjke u zhvilluan shume shpejt gjate fillimit te shekullit te 19-te. Nga ana tjeter, ne hapesirat nen kontrollin Otoman, Bosnje, Hercegovine, Serbi dhe Mal te Zi, kerkimet rreth antikitetit ishin te ralla dhe materialet ishin trajtuar keq. Kjo ndodhi deri vone ne shekullin e 19-te kur Serbia dhe Mali i Zi u bene principata autonome, (Me vone vende te pavarura), dhe Bosnja dhe Hercegovina koloni te Austro-Hungarise Habsburgase. E njejta gje duhet thene dhe per zhvillimet e arkeologise ne keto rajone e cila nuk ndoqi modelet perendimore por u zhvillua ne rruge/forma specifike (26).

Stili perendimor i "nacionalizmit romantik" qe erdhi ne shekullin e 19-te, sinjalizoi zhvillimin e nje historie me te sofistikuar dhe me te perpunuar te "Ilirianizmes". Disa versione te ketij "nacionalizmi romantesk" ishin krijuar nga te huajt, disa te tjera nga faktore vendas qe shpesh here kundeshtonin njera-tjetren. Ne te kaluaren e afert, studiuesit i perceptonin Ilirianet, pak a shume, sic perceptonin dhe grupe te tjera prehistorike qe ishin perdorur nga ideologjite moderne per justifikimin e identiteteve aktuale (27). Egzistojne ndryshime thelbesore midis teorive te "brendeshme" dhe atyre te "jashtme". Te huajt kishin interesa te caktuara; keto ishin "romantizimi i Ballkanasve primitiveve te pakoruptuar nga civilizimi", ose e thene me drejt, interesa politike te fuqive imperialiste si ne rastin e misionit "civilizues" te Austro-Hungarise ne Bosnje dhe Hercegovine (28). Gjate 50-60 viteve te fundit eshte krijuar nje platforme bashkekohere ne kerkimet iliriane megjithate rezultatet jane modeste. Perceptimet rajonale reflektojne perpjekje per ri-ndertimin e te kaluares te larget bazuar ne objektiva te reja nacionale. Nje nga levizjet Iliriane ne Kroaci ishte e pasuksesshme dhe nuk pati jetegjatesi. Megjthate, teoria e Sllaveve te Jugut e formuluar ne rrethet intelektuale prane Kryepeshkopit Strossmayer, (ne vecanti punimet e historianit Franjo Rački dhe gjuhetarit Vatroslav Jagić), paraqiti nje version me te pranueshem. Ata pranuan migrimet e Sllave ne Evropen juglindore gjate mesjetes se hereshme dhe e konsideruan kete si histori te perbashket te Sllaveve te Jugut duke i dhene teorise se origjines Ilire nje pozicion shume me te parendesishem (29). 

 

Pozicionet e te huajve: Romanticizmi dhe Kolonializmi

Udhetaret Britanike te shekullit te 19-te i zhvilluan pikpamjet e tyre rreth Ilireve ne nje konteks me te gjere Ballkanik. Fjala Ballkan u kthye ne nje fjale qe pershkruante komunitetet nga rajonet Jug-Lindore te Evropes qe ndodheshin nen kontrollin e Perandorise Otomane. Keto pikpamje shfaqnin pozicionet opozitare qe kishte Perendimi me Lindjen. Fokusi i udhetareve Britanike ne fillim ishte perqendruar ne Shqiperia dhe Shqiptaret. Disa nga keta udhetare si W.M. Leake perforcuan kendveshtrimin se Shqiptaret jane pasardhes direkt te Ilirianeve dhe nje version me "puro" se Greket te cilet ishin "prishur" si rezultat i kontrollit shekullor Otoman. Nuk duhet te harohet kontributi Francez, gjate kontrollit Napoleonian te Dalmacise qe duket me se miri ne botimin e vitit 1802 "Voyage pittoresque et historique de l’Istrie et de la Dalmatie" (30). Disa udhetare te tjere qe kaluan ne Dalmaci ne fillim te shekullit te 19-te, si pershembull J. Gardner Wilkinson. Ne dy volumet e tij mbi Dalmacine dhe Malin e Zi te viteve 1848 ai permendin shume pak Iliret dhe informacioni eshte kryesisht i marre nga punimet e Ferlatit. 

Natyrisht qe udhetari me i famshem eshte Sir. Arthur Evans, i njohur si zbuluesi i civilizimeve Knossos dhe Minoan. Ai udhetoi neper Dalmacine e kontrolluar Austriak dhe brendesine e teritorit te kontrolluar nga Otomanet gjate revoltave ne Herzegovine (1875-1878). Popullata e Krishtere (kryesisht Serbe) ishte ngritur kunder pronareve Myslymane te tokave, kontrollit Otoman te teritorit dhe pushtimit te Bosnjes dhe Hercegovines nga Austro-Hungaria. Evans ishte me se shumti i interesuar ne ngjarjet e kohes, dhe u simpatizua fuqimisht me ceshtjen e rebeleve. Ai gjithashtu jep pershkrime te gjalla te pejsazheve dhe mbetjeve arkeologjike, detaje historike nga e kaluara, etnografi, etj. te zonave te Bosnjes dhe Hercegovines qe ai i pershkruan si te izoluara. Evans ve nje theks te forte ne arritjet e Ilirianeve antike dhe historine mesjetare te Mbreterise se Bosnjes. Ai i perdor keto argumenta si pika per te treguar qe pushtimi Otoman ishte shtypes, i prapambetur dhe duhej te kishte marre fund (31). Evans gjate vleresimeve te se kaluares nuk mban gjithmone te njejten linje, por ideja qe "barbaret" Sllave pushtuan dhe trasheguan civilizimin antik Iliro-Romak, si gjenetikisht ashtu dhe kulturalisht, shfaqet shpesh here ne shkrimet e tij (32). Evans disa here pranon qe Shqiptaret jane pasardhes te vertete te Ilireve por gjithashtu imagjinon banoret e Alpeve Dinarike, ne vecanti Dalmacine jugore, Hercegovinen dhe Malin e Zi, si pasardhes te drejtperdrejte te Iliro-Romakeve. Nuk eshte per tu cuditur qe ai shpesh perdor termin Ilirian dhe Ilirianet per te vecuar popullatat e shekullit te 19-te te Kroacise, Dalmacise, Bosnjes dhe Hercegovines dhe gjuhet qe ata perdornin. Nje opinion i tille mbase e influencoi ate te bente nje lidhje midis banoreve te dikurshem te Dalmacise Romake, qe ishin pershkruar si te izoluar, luftetare, konservative dhe liridashes, me banoret qe popullonin keto hapesira ne shekullin e 19-te. Evans, gjithashtu mbeshteste idene e bashkimit Sllav; ide per te cilen ai gjente mbeshtetje ne historite e vjetra dhe bazuar mbi to bente paralelizmin me "Bashkimin Ilir" te dikurshem (33).

Kendveshtrimet qe Evans paraqiti rreth Ilirianeve lane gjurme ne perceptimet e studiuesve Anglishtfoles te shekullit te 20-te. Historite me luftetare liridashes, (vecanarisht te perforcuara me shembuj nga partizanet Jugosllave qe luftonin ne male gjate Luftes se Dyte Boterore), konservatorizem dhe unitet kulturor, vazhduan qe here pas here te shfaqen ne konceptimet e sudiuesve te kohes sic tregohet ne paragrafin me poshte:

Rajoni Dinarik ne Jugosllavi eshte nje nga vendet me te pa-kalueshme ne te gjithe Evropen. Banoret e zones nuk i jane nenshtruar as edhe nje here ndonje autoriteti qendror. Ketu mbizoterojne lidhjet lokale. Terreni i thyer e ben te veshtire kontaktin edhe midis komuniteteve fqinje. Po ashtu, mund te themi qe rezistenca kunder atyre qe jane perpjekur ti pushtojne ka qene gjithmone prezente. Betejat e Ilireve te Panonias kunder Romakeve dhe ato te Malazezeve kunder Turqve u riperseriten nga Jugosllavet gjate Luftes se Dyte Boterore (34). 

 

Historiografia dhe arkeologjia moderne morren nje shtytje te madhe nga punimet e studiuesve Gjermane te shekullit te 19-te dhe filliit te shekullit te 20-te. Kjo ndodhi ne te njejten kohe kur u riten interesat politike dhe kolonialiste te Gjermanise dhe Habsburgeve per Evropen jug-lindore. Zippel shkroi nje monografi rreth pushtimit Romak te Ilirikumit duke u mbeshtetur kryesisht ne burime shkrimore. Punimi ishte i standarteve shume te larta per kohen dhe sherbeu si pike referimi per studiues te tjere te atyre viteve. Libri u be burim informacioni per tema si ajo e pushtimit Romak te komuniteteve vendase dhe institucionet politike te tyre perpara pushtimit Romak (35). Po aq i rendesishem dhe influencial ne mendimin shkencor ishte dhe i ashtuqojturi diskutimi "Panilirian". Arkeolugu Gjerman Gustaf Kossinna hodhi idene e nje migrimi masiv te Urnfielders (popullata qe banonin ne Evropen qendrore) gjate periudhes se bronxit te vone ne drejtim te Evropes jug-lindore dhe detit Egje (Aegean). Ai e lidhi origjinen e Urnfielders tek kulturat jug-lindore te Lusatian dhe Urnfielder. Kossinna mendonte se Urnfielders ishin larguar nga zona e permendur si rezultat i ardhjes se Gjermaneve fitimtare qe me pare banonin ne hapesirat e Jutland. sipas tij kjo levizje popullatash ndodhi gjate periudhes 1800-1700 perpara Eres Kristiane. Interpretimi qe Kossinna i beri etnicitetit te ketyre kulturave ndryshoi disa here por ne nje moment ai e lidhi kulturen Lusiatane me ate Ilire. Ky pozicion "zgjdhi" dy probleme ne te njejten kohe. Se pari, percaktoi kur dhe nga erdhen para-ardhesite e Gjermaneve qe u vendosen ne Gjermani. Se dyti, i kthehu popullatat para-Gjermane, ne nje forme indirekte, themelues te civilizimit klasik Grek. Kjo teori ishte ne perputhje te plote me hipotezen e tij qe Evropa qendrore prehistorike nuk ishte me poshte se kulturat Mesdhetare. Kossinna i nxori konkluzionet e tij bazuar ne kerkime shkencore Gjermane dhe Evropiano-perndimore. Keto kerkime i pane Ilirianet si nje grup te vecante gjuhesor Indo-Evropian, dhe ne perputhje me kendveshtrimet e shekullit te 19-te, nje "race" me vete (36).

Studiuesit Gjermane te gjuheve te vjetra, si Krahe dhe Pokorny, me entuziazem pranuan idenete e Kossinnas dhe u perpoqen te justifikonin dhe perforconin keto ide duke paraqitur evidenca nga gjuhet e vjetra te lidhura me migrimet masive prehistorike. Krahe i ripunoi opinionet e tij mbi gjuhen Iliriane dhe ne vitin 1964 publikoi nje volum te dyte. Rishikimi ndodhi kur u pa qarte qe teoria e tij Pan-Iliriane nuk qendronte. Carl Schuchhardt ndoqi nje rruge disi ndryshe nga ajo e Kossinnas. Ai i pa Gjermanet si pjese te kultures Lausitz, te cilet migruan drejt jugut ku dhe u perzjene me popullatat "para-Iliriane" Neolitike te zonave te Danubit dhe si rezultat i ketij bashkimi u krijuan Ilirianet (37). Ideja qe Ilirianet ishin  Urnfielders dhe perbenin pjesen me te madhe te migrimeve qe ndodhen ne drejtim te zonave te Egjeut (Aegean) influencoi studimet shkencore per disa dekada. Kjo kishte ndodhur bile dhe pas vitit 1945 kur Kossinna, (Ai vete kishte vdekur ne vitin 1931), ishte hequr nga literatura shkencore mbasi pikpamjet e tij ishin perdorur nga Nazistet (38).

Ne te njejten periudhe kohore, nje pjese e mire e studimeve Gjermane u perqendruan ne historine antike te Kroacise, dhe ne vecanti te Bosnjes dhe Hercegovines. Keto zona, deri ne marrjen e tyre nga Austro-Hungaria prej Otomaneve ne vitin 1878, kishin qene te pa prekura nga arkeologet (39). Interesi ne pre-historine dhe antikitetein Slloven dhe Kroat kishte natyre politike. Kjo sepse keto hapesira kishin qene pjese te perandorise Austro-Hungareze dhe kryesisht kerkimet arkeologjike ne keto zona ishin kryer nga arkeologe vendas. Situata ne Bosnje dhe Hercegovine ishte komplet ndryshe. Ne keto dy pjese te ballkanit te pas vitit 1878, arkeologjia u zhvillua si si nje disipline koloniale. Gjate nje kohe te shkurter dhe si rezultat i kerkimeve te mire financuara u bene zbulime te rendesishme ne fushen e athropologjise, etnografise, kontrollit Romak, Mesjetes dhe ne vecanti te periudhave prehistorike (40). Studiuesit e antikitetit dhe arkeologet qe punuan ne zonat perendimore te Ilirise u fokusuan ne pjeset me te dukeshme dhe me te perhapura te mbetjeve Romake. Perpara ketyre kerkimeve, njohurite per komunitetet para-Romake ishin te pakta keshtu qe zbulimet qe u bene ne Bosnje dhe Hercegonine ishin vendimtare per krijimin e nje pikture te pergjitheshme rreth Ilirianeve te kohes para kontrollit Romak. 

Megjthese as edhe nje here ne nivelin e historiografise Gjermane, studiuesit e hershem Italiane ishin interesuar te krijonin nje pershkrim te para-historise Ilire. Kerkimi ishte fokusuar me se shumti ne gjetjen e lidhjeve midis popullatave Veneti dhe Ilirians. Ky ishte nje projekt Italian me interes ne bregdetin Dalmacian dhe synonte krijimin e nje historie te lashte dhe te perbashket midis Italise se veriut dhe rajoneve te anes tjeter te Adriatikut. Mbase pika kulminante arriti me interesin Italian te treguar me kerkime arkeologjike ne Shqiperi gjate viteve 1920-1930. Projekti ishte fokusuar ne gjetjen e evidencave te udhetimit te Aeneas (Eneas) per ne Itali nepermjet Shqiperise dhe ishte nje shembull interesant qe tregonte nje nderthurje te interesave politike te regjimit te Musolinit dhe kerkimeve per studimin e se kaluares (41).    

 

Kendveshtrimet e Sllaveve te Jugut dhe Shqiptareve

Lidhjet midis procesit te "konstruktimit te Ilireve" dhe ndryshimeve politike qe ndodhen rreth viteve 1910 (Shpallaja e pavaresise se Shqiperise ne vitin 1913; themelimi i shtetit te perbashket te Sllaveve te Jugut ne vitin 1918), nuk ka marre vemendjen e duhur. Studimet e kohes tone jane gjithmone e me shume te interesuara te lidhin objektivat e momentit me identitetet historike te se kaluares (42).     

 

Pozicioni Shqiptar

Duke filluar nga fundi i shekullit te 19-te, ne mendimin e pergjithshem Shqiptar, eshte ngulitur thelle nocioni qe midis Ilirianeve para-antike, atyre antike, shqiptareve te mesjetes dhe atyre moderne egziston nje lidhje e panderprere. Ky koncept ishte bazuar ne hipotezen e gjuheve te vjetra, te permendur me siper, qe thoshte se gjuha Shqipe kishte rrjedhur nga gjuha Ilire dhe keshtu qe Shqiptaret jane pasardhes te drejtperdrejte te Ilirianeve. Kjo perbente nje strategji qe duket qarte qe ishte krijuar ne mejdiset e intelektualeve te nacionalizmit romantik i cili kishte "konstruktuar" vazdimesine historike dhe biologjike te shqiptareve qe nga koherat para-historike deri ne kohet moderne. Nuk eshte surprize qe pozicioni Shqiptar ne lidhje me Iliret efekti ne menyre te konsiderueshme interpretimet e arkeologjise Shqiptare, ne vecanti gjate periudhes se regjimit komunist (1945-1991). Si perfundim, interpretimet e studiuesve mbeshteten pikpamjen qe gjate pushtimit Romak, Ilirianet nuk u asimiluan kurre por mbajten identitetin e tyre te vecante etnik. Bazuar ne kete kendveshtrim, Shqiptaret jane pasardhes direkte te atyre Ilirianeve qe u terhoqen ne thellesi te maleve te Shqiperise se sotme te shtyre aty nga presioni i migrimit dhe vendosjes se Sllaveve gjate shekullit te 6-te dhe te 7-te (43). 

Vitet 1950 shenuan lindjen e disa hipoteza te reja. Gjetjet gjate germimeve te bera ne luginen e Matit mbeshteten teorine qe kultura e ketij rajoni kishte nje vazhdimesi te panderprere qe nga Epoka e Bronxit. Ne ate kohe kjo u interpretua si nje prove qe origjina e Ilireve e kishte zanafillen ne Epoken e Bronxit. Ky kendveshtrim korespondoi me nje ndryshim thelbesor te pozicionit te studiuesve Jugosllave te viteve 1960 ku vlen te permendet rasti Benac-Čović me teorine "Etnogjeneza Iliriane" qe theksone rendesine e vazhdimesise kulturore nga Epoka e Bronxit ne ate te Hekurit (Teorise Benac-Čović do ti kthehem me poshte). Interpretimet e mevoneshme ngriten nje pikepyetje mbi teorine qe thoshte se Ilirianet ishin formuar ne Epoken e Bronxit dhe mbeshteten teorine qe Iliret u shfaqen ne Periudhen e Hekurit  si "grupe te medha komunitare" qe ndanin nje kulture te perbashket e cila kishte evoluar qe nga Periudha e Bronxit. Ne te njejten kohe, teoria qe komunitetet Iliriane ne teritorin e Shqiperise mirembajten unitetin kulturor gjate Periudhes se Hekurit nuk u vu ne diskutim (44).

Deklarimet qe Shqiptaret kishin origjine Ilire ishin gjithashtu inkurajuar dhe perdorur per arsye politike si arme te fuqishme ne luften midis studiuseve Serbe dhe Shqiptare rreth identitetit prehistorik te banoreve te provinces te kontestuar te Kosoves (45). Megjithese nocioni i vazhdimesise Ilire eshte lekundur shume nga gjetjet e reja, nuk eshte per tu cuditur qe vazhdon deri ne nje nivel te caktuar te dominoje mendimin popullor dhe shkencor ne Shqiperi. Ka disa kohe qe ne mendimin e pergjithshem (por jo ne mes te shkencetareve) eshte shfaqur nje debat qe mund te quhet "Diskutimi Pellazg" (me sakte nje diskutim i ri Pellazgjik). Mbeshtetesit e ketij pozicioni thote se Ilirianet dhe Shqiptaret rrodhen nga Pellazget, nje popullate prehistorike autoktone qe jetonte ne zonat e Evropes juglindore dhe te Azise se Vogel. Nuk duhet shume mend te kuptohet qe kemi te bejme me nje rikthim ne teorite e shekullin te 19-te qe benin fjale rreth autoktonise se Shqiptareve. Me te drejte, ato ishin kritikuar nga studiuesit Shqiptare te kohes, por me vone keto teori ishin adoptuar zyrtarisht nga udheheqesi i degjuar komonist, Enver Hoxha. Kjo teori e cuditeshme Pelazgjike ka gjithashtu mbeshtetesit e saj edhe ne rrethet jo-shkencore jashte Shqiperise (46). 

Pozicioni i Sllaveve te Jugut

Nga ana tjeter, pozicioni Jugosllav rreth historise se Ilirianeve arriti ti mbijetoje disa ndryshimeve te rendesishme. Shteti i Sllaveve te Jugut, qe u themelua ne vitin 1918, ishte nje koncept i ri qe mblodhi sebashku popuj te ndryshem qe flisnin gjuhe te kuptueshme per njeri-tjetrin dhe ne disa raste ndanin zakone te ngjashme kulturore. Periudha e antikitetit te hershem apo te vone, nuk kishte ndonje rendesi kritike ne themelimin e shtetit te ri Jugosllav sic ishte ne rastin e Shqiperise. Themelet historike ishin hedhur ne mesjeten e hereshme kur dhe para-ardhesit e Sllaveve te jugut permenden per here te pare ne rekorded e shkrojtura historike. Ideja se Sllavet e Jugut (Serbet, Kroatet dhe Sllovenet) erdhen si nje grup i perbashket ne Ilirikum, ne kohen kur kuntrolli Romak kishte perfunduar, ishte bere guri themeltar i historise zyrtare Jugosllave. Ne kete prizem, Ilirianet ishin paraqitur si nje popullate qe filloi te zhdukej gjate kontrollit Romak. Me kalimin e kohes, kjo popullate u be pak e nga pak pjese e identitetit Romak dhe me vone ishte absorbuar plotesisht nga Sllavet e Jugut. Megjithate, Ilirianet ishin konsideruar te rendesishem sepse ata lane mbrapa gjurme traditash dhe menyrash jetese te cilat u bene pjese e kultures mesjetare dhe periudhes te hereshme moderne te Sllaveve te Jugut (47).

Eshte e veshtire te kundeshtosh faktin qe studimet Gjermane dhe Austriake influencuan dhe dominuan pozicionin nga u pa e kaluara Iliriane ne kete rajon. Ne te njejten kohe, mund te thuhet se kishte opinione dhe perafrime kontradiktore dhe brenda shkences Gjermanofone. Ajo ishte e ndare ne shkolla te ndryshme mendimi dhe kjo dukej qarte ne arkeologji (48). Ilirianet ishin konceptuar bazuar ne teorine Pan-Iliriane e cila ishte krijuar para viteve 1950. Nuk eshte per tu cuditur qe kjo  teori, e influencuar shume nga shkolla Gjermane, i konsideronte Ilirianet, direkt apo indirekt, pjesmares ne krijimin e civilizimit klasik Grek. Sipas kesaj hipoteze kjo ndodhi gjate migrimeve te periudhes se Bronxit te vone. Ne te njejten kohe, Ilirianet ishin pare si pjestare te "races Indoevropiane" dhe si rrjedhim ndanin te njejtin "gjak" me Evropianet perendimore. Kriteri gjuhesor, ai i gjuheve te vjetra, ishte perdorur per te klasifikuar Ilirianet. Ishte supozuar qe Ilirianet mergimtare asimiluan popullatat e vjetra vendase te cilat mbijetuan vetem ne disa "xhepa" te vegjel si ne rastin e Liburnasve. Disa autore, si pershembull Budimir, ngriten hipotezen se bile dhe para-Iliret (Pellazget) ishin gjithashtu me prejardhje Indo-Evropiane dhe ishin vendosur ne hapesirat Ballkan-Deti Egje gjate Epokes se Bronxit te hershem (perafersisht 2000 vjet para Eres Kristiane). Ardhja e tyre kishte ndryshuar ne menyre te ndjedhme perberjen e popullates te hapesirave te permendura me lart. Ide te ngjashme ishin shfaqur ne disiplinen e arkeologjise te asaj kohe sic tregohet ne studimin e Carl Schuchhardt qe “indo-gjermanizon” para-Ilirianet duke ngritur nje shkalle me lart idete e hedhura nga Kossinna (49).

Ndryshimi i pare renjesor ishte menyra se si shkenca rajonale filloi ta ri-vleresonte teorine Pan-Iliriane te Kossinnas. Ky ndryshim filloi pas vitit 1945. I ashtuquajturi "Simpoziumi i Sarajevos" qe u mbajt ne vitin 1964 i konsideroi Ilirianet si nje popullate vendase qe ndodhej ne ato zona qe para pushtimit Romak. Me pak fjale, Federata Yugosllave dhe Shqiperia e asaj kohe e zevendesuan teorine e Kossinnas, e cila mbronte variantin e migrimit dhe vendosjes te Ilireve kryesisht ne zonen e Alpeve Dinarike, me teorine qe Ilirianet e Periudhes se Hekurit ishin me se shumti banore vendas dhe pas-ardhes se nje popullate me te hereshme qe i kishte rrenjet ne Periudhen e Bronxit (50). Udheheqesit e kesaj ideje ishin arkeologet Alojz Benac dhe Borivoj Čović, te dy punonjes te Muzeumit Rajonal te Sarajevos. Ata nuk ishin te cliruar nga paragjykimet e  kohes dhe zevendesuan pikpamjen Pan-Iliriane me nje "maket historik"  te bazuar ne kerkimet e tyre ne nje zone te kufizuar. Studiuesi i njohur Wikes e pershkruan kendveshtrimin e tyre si "Nje fokusim ne Bosnje (Hercegovine)". Čović e pershkroi Ilirine si nje hapesire te gjere qe shtrihej midis Adriatikut, Savas, Moraves dhe Vardarit, e ngushtonte ate ne Dalmacine qendrore dhe jugore , Hercegovine, Bosnjen jugore, Malin e Zi, Serbine jug-perendimore dhe Kosove (51). Megjithese ky pozicion i ri kritikonte hapur teorine e Kossinnas, bazohej ne te njejten metodologji te vleresimit te raporteve kulture-histori, por ishte ri-formuluar dhe pastruar nga emerimet raciale te Gordon Childe. Metodologjia e njejte duket qarte kur merr emertimet/emrat qe ju jane vene dikur grupeve/popullatave specifike dhe i lidh ato me  kulturat para-historike. Kjo eshte nje perpjekje qe ka per qellim krijimin e identiteteve antike dhe vendosjen e ketyre identiteteve ne nje harte gjeografike. Kjo tendence duket me se miri ne emertimin e koferences e cila u qojt: "Simpozium mbi percaktimin e kufijve teritoriale dhe kohesore te Ilirianeve ne prehistori".

Ne kete konceptim te ri, Ilirianet shihen si nje grup gjysem-etnik, i perbere nga grupe fisesh heterogjene te lidhur me njeri-tjetrin kulturalisht. Sipas kesaj teorie keto grupe ishin ne rrugen e krijimit te nje populli te unifikuar por ky proces u ndal nga pushtimi Romak. Duke analizuar rezultatet e simpoziumit te vitit 1964 (dhe te viteve 1966, 1968) duket pothuajse qarte qe diskutimet u perqendruan rreth Ilirianeve te antikitetit dhe impaktit te tyre ne "krijimit e grupit etnik" te Sllaveve te Jugut. Simpoziumet, ne nje fare menyre, u kthyhen mbrapa ne kohe dhe ideologjizuan prehistorine me parullat e federates Jugosllave te "Vllazerim-Bashkimit". Pra ideja ishte, si sot dhe ne prehistori, popuj te ndryshem por te aferm me njeri tjetrin ishin lidhur dhe kishin krijuar nje strukture me identitet te "mesem" etnik (52). Megjithate, platformat e simpozuimeve nuk afruan ndonje teori te unifikuar rreth origjines dhe identitetit te Ilirianeve. Ne fakt, disa pjesmares futen disa "pyka" ne teorine qe paraqiste Ilirianet si nje grup komunitetesh te bashkuara. Ndersa historiani Gabrovec insistonte ne ndarjen e rajoneve te Sllovenise nga hapesirat Iliriane (53). Nje punim nga historiani dhe arkeologu Benac ishte pa dyshim studimi me influencial ne krijimin e ketij kendveshtrimin e ri te Ilirianeve. Me gjithe rendesine e tij, studimi here pas here afronte argumenta te pa-balancuar dhe qe kundeshtonin njera-tjetren. Ne te njejten kohe Benac theksoi rendesine kritike te ndarjes te popullatave ne dy grupe; banore te vjeter vendas dhe banore migrante te ardhur gjate Epokes se Bronxit. Gjithashtu ai perdori termin lirianet e vonshem ashtu sic ishin perdorur dhe termat per komunitetet me te hereshme (para-Iliret dhe Iliret e pare). Terminologjia qe i ndante Iliret ne tre grupe; para-Iliret, Iliret e hershem dhe iliret e vone, (pre-Illyrians / proto-Illyrians / pra-Illyrians), egzistonte perpara se ai te publikonte punimin e tij. Keto emerime grupesh ishin perdorur ne disa varianteve te teorise Pan-Iliriane por jo domosdosmerisht me te njejtin interpretim (54). 

Kishte dy zhvillime te rendesishme ne kete simposium qe u mbajt ne Sarajeve (55). I pari ishte qe argumentat me influence me te madhe ishin prezantuar nga arkeologe te specializuar ne para-histori ose ne periudhen e provincave Romake, ndersa argumentat qe vinin nga studiuesit e gjuheve te huaja dolen ne plan te dyte. Zhvillimi i dyte ishte qe fokusi i kerkimit te identitetit te popullatave para-historike u zhvendos nga debatet shume spekulative rreth origjines se Ilirianeve ne shqyrtimin e evidencave te shumta nga Periudha e Hekurit. Ky ndryshim solli debate rreth identitetit te grupeve te ndryshme te pershkruara ne burimet e shkruara Greko-Romake. Pak kohe pas Simpoziumit te Sarajeves u be plotesisht e qarte qe komunitetet e banoreve te hershem ne tokat Iliriane u perkisnin grupeve te ndryshme. Keto grupe nuk egzistonin si kategori historike deri ne periudhen e Hallstatt-it te vone, 500 vjet perpara Kohes Kristiane, (Hallstatt eshte nje qytet ne Austri ku jane bere nje seri zbulimesh arkeologjike shume te rendesishme). Keto grupe nuk kishin ndonje unitet politik, ndonje forme te zhvillimit social ose eksperience historike deri ne pushtimin Romak. Bile historiani Čović sugjeroi qe Iliria ishte azgje tjeter pervec nje term gjeografik (56). Megjithate, Ilirianet nuk u zhduken nga kerkimet shkencore. Themelet e teorise "Iliriane" ishin shume te forta dhe nuk mund te kercenoheshin seriozisht nga kjo hipoteze. Iliret ishin ri-kategorizuar nga nje kategori etnike ne nje kategori kulturore-gjuhesore. Kjo kategori kulturore-gjuhesore shfaqet ne fillimet e mijevjecarit te trete (para Eres Kristiane) dhe vazhdon te zhvillohet dhe transformohet ne komunitetet Ilire te Periudhes se Hekurit qe ne i dime nga burimet e shkrojtura (57).

Si rezultat i ndryshimeve te permendura me siper teori te reja filluan te shfaqen ne vitet 1970 dhe 1980. Tani Iliret filluan te shiheshin si grupe te ndryshme por te lidhur etnikisht me njeri tjetrin. Sipas ketij mendimi, keto grupe u unifikuan perfundimish gjate periudhes te administrimit Romak. Sic eshte thene dhe me perpara, ky kendveshtrim ishte shume i ngjashem me ate qe ju behej Sllaveve te Jugut te cilet u integruan ne nje strukture politike dhe administrative te vetme dhe ishte kjo strukture qe "konservoi" identitetet e tyre etnike. Nje disipline me komplekse qe trajtonte konceptet e etnive ne rajon lindi gjate kesaj kohe. Analizat qe ju beheshin "grupeve kulturore" filluan te marin ne konsiderate materialet e perbashketa kulturore (kulturat arkeologjike), klasifikimin e emrave te banoreve vendas gjate kontrollit Romak dhe burimet e shkrojtura Greko-Romake. Koncepti i meparshem i nje hapesire Ilire te unifikuar filloi te ndahej dukshem ne grupe kulturore-etnike. Studiuesit filluan ti emerojne keto grupe me emra perkates si Pannonii, Illyrians dhe grupet e Adriatikut Verior. Materialet arkeologjike nga Periudha e Hekurit qe tregonin ngjashmeri kulturore midis popullatave te ndryshme u interpretuan si gjurme te rendesishme te grupeve me te vogla etnike (ose fise) te cilat ishin permendur nga burimet e shkrojtura antike (58). Ky kendveshtrim e konsideronte identitetin si dicka qe zvillohet ne kushtet e mungeses se tradites historike dhe organizimit shteteror. Pekrahesit e ketij pozicioni mendonin se grupet e vogla te permendura me lart ishin te unifikuara. Ne te vertete, Benac nuk hoqi dore as edhe nje here nga ideja se Iliret formonin nje grup njerzish me lidhje te forta midis tyre dhe qe ishin te ndergjegjshem per ngjashmerine e tyre. Sipas opinionit te tij, Iliret kishin, pak a shume, nje zhvillim te ngjashem kulturor dhe social (59). Shperberja problematike e Jugosllavise dhe ndikimi i shkences perendimore ne strukturat e reja qe u ngriten, nuk sollen ndonje ndryshim thelbesor ne formen se si konceptohen popullatat pre-historike te rajonit. Fragmentimet politike shkaktuan fragmentimin e kerkimeve shkencore dhe ulen ndjeshem shkembimin e informacionit. Kohet e fundit situata ka filluar te permiresohet (60). Procesi i etnicizimit te grupeve par-historike te Ilirikumit beri qe koncepti pergjithesues "Ilirianet" te zevendesohej me identitete individuale te grupeve me te vogla. Kerkimi per identifikimin e etniciteteve te popullatave te Periudhes se Hekurit i ngjante, deri ne nje shkalle, fragmentimit politik te Jugosllavise. Megjithese kjo platforme e re kerkimi ishte me e avancuar, prape se prape ishte rezultat i nje kendveshtrimi te njohur. Prej kohesh, Evropa jug-lindore e ka pare etnicitetin si nje organizim themelor qe ka egzistuar gjate gjithe kursit te historise (61). Termi "Ilirianet" nuk u zhduk por u terhoq nen hijen e pershkrimit te paqarte; "bashkesi etnike" ose "komunitet i gjere". Ky term nuk mund te jape ndonje shpegim te detajuar dhe mbase perfaqson nje perkufizim tranzicional qe ne te ardhmen do te zhduket perfundimisht nga interpretimet shkencore (62). Pas shthurjes se Jugosllavise, ne fillim te viteve 1990, u shfaqen tendenca te ndryshme qe u perpoqen te pershkruanin Iliret si para-ardhesit e kombeve moderne te rajonit. Kjo perpjekje eshte pare me qarte ne rastin e Boshnjakeve (Myslymanet Boshnjake) ne Bosnje dhe Hercegovine qe pretendojne te jene pas-ardhes se Ilirianeve (63).

Eshte interesante te thuhet se "perfytyrimi" i Ilirianeve ishte jo vetem nje ceshteje e Sllaveve te Jugut, por gjithashtu dhe e Shqiptareve. Kjo vihet re ne historiografite e tyre. Keto historiografi ishin ndikuar ne nje shkalle te madhe nga historira dhe legjenda qe benin fjale rreth rezistences kunder pushtimit Romak. Historiografia e Sllaveve te Jugut dhe Shqiptareve e trajtoi raportin qe Romaket kishin me kete rajon si nje pushtim, si nje shfrytezim te popullates vendase dhe humbje te pavaresise politike. Nje shkalle e larte vete-identifikimi me populllaten e vjeter vendase shihet shume shpesh ne motivet e "heronjve" vendas  dhe "rezistences heroike kunder agresorve". Po ashtu, popullata e vjeter pershkruhet si nje viktime. Romaket ne pergjithesi paraqiten si agresore ose pushtues qellimi i te cileve ishte te pushtonin teritore te huaja. Tregimet rreth konflikteve midis Romakeve dhe banoreve vendas disa here jane reflektuar direkt ne pershkrimet e rezistences guerile kundrejt Gjermaneve dhe Italianeve gjate Luftes se Dyte Botereore. Ne rastin e historiografise te Sllaveve te Jugut, tema e rezistences ka nje objektiv me te gjere historik. Historite e rezistences se dikurshme kunder "pushtimit" Bizantin, Otoman, Venedikas dhe Habsburgas u perdoren per te futur teritorin Jugosllav ne nje strukture me te gjere politike (64).

Ilirianet midis te tashmes dhe te shkuares

 Imazhet e Ilirianeve si barinj qe leviznin neper male, si njerez te pagdhendur dhe luftetare te ashper qe jetonin ne kufijte e botes Mesdhetare morren forme ne konceptimet e te huajve si nje identitet ne vazhdimesi pothuajse te pa nderprere qe nga atikiteti deri ne kohet tona. Referenca te pakta te shkrojtura, rekorde materiale modeste dhe publikime fragmentare ne gjuhen Shqip dhe Sllavo-Jugore pa dyshim qe kontribuan ne mungesen e nje interesi me te gjere nga grupet e studiuesve te jashtem. Figura e turbullt dhe gjysmake e ketyre komuniteteve ishte nje element shume i rendesishem qe u perdor per ndertimin e strukturave historike dhe politike te Evropes Jug-Perendimore; ne vecanti te Sllaveve Jugore dhe Shqiptareve. Ne nje fare menyre Ilirianet u bene nje simbol, nje platforme qe ishte perdorur per te "zbuluar" te kaluaren me qellim krijimin e se tashmes. Lidhjet me Ilirianet ishin krijuar te justifikonin pretendime teritoriale, qellime politike dhe te drejta historike jo vetem per grupet etnike moderne por edhe identitetet tranzicionale. Nga ana tjeter, Ilirianet ishin perdorur si nje ekran i bardhe kinemaje ku ishte projektuar nje film qe merrte te tanishmen dhe e projektonte ate ne te kaluaren e larget. Ky veprim reflektonte ideologjite e kohes dhe projektet e ndertimit te shteteve te reja. Eshte e qarte qe perceptimet rreth Ilirianeve te pas antikitetit varionin. Ato ishin interpretuar ne forma te ndryshme bazuar ne kushtet specifike sociale, politike dhe ideologjike. C'fare dihej rreth Ilirianeve te antikitetit ishte shume pak dhe segmentet e kesaj njohurie ishin mbledhur gjate Mesjetes dhe Periudhes se Hereshme Moderne. Me vone, keto fragmente ishin perdorur si materiale ku u bazuan krijimet e historive te reja qe benin fjale per te kaluaren e larget. Keto histori ishin krijuar me shkalle te ndryshme vleresimi kritik qe varionte nga pozicioni politik dhe identiteti i krijuesve te "Ideologjise Iliriane". Vija ndarese e kritikes shkencore ishte raporti qe kjo e fundit mbante me burimet e informacionit te krijuara nga Lucius dhe Illyricum Sacrum. Pershkrimet e udhetareve si Fortis dhe Evans gjithashtu ndikuan ne paraqitjen e ketij rajoni si nje hapesire te banuar nga nje popullate konservative, te pa-civilizuar dhe te ashper. Njekohesisht, keta ishin njerez liri-dashes qe jetonin ne male dhe ndanin te njejten kulture dhe identitet. Pershkrime te tilla rreth popullatave qe jetonin ne brendesi te bregdetit Adriatik dhe vargmaleve Dinarike shpeshhere pa dashur transferoheshin ne te shkuaren e larget te komuniteteve prehistorike dhe atyre te mevoneshme Romako-Iliriane. Ky kendvshtrim "Ilirian" pasqyrohej ne perceptimet si te vendasve ashtu dhe te huajve.

Zhvillimi i arkeologjise dhe lindja e shkences se studimit te gjuheve te vjetra, i dha rendesi te vecante studimit te Ilirianeve. Keto perpjekje u intensifilkuan gjate periudhes midis shekullit te 19-te dhe te 20-te. Gjuhet e vjetra (Paleo-linguistics) i percaktuan Ilirianet si njerez qe flisnin te njejten gjuhe dhe keshtu qe ata kishin te njejtin identitet. Debatet rreth vendit dhe origjines se Ilirianeve ndryshuan nga varianti i pare "Migrationist" (te ardhur) ne variantin e dyte qe thote qe me se shumti ata jane "Autochtonist" (vendas). Kjo ndodhi per arsye sepse evidencave arkeologjise ju dha rendesi me te madhe sesa atyre paleo-linguistike (gjuheve te vjetra). Interpretimet e reja theksuan qe banoret vendas te periudhes se hekurit konsiderohen si ilirianet e vertete dhe nuk ishin krijuar nga grupe emigrantesh prehistorike. Ndersa nje numur gjithmone e me i madh evidencash materiale tregonte bindshme qe keto komunitete nuk mund te konsideroheshin si grupe te unifikuara ose te te njejtit identitet. Megjithate, Ilirianet nuk u zhduken nga perceptimet popullore apo shkencore. Ata vazhdojne te perceptohen si nje komunitet i madh qe ishte i perbere nga lidhje komunitetesh te vogla me kulture dhe identitet te ngjashem. Ne te kaluaren, strukturat politike te federates Jugosllave dhe shtetit Shqiptar inkurajuan studiuesit te balanconin nocionet e ngjashmerise dhe jo-ngjashmerise qe mund te kishin egzistuar midis grupeve Iliriane. Bazuar mbi kete udhezim ata duhet te perpiqeshin te "shpiknin" nje strukture teorike dhe shkencerisht te qendrueshme e cila do te ribashkonte keto dy koncepte te kunderta. Shperberja e Jugosllavise ne vitet 1990 dhe shfaqja e shteteve te pavarura i kthehu Ilirianet edhe nje here me shume ne nje vegel te dobishme per te "pronesuar" te kaluaren. Pavaresisht kesaj, ky moment paraqet nje mundesi te re per studiuesit qe te ri-egzaminojne identitetin e ketyre komuniteteve para-historike duke eleminuar efektet turbulluese te pretendimeve ideologjike dhe identitare te kohes. 

Burimet e informacionit ku u mbeshtet ky studim

1. The article is part of the Discovery Project supported by postdoctoral research fellowship awarded by Australian Research Council. The only major work in recent times that has focused on Illyrians is Wilkes (1992); see also Stipčević (1977).

2. Harding (1992: 15).

3. Wilkes (1992: 38); cf. Katičić (1991: 91), Šašel Kos (2005: 231).

4. See Šašel Kos (2005: 219-44) for the most recent assessment and Wilkes (1992) in general.

5. See Wolff (2011) for literary strategies of ethnographic writting in antiquity.

6. Wallace (1998).

7. Šašel Kos (2005: 244-47).

8. Šašel Kos (2005) is a major recent study of sources and history of the area up to Roman imperial times; see also Dzino (2010a).

9. Brizzi (2004), Mócsy (1977), Wilkes (1992: 60-64), Frézouls and Jouffroy (1998).

10. Brizzi (2004: 320-23), Alföldy (2004: 17-19); cf. also Wilkes (1999) and Syme (1973).

11. Chapters 29-35; see Budak (2008), Dzino (2010b: 192-97), Fine (2006: 63-66).

12. Katičić (1987, 1988), Ivić (1992), Matijević-Sokol (2002), Matijević-Sokol and Perić (2004), Perić et al. (2006), Dzino (2010b: 101-04).

13. Hirschi (2005 [German discourses]), Cynarski (1968), Symmons-Symonolewich (1983: 23-40 [Sarmatian]).

14. The best modern treatments of the subject areBlažević (2007a, 2007b, 2010 [abbreviated in English]). See also earlier Petrovich (1978), Lauer (1974), Iovine (1984), Kuntić-Makvić (1984), Fine (2006: 138-562), Madunić (2010), Palavestra (2010), Štih (2010: 39-42) as well as Ančić (2005: 127-36 [beginnings of this discourse and creation of Dalmatian textual communities]).

15. State Archive Zadar, Archive of Split Vol. 12/a fol. 78’, Ančić (2005: 130); cf. the revival of the term Illyricum in Historia Ragusii by Ioannes Coversini of Ravenna (1343-1408); Kniewald (1957: 125-27).

16. The “privilege” of Alexander the Great to his “Slav” troops is a forgery first recorded in 13th or 14th century Poland; Odložilik (1970), Morović (1968: 109-24), Simoniti (1973).

17. Blažević (2007a: 114-336).

18. 2 Henry VI, 4.1.108, Stanivukovic (2002), Parker (2008), Puljcan Juric (2011).

19. Antoljak (1992: 124-67), Kurelac (1994).

20. Kuntić-Makvić (1991).

21. Farlati (1751: 1-210). Useful readings on the long story of making Illyricum sacrum can be found in Vanino (1932), Patriarca (1935), Lučić (1972/73), Neralić (2010).

22. Fortis (2007 [1778]: 43-90), Braudel (1972: 15, 43). For Fortis and the colonial discourse on Dalmatia in the Age of Enlightenment, see Wolff (2001), Markulin (2010), Raspudić (2010: 61-154); McCallam (2011); and on Morlacchi, Wolff (2003). For Balkanizing discourse as a form of internal European “Orientalism,” Note 30, below. Fortis (2007 [1778]: 45) might have attributed to the Morlacchi some aspects of their mentality, such as barbarity and vigour, to a ‘residue’ of ancient Illyrians, but perhaps not as clearly as McCallam (2011: 129-32) implies.

23. Most recently, Maissen (1998); in English, see Despalatovic (1975), Adler (1974).

24. Thunmann (1774: 171-366), Kopitar (1829), Hahn (1853). Not much is known about the language of the indigenous population – see Katičić (1976), Polomé (1982).

25. Criticized only recently in Čače (2010).

26. See Novaković (2011) under individual countries and regions; but also Babić (2001) for Serbia and Baric (2011) for Dalmatia. The traces of antiquarian interests in Ottoman-ruled Bosnia and Herzegovina existed, mostly amongst the Franciscan friars, but on very modest scale when compared with Dalmatia, Kaljanac and Križanović (2012: 240-50).

27. In a wider context, see Kohl and Fawcett (1995), Díaz-Andreu and Champion (1996), Galaty and Watkinson (2004), etc.

28. See Okey (2007) for the Austro-Hungarian “civilizing mission” and also Note 40, below.

29. See Ančić (2008) for Rački.

30. Goldsworthy (1998), Fleming (2000 [discourse on the Balkans]), Todorova (1997: 89-115), Wallace (1998: 219-24), A. Hammond (2004 [British travelers]), McCallam (2011: 132-41[French travelers]).

31. Evans (1877, as well as 1878 [the reports to The Manchester Guardian]; 1883/85 [lectures for Society of Antiquarians]). See Wilkes (1976) for Arthur Evans in the Balkans and Drapac (2010: 22-62) for a wider political background of Evans’s political ideas.

32. For example, Evans (1877: xxii-xxiv, 231, 347, 367). That he considers “natives” to be “barbarians” is clear in a chilling statement from (1877: 312): “I don’t choose to be told by every barbarian I meet that he is a man and a brother. I believe in the existence of inferior races and would like to see them exterminated.”

33. Evans (1877: 16-24, 217-18, 285-88, 369; 1883/85: [1: 31-36], [3: 33-37] [cultural and physical “inheritance”]).

34. Wilkes (1992: 21); cf. 25. See also N. Hammond (1992: 23 [conservativism]), Gruen (1996: 176 [“national pride” and “the fierce spirit of Illyrian warriors”]).

35. Zippel (1877).

36. Kossinna (1902). See Veit (1989: 35-41, 2000), Grünert (2002), Sørensen and Rebay-Salisbury (2008: 62-63 [Kossinna]), and Wiwjorra (2006), Díaz-Andreu (2007: 368-97 [Kossinna's Zeitgeist]).

37. Krahe (1925, 1955/64), Pokorny (1936), Schuchhardt (1937), and also Fluss (1931). See Gavela (1952/53 [criticism of Schuchhardt]), Tovar (1977)[criticism of Krahe]), and Čović (1986: 55-60), Teržan (1995 [Panillyrianism]).

38. Milojčić (1948/49), Mozsolics (1957), Garašanin (1960), Kimmig (1964), etc. See Sørensen and Rebay-Salisbury (2008) on different ways the Urnfielders were constructed in archaeology.

39. Wilkes (1992: 8-9), Kaiser (1995: 101-02), Novaković (2012: 57). See also older literature in Fluss (1931: 311-12) and the bibliography of Austrian works dealing with ancient and prehistoric period in Croatia in Sanader (1997).

40. See Munro (1900) [contemporary perspective]), Wilkes (1992: 8-9) and especially Novaković (2011: 402-04).

41. Buora (2004) [research on “Illyrians”), Gilkes and Miraj (2000), Gilkes (2003, 2004: 39-54), Magnani (1996, 2007 [Italian archaeological mission in Albania].

42. Kaiser (1995), Slapšak and Novaković (1996), Novaković (2007), Lomonosov (2011), Gori (2012).

43. Korkuti (1971), Anamali (1982), Islami et al. (1985); cf. the updated version in Ceka (2005). On archaeology and national identity in Albania, see Cabanes (2004), Galaty et al. (1999). The general idea on Albanians being the descendents of Illyrians is challenged today; see, e.g., Wilkes (1992: 271-80), Bowden (2003), Nalbani (2004).

44. Islami et al. (1955: 134 [continuity]); Korkuti (1982), Prendi (1985a [more advanced interpretations], 1985b [Illyrian cultural unity in Albania]).

45. See criticism of the approach in Xohaj (2005), Šašel Kos (2007), Lomonosov (2010), Gori (2012). On the Serb-Albanian scholarly “wars”, see Wilkes (1992: 11-13), Kaiser (1995: 114-15), Novaković (2011: 439-40).

46. Spahiu (2006); cf. Jacques (1995: 2-109), Aref (2003). See Cabanes (2004: 119), Rapper (2009) for critical overviews. For “old-Pelasgianism” see below n. 49.

47. Best formulated in Benac (1969), see Lomonosov (2012: 65-68). This notion becomes even more important, when we take into account the importance given to “continuity” as a metaphysical transmission of culture in the methodological framework of national archaeologies from this region; see Palavestra (2011) for notion of continuity in Serbian ethno-archaeology.

48. See Rebay-Salisbury (2011) and Sørensen and Rebay-Salisbury (2008: 61-64) on different schools of Germanophone archaeology, and Novaković (2012) on the strong impact of the “German school” on national archaeologies of the Western Balkan Peninsula.

49. Oštir (1921), Novak (1929), Budimir (1937, 1951), Mayer (1957/58). Cf. Schuchhardt (1937), and the thinking of Slovene anthropologist Županič (Milosavljević 2012). Constructionof the links between Aegean civilization and the Central Balkan Peninsula was strongly present in Serbian archaeology from Vasić onwards – Palavestra (2011: 581-84), Babić (2001: 172-73).

50. The proceedings were published as Benac (1964a), and the sequels as Benac (1967a) and (1969).

51. Benac (1964b), Čović (1964), continued in Benac (1967a), (1967b), (1977), Garašanin (1982). See the criticisms of Wilkes (1992: 39-40).

52. Benac (1964a: 287); cf. Benac (1953: 88). See Novaković (2011: 442-43) on Brotherhood-and-Unity in the archaeology of the Yugoslav period.

53. Marić (1964), Čović (1964), Katičić (1964), Gabrovec (1964).

54. See the critical approach of Gavela (1971: 33-34), who earlier offered a similar scheme of Indoeuropization for Illyrians in Gavela (1958). Benac was also under the strong influences of Budimir and his 'pelasgianism', cf. Benac (1964a: 76)

55. Mihajlović (forthcoming) rightly points out the influence of Garašanin (1964), who separated notions of cultural and ethnic continuity in the past on the later ideas of Benac.

56. Gavela (1971), Čović and Gabrovec (1971), Vasić (1973), Čović (1976: 112-14).

57. Gavela (1965, 1978: 54-68).

58. Čović (1986), Benac (1987), Garašanin (1988, 1991). However, the literature outside of the region, e.g., Alföldy (1965: 40-60), Wilkes (1969: 157-77), were already much more aware of these differences.

59. Benac (1977: 3, 13), as well as Benac (1973).

60. Novaković (2011: 448).

61. Kaiser (1995: 103-09).

62. For example, Olujić (2007), Šašel Kos (2005), Matijašić (2009: 30-50), Dzino (2010a; 2011). New trends in de-ethnicizing Illyrians are visible in the change of terminology from “Illyrian peoples” to “peoples of Illyricum” or “Illyricans.” See, e.g., Šašel Kos (2005), Dzino (2010a) and Matijević and Kurilić (2011: 49, n. 137). Recent works in Serbian scholarship show the maturation of a new generations of scholars embracing post-processual methodologies, e.g.,

Babić (2004), Vranić (2011), Mihajlović (forthcoming).

63. Imamović (1998: 31), Filipović (2004). These views were rightly criticized by mainstream scholarship as scholarly irrelevant: Škegro (1997), Novaković (2007: 185), and Periša (2002). See also Pruitt (2007), Lomonosov (2012: 70-83) and Dzino (2012: 183-85) on use of Illyrians in buiding new identity-discourses amongst the Bosniaks.

64. See Dzino (2009: 30-32) for descriptions of bellum Batonianum, as well as Ančić (2011: 29-33) for Croatian historiography.

 

Librat ku u mbeshtet ky studim

 

Adler, P.J. 1974. “Why Did Illyrianism Fail,” Balkanistica 1, pp. 95-103.

Alföldy, G. 1965. Bevölkerung und Gesellschaft der römischen Provinz Dalmatien. Budapest: Akadémiai Kiadó.

________. 2004. “Die ‘illyrischen’ provinzen Roms: von der Vierfalt zu der Einheit,” Dall’Adriatico al Danubio. L’Illirico nell’età greca e romana. I

convegni della fondazione Niccolò Canussio 3, Urso, G. (ed.), Pisa: Edizioni ETS, pp. 207-20.

Anamali, S. 1982. “Le problème de la formation du peuple Albanais à la lumieredes donées archeologiques,” Studia Albanica 19(2), pp. 53-73.

Ančić, M. 2005. “Inventar splitskoga kancelara i javnog bilježnika Tome Colutii de Cingulo,” Radovi Zavoda povijesne znanosti HAZU u Zadru 47, pp. 99-148.

________. 2008. “Kako danas čitati studije Franje Račkog,” Franjo Rački, Nutarnje stanje Hrvatske prije XII. stoljeća, Ančić, M. (ed.), Zagreb: Golden

marketing-Tehnička knjiga, pp. vii-xxx.

________. 2011. “Miho Barada i mit o Neretvanima,” Povijesni Prilozi 41, pp. 17-43.

Antoljak, S. 1992. Hrvatska historiografija Vol. 1. Zagreb: Matica Hrvatska.

Aref, M. 2003. Albanie ou l’incroyable odyssée d'un peuple pré-hellénique. Paris: Mnémosyne.

Babić, S. 2001. “Janus on the Bridge: A Balkan Attitude towards Ancient Rome,” Images of Rome: Perceptions of Ancient Rome in Europe and the United States in the Modern Age (= Journal of Roman Archaeology Supplementary Series 44), Hingley, R. (ed.). Portsmouth: Journal of Roman Archaeology, pp. 167-82.

________. 2004. Poglavarstvo i polis: Starije gvozdeno doba Centralnog Balkana i grčki svet. Belgrade: Balkanološki institut.

Baric, D. 2011. “Illyrian Heroes, Roman Emperors and Christian Martyrs: The Construction of Croatian Archaeology between Rome and Vienna, 1815-1918,”

Multiple Antiquities – Multiple Modernities: Ancient Histories in Nineteenth Century European Cultures, Klaniczay, G., M. Werner and O. Gescer (eds).

Frankfurt/New York: Campus Verlag, pp. 449-62.

Benac, A. 1953. “Neki etnički problemi prehistorijskih stanovnika Bosne i Hercegovine,” Godišnjak Zemaljskog muzeja u Sarajevu n.s. 8, pp. 73-90

________. (ed.). 1964a. Symposium sur la délimitation Territoriale et chronologique des Illyriens à l’époque Préhistorique. Sarajevo: Akademija

nauka i umjetnosti BiH .

________. 1964b. “Vorillyrier, Protoillyrier und Urillyrier,” Symposium sur la délimitation Territoriale et chronologique des Illyriens à l’époque

Préhistorique, Benac. A. (ed.). Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH, pp. 59-94.

________. (ed.). 1967a. Symposium sur les Illyriens à l’époque antique. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH.

________. 1967b. “O učešću Ilira u Egejskoj seobi,” Arheološki radovi i rasprave 4-5, pp. 319-36.

________. (ed.). 1969. Symposium elements etniques preslaves dans les Balkans dans l’ethnologenie des Slaves du Sud. Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH.

________. 1973. “O identifikaciji ilirskog etnosa,” Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja 11/9: 93-108.

________. 1977. “Prediliri-Protoiliri-Prailiri: neki novi aspekti,” Balcanica 8, pp. 1-14.

________. 1987. “O etničkim zajednicama starijeg željeznog doba u Jugoslaviji,”Praistorija Jugoslovenskih Zemalja, Vol. 5, Željezno doba, Benac, A. (ed.), pp. 737-802.

Blažević, Z. 2007a. Ilirizam prije ilirizma. Zagreb: Golden marketing-Tehnička knjiga.

________. 2007b. “Rethinking Balkanism: Interpretative Challenge of the Early Modern Illyrism,” Études Balkaniques 2007(1), pp. 87-106.

________. 2010. “Indetermi-Nation. Narrative Identity and Symbolic Politics in Early Modern Illyrism,” Whose Love of Which Country?: Composite States,

National Histories and Patriotic Discourses in Early Modern East Central Europe, Trencsényi, B., and M. Zászkaliczky (eds). Leiden/Boston: Brill, pp.

203-24.

Bowden, W. 2003. “The Construction of Identities in Post-Roman Albania,”

Theory and Practice in Late Antique Archaeology (= Late Antique Archaeology 1), Lavan, L. (ed.). Leiden/Boston: Brill, pp. 57-78.

Braudel, F. 1972. The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II, Vol. I, Translated by S. Reynolds. London: University of California Press.

Brizzi, G. 2004. “Ancora su Illyriciani e ‘Soldatenkaiser’: qualche ulteriore proposta per una messa a fuoco del problema,” Dall’Adriatico al Danubio.

L’Illirico nell’età greca e romana (= I convegni della fondazione Niccolò Canussio 3), Urso, G. (ed.). Pisa: Edizioni ETS, pp. 319-42.

Budak, N. 2008. “Identities in Early Medieval Dalmatia (7th-11th c.),” Franks, Northmen and Slavs: Gentes and State Formation in Early Medieval Europe (=Cursor mundi 5). Garipzanov, I., P.J. Geary and P. Urbańzcyk (eds). Turnhout: Brepols, pp. 223-41.

Budimir, M. 1937. “O etničkom odnosu Dardanaca prema Ilirima,” Jugoslovenski istorijski časopis 3, pp. 1-29.

________. 1951 Grci i Pelasti. Belgrade: Naučna knjiga.

Buora, M. 2004. “L’idea degli Illiri nella storiografia italiana e dell’Italia nordorientale dalla fine dell’Ottocento al Novecento,” Convegno Internazionale

di Studi gli Illiri e l’Italia. Treviso: Fondazione Cassamarca, pp. 105-26.

Cabanes, P. 2004. “Archéologie et identité nationale en Albanie au XXe siècle,”Dialogues d’histoire ancienne 30(1), pp. 115-22.

Ceka, N. 2005. The Illyrians to the Albanians. Tiranë: Migjeni.

Cynarski, S. 1968. “The Shape of Sarmatian Ideology,” Acta Poloniae Historica 19, pp. 5-17.

Čače, S. 2010. “Discripti in decurias (Plin. Nat. Hist. 3, 142-143) – uređenje osvojenih područja pod Augustom,” Scripta Branimiro Gabričević dicata,

Dukić, J.A. Milošević and Ž. Rapanić. Trilj: Pons Tiluri, pp. 57-81.

Čović, B. 1964. “Traits carasteristiques essentiels de la culture materielle des Illyriens – région centrale,” Symposium sur la délimitation Territoriale et

chronologique des Illyriens à l’époque Préhistorique, Benac, A, (ed.). Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH, pp. 95-134

________. 1976. Od Butmira do Ilira. Sarajevo: Veselin Masleša.

________. 1986. “Die Ethnogenese der Illyrier aus der Sicht der Vor- und Frühgeschichte,” Ethnogenese europäischer Völker: Aus der Sicht der

Anthropologie und Ur- und Frühgeschichte, Bernhard, W., and B. Kandler Pálsson. Sttutgart/New York: Fischer, pp. 55-74.

Čović, B., and S. Gabrovec. 1971. “Âge du Fer,” Époque préhistorique et protohistorique en Yougoslavie: recherches et résultats, Novak, G. (ed.).

Belgrade: Arheološko društvo Jugoslavije, pp. 325-49.

Despalatovic, E.M. 1975. Ljudevit Gaj and the Illyrian Movement (= East European Monographs 12). Boulder, CO/New York: East European Quarterly.

Díaz-Andreu, M. 2007. A World History of Nineteenth-Century Archaeology: Nationalism, Colonialism, and the Past. Oxford: Oxford University Press.

Díaz-Andreu, M., and T. Champion (eds). 1996. Nationalism and Archaeology in Europe. London: Westview Press.

Drapac, V. 2010. Constructing Yugoslavia: A Transnational History. Basingstoke: Palgrave Macmillan.

Dzino, D. 2009. “The Bellum Batonianum in Contemporary Historiographical Narratives / In a Search for the Post-Modern Bato the Daesitiate,” Arheološki

radovi i rasprave 16, pp. 29-45.

________. 2010a. Illyricum and Roman Politics 229 BC – AD 68. Cambridge: Cambridge University Press.

________. 2010b. Becoming Slav, Becoming Croat: Identity Transformations in Post-Roman Dalmatia. (= East Central and Eastern Europe in the Middle Ages (450-1450) 12). Leiden/Boston: Brill.

________. 2011. “Indigene zajednice zapadnog i središnjeg Balkanskog poluotoka i 21. stoljeće: metodološki problemi,” Godišnjak Centra za balkanološka

ispitivanja 40/38, pp. 197-206.

________. 2012. “Commentary: Archaeology and (De)Construction of Bosnian identity,” Archaeological Review from Cambridge 28(2), pp. 179-88.

Evans, A.J. 1877. Through Bosnia and the Herzegovina on Foot during the Insurrection, August and September 1875, 2nd ed. London: Longmans, Green

and Co.QQQ.

________. 1878. Illyrian Letters. London: Longmans, Green and Co..

________. 1883/85. Antiquarian Researches in Illyricum I-IV. Westminster: The Society of Antiquarians.

Farlati, D. 1751. Illyrici sacri Vol. 1: Ecclesia salonitana ab eius exordio usque as Saeculum quartum Aerae Christianae. Venice: Sebastiane Coleti.

Filipović, M. 2004. Prilozi za historiju duhovnog života na tlu Bosne i Hercegovine 1: Duhovni život u prahistoriji. Sarajevo: Svjetlost.

Fine, J.V.A. Jr. 2006. When Ethnicity Did Not Matter in the Balkans: A Study of Identity in Pre-Nationalist Croatia, Dalmatia, and Slavonia in the Medieval

and Early-Modern Periods. Ann Arbor, MI: University of Michigan Press.

Fleming, K.E. 2000. “Orientalism, the Balkans and Balkan Historiography,” American Historical Review 105(4), pp.1218-33.

Fluss, M. 1931. s.v. “Illyrioi,” Pauly-Wissowa Realencyclopädie, Suppl. 5, pp. 311-45.

Fortis, A. 2007. Travels into Dalmatia. New York (the reprint of English translation of Viaggo in Dalmazia [1774], originally printed in London 1778).

Frézouls, E., and H. Jouffroy (eds). 1998. Les empereurs illyriens: Actes du colloque de Strasbourg (11-13 octobre 1990) organisé par le Centre de Recherche sur l'Europe centrale et sud-orientale. Strasbourg: Université des Sciences Humaines de Strasbourg.

Gabrovec, S. 1964. “Das problem des nortdwestillyrischen Gegeites,” Symposium sur la délimitation Territoriale et chronologique des Illyriens à l’époque

Préhistorique, Benac, A. (ed.). Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH, pp. 215-52.

Galaty, M.L., and C. Watkinson (eds). 2004. Archaeology under Dictatorship. New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers.

Galaty, M.L., S.R. Stocker and C. Watkinson. 1999. “Beyond Bunkers: Domination, Resistance and Change in Albanian Regional Landscape,” Journal

of Mediterranean Archaeology 12(2), pp. 197-214.

Garašanin, M. 1960. “Arheološki prilozi problemu velike egejske seobe,” Diadora 2, pp. 117-31.

________. 1964. “Problem kontinuiteta u arheologiji,” VI Kongres arheologa Jugoslavije, Ljubljana, 1963, Todorović, J. (ed.). Belgrade: Arheološko društvo

Jugoslavije, pp. 9-45.

________. 1982. “The Early Iron Age in the Central Balkan Area, c. 1000-750 B.C.,” Cambridge Ancient History 3, 1st ed., pp. 582-618.

________. 1988. “Formation et origines des Illyriens,” Les Illyriens et les Albanais: série de conférences tenues du 21 mai au 4 juin 1986, Garašanin, M.

(ed.). Belgrade: Srpska akademija nauka i umetnosti, pp. 82-144.

________. 1991. “Problèmes de l’ethnogenèse des peuples paléobalkaniques (Régions centrales et occidentales de la Péninsule),” Tribus paleobalkaniques

entre la mer Adriatique et la mer Noire de l’eneolithique jusqu’a l’epoque hellenistique, Benac, A. (ed.). Sarajevo/Belgrade: Akademija nauka i umjetnosti

BiH/Srpska akademija nauka i umetnosti, pp. 9-32.

Gavela, B.B. 1952/53. “Vinča i Iliri,” Starinar 3-4, pp. 17-24.

________. 1958. “Sur les premiers illyriens dans les domaine Balkano-Danubien,” Živa Antika 8(2), pp. 333-37.

________. 1965. “O ilirskom supstratu na Balkanu,” Godišnjak Centra za balkanološka ispitivanja 3(1), pp. 143-61.

________. 1971. “Über die archaeologische Identifizierung des Illyrischen Ethnos,” Materijali 7. Belgrade: Arheološko društvo Jugoslavije, pp. 21-39.

________. 1978. Predaja i znanja o starom Balkanu. Belgrade: Nolit. Gilkes, O.J. 2003. “The Voyage of Aeneas: Myth, Archaeology and Identity in

Interwar Albania,” The Politics of Archaeology and Identity in Global Context, Kane, S. (ed.). Boston, MA: Archaeological Institute of America, pp. 31-50.

________. 2004. “The Trojans in Epirus: Archaeology, Myth and Identity in Inter-War Albania,” Archaeology under Dictatorship, Galaty, M.L., and C.

Watkinson (eds). New York: Kluwer Academic/Plenum Publishers, pp. 33-54.

Gilkes, O.J., and L. Miraj. 2000. “The Myth of Aeneas. The Italian Archaeological Mission in Albania 1924-1943,” Public Archaeology 1, pp. 109-24.

Goldsworthy, V. 1998. Inventing Ruritania: The Imperialism of Imagination. New Haven/London: Yale University Press.

Gori, M. 2012. “Who are the Illyrians? The Use and Abuse of Archaeology in the Construction of National and Trans-National Identities in the Southwestern

Balkans,” Archaeological Review from Cambridge 27(2), pp. 71-84.

Gruen, E.S. 1996. “The Expansion of the Empire under Augustus,” Cambridge Ancient History 10, 2nd edition, pp. 147-97.

Grünert, H. 2002. Gustaf Kossinna (1858–1931). Vom Germanisten zum Prähistoriker. Ein Wissenschaftler im Kaiserreich und in der Weimarer Republik. (= Vorgeschichte Forschungen 22). RahdenWestfalen: Leidorf. von Hahn, J.G. 1853. Albanesische studien. Vienna: Jena.

Hammond, A. 2004. “The Uses of Balkanisms: Representation and Power in British Travel Writing, 1850-1914,” The Slavonic and East European Review

82(3), pp. 601-24.

Hammond, N.G.L. 1992. “The Relations of Illyrian Albania with the Greeks and the Romans,” Perspectives on Albania, Winnifrith, T. (ed.). Basingstoke:

MacMillan pp. 29-39.

Harding, A. 1992. “The Prehistoric Background of Illyrian Albania,” Perspectives on Albania, Winnifrith, T. (ed.). Basingstoke: MacMillan, pp. 14-28.

Hirschi, C. 2005. Wettkampf der Nationen. Konstruktionen einer deutschen Ehrgemeinschaft an der Wende vom Mittelalter zur Neuzeit. Göttingen:

Wallstein Verlag.

Imamović, E. 1998. Porijeklo i pripadnost stanovništva Bosne i Hercegovine. Sarajevo: Art7.

Iovine, M.S. 1984. “The Illyrian Language and the Language Question among the Southern Slavs in the Seventeenth and Eighteenth Centuries,” Aspects of the Slavic Language Question, Picchio, R., and H. Golblatt (eds). New Haven, NY: Yale Concilium on International and Areal Studies, pp. 101-56.

Islami, S., H. Ceka, F. Prendi and S. Anamali. 1955. “Zbulime të cultures ilire në luginën e Matit,” Buletin për Shkencat Shoqërore 5, pp. 110-38.

Islami, S., S. Anamali, M. Korkuti and F. Prendi. 1985. Les Illyriens – Aperçu historique. Tiranë: Académie des sciences de la RPS d'Albanie, Centre des

recherches archéologiques.

Ivić, N. 1992. Domišljanje prošlosti. Kako je trinaestostoljetni splitski arhiđakon Toma napravio svoju Salonitansku historiju. Zagreb: Zavod za znanost o

književnosti Filozofskog fakulteta.

Jacques, E.E. 1995. The Albanians: An Ethnic History from Prehistoric Times to the Present. Jefferson, NC/London: McFarland.

Kaiser, T. 1995. “Archaeology and Ideology in Southeast Europe,” Nationalism, Politics, and the Practice of Archaeology, Kohl, P.L., and C. Fawcett (eds).

Cambridge: Cambridge University Press, pp. 99-119.

Kaljanac, A. and Križanović, T. 2012. “Bosanskohercegovački antikvarijanizam osmanskog doba: Antikvari između istoka i zapada,” Godišnjak Centra za

balkanološka ispitivanja 41, 229-53.

Katičić, R. 1964. “Die neuesten Forschungen über die einhemische Sprachschicht in den illyrischen Provinzen,” Symposium sur la délimitation Territoriale et

chronologique des Illyriens à l’époque Préhistorique, Benac, A. (ed.). Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH, pp. 9-58.

________. 1976. Ancient Languages of the Balkans. The Hague and Paris: Mouton.

________. 1987. “Vetustiores ecclesiae Spalatensis memoriae,” Starohrvatska prosvjeta 17 (ser. III), pp.17-51.

________. 1988. “Aedificaverunt Ragusium et habitaverunt et eo: tragom najstarijih dubrovačkih zapisa,” Starohrvatska prosvjeta 18 (ser. III), pp. 5-38 [= Dubrovnik n.s. 8(4), 1997, pp. 39-73].

________. 1991. “Die Quellenaussagen zur Paläoethnologie des zentralen Balkanraumes,” Tribus paléobalkaniques entre le mer Adriatique et la mer

Noire de l’enéolithiques jusqu’a l’époque hellénistique, Benac, A. (ed.).

Sarajevo/Belgrade: Akademija nauka i umjetnosti BiH/Srpska akademija nauka i umetnosti, pp. 91-100.

Kimmig, W. 1964. “Seevölkerbewegung und Urnenfelderkultur,” Studien aus Alteuropa 1 (= Bonner Jahrbücher 10/1), von Uslar, R., K.J. Narr and K.

Tackenbert (eds). Cologne: Böhlau, pp. 220-83.

Kniewald, D. 1957. “Ioannes Conversini de Ravenna, dubrovački notar 1384-1387,” Glas Srpske Akademije Nauka 229, pp. 39-160.

Kohl, P.L., and C. Fawcett (eds). 1995. Nationalism, Politics, and the Practice of Archaeology. Cambridge: Cambridge University Press.

Kopitar, B.J. 1829. “Albanische, walachische und bulgarische Sprache,” Jahrbücher der Literatur 46, pp. 59-106.

Korkuti, M. (ed.). 1971. Ilirët dhe gjeneza e shqiptarëve. Sesion shkencor 3-4 mars 1969. Tiranë: Universiteti Shteteror i Tiranes/Instituti i Historise dhe i

Gjuhesise.

________. 1982. “A propos de l’ethnogenèse des Illyriens,” Iliria 12(1), pp. 174-90.

Kossinna, G. 1902. “Die indogermanische Frage archaologisch beantwortet,” Zeitschrift für Ethnologie 34, pp. 161-222.

Krahe, H. 1925. Die alten balkanillyrischen geographischen Namen. Heidelberg: C. Winter .

________. 1955/64. Die sprache der Illyrier, 2 Vols. Wiesbaden: O. Harrasowitz. Kuntić-Makvić, B. 1984. “Tradicija o našim krajevima u antičkom razdoblju kod dalmatinskih pisaca XVI. i XVII. stoljeća,” Živa Antika 34, pp. 155-64.

________. 1991. “Antički izvori u djelu De Regno Dalmatiae et Croatiae Ivana Lučića,” Radovi Zavoda za povijesne znanosti HAZU u Zadru 33, pp. 15-72.

Kurelac, M. (1994). Ivan Lučić Lucius. Otac hrvatske historiografije. Zagreb: Školska knjiga.

Lauer, R. 1974. “Genese und Funktion des Illyrischen Ideologems in den südslawischen Literaturen, 16. Bis anfang des 19. Jahrhunderts,” Ethnogenese

und Staatsbildung in Südosteuropa, Grothusen, K-D. (ed.). Göttingen: Vandenhoeck and Ruprecht Gm, pp. 116-43.

Lomonosov (Ломоносов), M. Yu. 2011. “Возрожденная Дардания: История новопровозглашенного государства в экспозиции музея Косово,”

Этнографическое обозрение 4/2010, pp. 59-68.

________. 2012. “Illyrianism Bosnian style: Balkan antiquity in contemporary national mythology and identity construction amongst the Bosniaks,” The South Slav Journal 31(3-4), pp. 61-83.

Lučić, J. 1972/73. “Daniele Farlati (1690-1773). U povodu 200. godišnjice smrti,” Historijski zbornik 25-26, pp. 229-41.

McCallam, D. 2011. “(Ac)claiming Illyria: Eighteenth-Century Istria and Dalmatia in Fortis, Cassas, and Lavalée,” Central Europe 9(2), 125-41.

Madunić, D. 2010. “Strategies of Distinction in Work of Vinko Pribojević,” Whose Love of Which Country?: Composite States, National Histories and Patriotic Discourses in Early Modern East Central Europe, Trencsényi, B., and Márton Zászkaliczky (eds.). Leiden/Boston: Brill, pp. 177-202.

Magnani, S. 1996. “Butrinto, Virgilio e l’immaginario antico,” L’archeologo scopre la storia. Luigi M. Ugolini (1895-1936) (= Quaderni Bertinoresi 6), pp.

59-71.

________. 2007. “In Albania sulle orme di Roma. L’archaeologia politica di Luigi Maria Ugolini,” Portolano Adriatico: Rivista di storia e cultura balcanica 3(3), pp. 31-46.

Maissen, A.P. 1998. Wie ein Blitz schlägt es aus meinem Mund: Der Illyrismus; Die Hauptschriften der kroatischen Nationalbewegung, 1830-1844. Bern: Peter Lang.

Marić, Z. 1964. “Problèmes des limites septentrionales du territoire illyrien,” Symposium sur la délimitation Territoriale et chronologique des Illyriens à

l’époque Préhistorique, Benac, A. (ed.). Sarajevo: Akademija nauka i umjetnosti BiH, pp. 177-214.

Markulin, N. 2010. “‘Prijatelj našega naroda’: Prikazbe Drugoga u djelu Viaggio in Dalmazia Alberta Fortisa,” Povijesni Prilozi 38, pp. 213-33.

Matijašić, R. 2009. Povijest hrvatskih zemalja u antici do cara Dioklecijana. Zagreb: Leykam international.

Matijević-Sokol, M. 2002. Toma Arhiđakon i njegovo djelo. Rano doba hrvatske povijesti. Jastrebarsko: Naklada Slap.

Matijević-Sokol, M., and O. Perić (eds). 2004. Toma Arhiđakon i njegovo doba. (=Knjiga Mediterana 35). Split: Književni krug.

Matijević, I., and A. Kurilić. 2011. “Two Unpublished Altars from Salona,” Opuscula Archaeologica 35, pp. 133-65.

Mayer, A. 1957/58. Die Sprache der alten Illyrier I-II. Vienna: VÖAW.

Mihajlović, V. (forthcoming). “Tracing Ethnicity Backwards: The Case of the ‘Central Balkan Tribes,’” Fingerprinting the Iron Age, Stoddart, S., and C.

Popa (eds). Oxford: Oxbow Books.

Milojčić, V. 1948/49. “Die dorische Wanderung im Lichte der vorgeschichtlichen Funde,” Archäologische Anzeiger 63-64, pp. 12-36.

Milosavljević, M. 2012. “Niko Županić i istorijska antropologija balkanskih naroda,” Etnoantropološki problemi 7(3), pp. 681-708.

Mócsy, A. 1977. “Pannonien und die Soldatenkaiser,” Aufstieg und Niedergang der römischen Welt 2.6, pp. 557-71.

Morović, H. 1968. Sa stranica starih knjiga. Split: Matica Hrvatska.

Mozsolics, A. 1957. “Archäologische Beiträge zur Geschichte der Grossen

Wanderung,” Acta Archaeologica Academiae Hungaricae 8, pp. 119-56.

Munro, R. 1900. Rambles and Studies in Bosnia-Herzegovina and Dalmatia, 2nd edition. London: William Blackwood and Sons.

Nalbani, E. 2004. “Résurgence de traditions de l’Antiquité tardive dans les Balkans de l’ouest: aperçu des sépultures au nord de l’Albanie,” Hortus Artium

Medievalium 10, pp. 25-43.

Neralić, J. 2010. “Uvod,” D. Farlati, Trogirski biskupi. Split: Kulturni krug, pp. 5-41.

Novak, G. 1929. “La nazionalita dei Dardani,” Arhiv za arbanasku starinu, jezik i etnologiju 4, pp. 72-89.

Novaković, P. 2007. “The Present Makes the Past: The Use of Archaeology and Changing National Identities in Former Yugoslavia,” Auf der Suche nach

Identitaten: Volk-Stamm- Kultur- Ethnos (= British Archaeological Reports – International Series 1705), Rieckhoff, S., and U. Sommer (eds). Oxford:

Archaeopress , pp. 181-92.

________. 2011. “Archaeology in the New Countries of Southeastern Europe: A Historical Perspective,” Comparative Archaeologies: A Sociological View of the Science of the Past, Lozny, L.R. (ed.). New York/Dordrecht/Heidelberg/London: Springer, pp. 339-62.

________. 2012. “The ‘German School’ and Its Influence on the National Archaeologies of the Western Balkans,” Scripta in Honorem Bojan Djurić,

Migotti, B., P. Mason, B. Nadbath and T. Mulh (eds). Ljubljana: Zavod za varstvo kulturne dediščine Slovenije, pp. 51-72.

Odložilik, O. 1970. “The Privilege of Alexander the Great for the Slavs,” Folia diplomatica 1, pp. 239-351.

Okey, R. 2007. Taming Balkan Nationalism. Oxford: Oxford University Press.

Olujić, B. 2007. Povijest Japoda. Pristup. Zagreb: Srednja Europa.

Oštir, K. 1921. Beiträge zur alarodischen Sprachwissenschaft 1. Vienna/Leipzig: Bezers Nachfolger.

Palavestra, A. 2011. “U službi kontinuiteta. Etno-arheologija u Srbiji,” Etnoantropološki problemi 6(3), pp. 579-94.

Parker, P. 2008. “Was Illyria So Mysterious and Foreign as We Think?” The Mysterious and Foreign in Early Modern England, Ostovich, H., M.V. Silcox

and G. Roebuck (eds). Newark: University of Delaware Press, pp. 209-33.

Patriarca, E. 1935. Il padre Danieli Farlati e l’Illyricum sacrum. Udine: Arti Grafiche Friulane.

Perić, O., D. Karbić, M. Matijević-Sokol and J. Ross-Sweeney (eds). 2006.

Thomae archidiaconi Spalatensis, Historia Salonitanorum atque Spalatinorum pontificum/Archdeacon Thomas of Split: History of the Bishops of Salona and

Split (= Central European Medieval Texts 4). Budapest/New York: CEU Press.

Periša, D. 2002. “Review of the Croatian Translation of J.J. Wilkes, Illyrians,” Obavijesti Hrvatskog Arheološkog Društva 34(3), pp. 154-63.

________. 2008. “Review of Filipović 2004,” Bosna Franciscana 22, pp. 267-87.

Petrovich, M.B. 1978. “Croatian Humanists and the Writing of History in the Fifteenth and Sixteenth Century,” Slavic Review 37(4), pp. 624-39.

Pokorny, J. 1936. “Substrattheorie und Urheimat der Indogermanen,” Mitteilungen der Anthropologischen Gesselschaft in Wien 66, pp. 69-91.

Polomé, E.C. 1982. “Balkan Languages (Illyrian, Thracian and Daco-Moesian),” Cambridge Ancient History 3.1, 2nd edition, pp. 866-88.

Prendi, F. 1985a. “Unità e singolarità nella cultura illirica dell’età del ferro nel territorio del’Albania,” Iliria 15(1), pp. 63-92.

________. 1985b. “À propos de la formation de la civilisation et de l’ethnie illyriennes sur le territoire de l’Albanie durant l’époque du bronze et au debut

de celle du fer,” Iliria 15(2), pp. 101-17.Pruitt, T. 2007. „Contextualising alternative archaeology: Socio-politics and approaches,“ Archaeological Review

from Cambridge 24(1), pp. 55-75

Puljcan Juric, L. 2011. “Shakespeare's ‘Bargulus, the Strong Illyrian Pirate,’” Notes & Queries 58(2), pp. 233-36.

de Rapper, G. 2009. “Pelasgic Encounters in the Greek-Albanian Borderland: Border Dynamics and Reversion to Ancient Past in Southern Albania,”

Anthropological Journal of European Cultures 18(1), pp. 50-68.

Raspudić, N. 2010. Jadranski (polu)orijentalizam: Prikazi Hrvata u talijanskoj književnosti. Zagreb: Naklada Jurčić.

Rebay-Salisbury, K.C. 2011. “Thoughts in Circles: Kulturkreislehre as a Hidden Paradigm in Past and Present Archaeological Interpretations,” Investigating

Archaeological Cultures: Material Culture, Variability, and Transmission, Roberts, B.W., and M.V. Linden (eds). New York/Dordrecht/Heidelberg/London: Springer, pp. 41-60.

Sanader, M. 1997. “Forschungen österreichicher Archäeologen in Kroatien im 19. und 20. Jhr. Ein bibliograficher Versuch,” Österreichische Jahreshefte 66, pp. 456-78.

Schuchhardt, C. 1937. Die Urillyrier und ihre Indogermanisierung (=Abhandlungen der Preußischen Akademie der Wissenschaften, Philos.-histor. Klasse 4). Berlin: Akademie der Wissenschaften.

Simoniti P. 1973, “Dekret ali pričevanje Aleksandra Velikega o Slovanih,” Časopis za zgodovino in narodopisje 9, pp. 225-33.

Slapšak, B., and P. Novaković 1996. “Is There National Archaeology without Nationalism? Archaeological Tradition in Slovenia,” Nationalism and Archaeology in Europe, Díaz-Andreu, M., and T. Champion (eds). London: Vestview Press, pp. 256-93.

Sørensen, M.L., and K.C. Rebay-Salisbury. 2008. “The Impact of 19th Century Ideas on the Construction of ‘Urnfield’ as a Chronological and Cultural

Concept: Tales from Northern and Central Europe,” Construire le temps. Histoire et méthodes des chronologies et calendriers des derniers millénaires

avant notre ère en Europe occidentale, Lehoërff, A. (ed.) (= Collection Bibracte 16). Glux-en-Glenne: Bibracte, pp. 57-67.

Spahiu, A. 2006. Pellazgët dhe ilirët në Greqinë e vjetër. Tiranë: UDFC.

Stanivukovic, G.V. 2002. “‘What Country, Friends, Is This?’: The Geographies of Illyria in Early Modern England,” Litteraria Pragensia 12(23), pp. 5-20.

Stipčević, A. 1977. The Illyrians: History and Culture. Park Ridge: Noyes Press.

Syme, R. 1973. “Danubian and Balkan Emperors,” Historia 22(2), pp. 310-16.

Symmons-Symonolewich, K. 1983. National Consciousness in Poland: Origin and Evolution. Meadville, PA: Maplewood Press.

Šašel Kos, M. 2005. Appian and Illyricum (= Situla 43). Ljubljana: National Museum of Slovenia.

________ 2007. “Ethnic Manipulations with Ancient Veneti and Illyrians,” Portolano Adriatico: Rivista di storia e cultura balcanica 3(3), pp.11-18.

Škegro, A. 1997. “Jesu li Bosanski muslimani odnosno Bošnjaci, potomci japodskog plemena Posena?, Bosna Franciscana 27, pp. 293-302.

Štih, P. 2010. The Middle Ages between the Eastern Alps and the Northern Adriatic: Selected papers on Slovene Historiography and Medieval History (=

East Central and Eastern Europe in the Middle Ages (450-1450) 11). Leiden/Boston: Brill.

Teržan, B. 1995. “Stand und Aufgaben der Forschungen zur Urnenfielderzeit in Jugoslawien,” Beiträge zur Urnenfelderzeit nördlich und südlich der Alpen

(Monographien Römisch-Germanischen Zentralmuseums 35). Bonn: Habelt, pp. 323-72.

Thunmann, J. 1774. Untersuchungen über die Geschichte der östlichen europäischen Völker, Vol. 1. Leipzig: Crusius.

Todorova, M. 1997. Imagining the Balkans. Oxford: Oxford University Press.

Tovar, A. 1977. Krahes alteuropäische Hydronymie und die westindogermanischen Sprachen. Heildeberg: C. Winter.

Trencsényi, B., and M. Zászkaliczky (eds.). 2010. Whose Love of Which Country?: Composite States, National Histories and Patriotic Discourses in Early Modern East Central Europe. Leiden/Boston: Brill.

Urso, G. (ed.) 2004. Dall’Adriatico al Danubio. L’Illirico nell’età greca e romana. (= I convegni della fondazione Niccolò Canussio 3). Pisa: Edizioni ETS.

Vanino, M. 1932. “Philippi Riceputi S.J. Begründer des ‘Illyricum sacrum,’” Archivium historicum Societatis Jesu 1, pp. 204-37.

Vasić, R. 1973. Kulturne grupe starijeg gvozdenog doba u Jugoslaviji (= Starinar: posebna izdanja 12). Belgrade: Arheološki institut.

Veit, U. 1989. “Ethnic Concepts in German Prehistory: A Case Study on the Relationship between Cultural Identity and Archaeological Objectivity,”

Archaeological Approaches to Cultural Identity, Shennan, S. (ed.). London/New York: Routledge, pp. 35-56.

________ 2000. “Kossinna and His Concept of a National Archaeology,” Archaeology, Ideology and Society: The German Experience, Härke, H. (ed.).

Frankfurt am Mein: Peter Lang, pp. 40-64.

Vranić, I. 2011. “Ranoantička naselja i gvozdeno doba centralnog Balkana: pitanja etničkog identiteta,” Etnoantropološki problemi 6(3), pp. 659-78.

Wallace, J. 1998. “A (Hi)story of Illyria,” Greece and Rome 45, pp. 213-25.

Wilkes, J.J. 1969. Dalmatia. London: Routledge/K. Paul.

________ 1976. “Arthur Evans in the Balkans, 1875-1881,” Bulletin of the Institute of Archaeology 13, pp. 25-56.

________ 1992. The Illyrians. Oxford/Cambridge: Willey-Blackwell.

________ 1999. “The Roman Army as a Community in the Danube Lands: The Case of the Seventh Legion,” The Roman Army as Community (= Journal of

Roman Archaeology Supplement 34), Goldsworthy, A., and I. Haynes (eds). Portsmouth, RI: Journal of Roman Archaeology, pp. 95-104.

Winnifrith, T. (ed.). 1992. Perspectives on Albania. Basingstoke: MacMillan.

Wiwjorra, I. 2006. Der Germanenmythos. Konstruktion einer Weltanschauung in der Altertumsforschung des 19. Jahrhunderts. Darmstadt: Wissenschaftlische Buchgesselschaft.

Wolff, L. 2001. Venice and the Slavs: The Discovery of Dalmatia in the Age of Enlightenment. Stanford, CA: Stanford University Press.

________ 2003. “The Rise and Fall of ‘Morlacchismo’: South Slavic Identity inthe Mountains of Dalmatia,” Yugoslavia and Its Historians: Understanding the Balkan Wars of the 1990s, Naimark, N.M., and H. Case (eds). Stanford, CA: Stanford University Press , pp. 37-52.

Woolf, G. 2011. Tales of the Barbarians: Ethnography and Empire in the Roman West. Malden/Chichester/Oxford: Blackwell.

Xohaj, E. 2005. “Mythen und Erinnerungen der albanischen Nation. Illyrer, Nationsbildung und nationale Identität,” Tyche 20, pp. 47-76.

Zippel, G. 1877. Die römische Herrschaft in Illyrien bis auf Augustus. Leipzig: B.G. Teubner.

Ti thua mendimin tend, une tund koken time ...