Flamuri i Skenderbeut. Cilat ishin ngjyrat e flamurit te Skenderbeut ? Kuq e zi, apo dicka tjeter ? Ngjyrat e flamurit te Skenderbeut Ne 17 Prill, te vitit 1701, dijetari gjermano-kroat Pavao Ritter Vitezovic botoi ne Venecia nje liber te titulluar Stematografia, (Stemmatographia). Ne faqet e librit, midis informacioneve te ndryshme, paraqiten stemat/emblemat e disa mbreterive/principatave dhe familjeve te degjuara europiane dhe ballkanike te shekullit te 17-te. Ne punimin e tij, Ritter trajtonte teorine e Ilirise pan-sllavike qe ishte nje hipoteze e nxehte e kohes. Sipas kesaj teorie, sllavet ishin vazhdimesi e natyrshme e ilireve ... Me poshte paraqiten disa skica te shkeputura nga ky liber; pikerisht emblemat e Ilirise - nje gjysem hene me yll, Albanias - nje fortese, Perandorise Serbe te Nemanjave - nje shqiponje e bardhe me dy koke, Dardanise - nje luan me dy bishta, Epirit - nje qen i fuqishem dhe Istrias - nje dhi. 40 vite me vone, ne vitin 1741, Hristofer Zefarovic, nje artist dhe shkrimtar serb, gjithashtu nje pan-sllavist, botoi ne Viene nje version te ripunuar te librit Stematografia. Ky botim jep me shume detaje rreth stemave identifikuese te mbreterive/principatave/familjeve te degjuara te kohes. Nje faqe permbledhese tregohet me poshte. Bazuar ne materialet e mesiperme, stema identifikuese e Albanias ishte nje keshtjelle e bardhe, (Alba Arces), ne sfond blu dhe pjesa e poshtme e gjelber. Fortesa perfaqesonte qendresen e Kastrioteve dhe dominimin e Albanias prej tyre. Pra, sipas ketyre dy autoreve, simboli i Kastrioteve ishte nje keshtjelle dhe jo nje shqiponje me dy koke. Eshte interesant fakti qe Kruja, ne regjistrimet otomane te viteve 1430, shfaqet me emrin Akçahisar qe ne turqisht do te thote 'Keshtjelle e Bardhe'. Logjika normale te con ne konkluzionin se emertimi "Keshtjella e Bardhe" ka egzistuar me heret se koha kur simboli i shqiponjes me dy koke u cfaq ne ato zona, dhe natyrisht me perpara se pushtimi otoman. Atehere perse Kastriotet u identifikuan me nje shqiponje dhe jo me nje keshtjelle ? A nuk do te bente me shume kuptim keshtjella per nje familje te perkufizuar si Keshtjelltari / Kastriotis ? Mbase 'modifikimi' mund te kete ndodhur per arsyen e thjeshte qe shqiponja me dy koke simbolizonte epersi klasore. Ne Mesjete, shoqeria ishte thellesisht e ndare ne klasa. Njerzit perpiqeshin me lloj-lloj formash te hynin ne rangjet me te larta shoqerore. Martesa me pinjolle te 'Klasave Superiore' ishte nje nga metodat me efikase. Ne kete menyre ata fitonin pasuri, privilegje, trashegonin titujt aristokrate dhe natyrisht te drejten e mbajtjes se simboleve identifikuese te 'Familjeve te Medha'. Dhe ne kohen e Kastrioteve nje nga simbolet me superiore ishte ai i Familjes Perandorake Bizantine: Shqiponja me dy koke. Shpesh, ky simbol barazohej me vete Kryqin dhe Krishterimin. Natyrshem lind pyetja: Po Skenderbeu, si e fitoi te drejten e mbajtjes te simbolit bizantin; shqiponjes me dy koke ? Nuk egziston ndonje dokument apo reference qe te thote se Kastriotet gezonin ndonje titull bizantin, keshtu qe mundesia me e madhe eshte se Skenderbeu e fitoi kete te drejte nga martesa me Andronika Araniti Komnena, vajzen e George Araniti Comnena. Ne rekorded historike shkruhet se Aranitasi i pare i degjuar ishte nje person i qojtur Golem. Ai u martua me vajzen e nje familje greko-serbo-bizantine qe kishte nje lidhje te vjeter gjaku me Dinastine Bizantine Komneni. Ne vitin 1253, Golemi kishte titullin "Sinjor i Albanias", nje hapesire tokesore midis liqenit te Ohrid dhe qytetit te Durresit. Natyrisht, qe Golemi mbante si simbol te tij identifikues nje embleme bizantine(1). Ne se supozojme se Jovani, i jati i Skenderbeut, e fitoi kete privilegj nga martesa me Vojsaven, nje pinjolle e Dinastise Brankovic(2), biem ne kundeshtim me materialet historike qe provojne se Brakovicet mbanin si embleme familiare nje luan dhe jo nje shqiponje me dy koke. Pavarresisht origjines te simbolit te Skenderbeut, ngrihet pyetja: Cili ishte kombinimi i ngjyrave qe ata perdornin ? Supozimet jane nga me te ndryshmet. Por pergjigja me e sakte gjendet ne varrin e Kostantin Kastriotit(3), nipit te Skenderbeut, eshtrat e te cilit prehen ne kishen Santa Maria la Nova, ne Napoli. Nje video e shkurter qe pershkruan kete monument te rendesishem historik, tregohet me poshte. Edhe pse koha ka zbehur ngjyrat, nuk eshte veshtire te vihet re se shqiponja e verdhe eshte mbivendosur ne nje sfond blu. Ndersa mbi shqiponje qendron nje trekendesh i verdhe me yllin tete-cepesh ne qender. Pra, nipi i Skenderbeut mbante si simbol nje shqiponje me dy koke me kombinimin te verdhe dhe blu. Pak a shume, ky kombinim ngjyrash gjendet ne nje fragmet qeramik te zbuluara ne Gagliano del Capo, nje fshat ne skajin me jugor te Italise, qe ne vitin 1498 u be strehe e gruas se Skenderbeut, Andronika Arianiti Komneno dhe disa pjestareve te familjes Kastrioti. Nje shkrim rreth kesaj teme, i titulluar: "Stema e heroit të Shqipërisë mes mbetjeve të Kalasë së Gaglianos" eshte publikuar ne faqen elektronike perqasje.com. Fotot e meposhtme jane mare nga ky shkrim qe ju mund ta lexoni te plote KETU . Kombinimi i bluse me te verdhen nga familja Araniti / Komneno shihet dhe ne nje rast tjeter. Nje embleme me shqiponje dy kokeshe e rrethuar nga nje brez blu dhe e kurorezuar me nje diell te arte i ishte dhene Filip Arianitit nga Carl Kuint, (Charles Quint), Mbreti i Perandorise se Shenjte Romane. Ne vitin 1548 Filipi ishte titulluar "Kalores". Stema permban nje "kryq grek" dhe emrin "KRISTO", shenja keto qe tregojne se mbajtesi i perkiste tradites greko-bizantine(4). Si ka mundesi qe gruaja dhe femijet te mbajne nje simbol, dhe babai nje tjeter ? - do te pyese dikush. Nuk do te ishte ndonje cudi ! Gjera me te cuditeshme kane bere vaki. Mbishkrimin mbi varrin e Costantinus/Kostantinit, e pershkruan ate si nipin me te dashur te Andronica Cominata/Andronika Komnena. Sic u permend me heret, Dinastia Komneni mbane si embleme familjare nje shqiponje dy-kokeshe me kombinim ngjyrash blu dhe te verdhe. Me poshte tregohet ky mbishkrim me emrin e gruas dhe nipit te Skenderbeut. "COSTANTINVS CASTRAYOTUS HIC TEGITVR SANGVINE ET COGNATIONE REGIA AC CAESAREA CLARVS : MORVM CANDORE INSIGNIS DIGNITATE PONTIFEX ESERNIENSIS : DVM PROBE VIVIT INTEMPRESIVE MORITVR ANDRONICA COMINATA PATRENA AVIA NEPOTI OPTIMO POSVIT" Mbase teoria e kombinimit kuq e zi u krijua nga Barleti i cili shkrojti librin e tij rreth jetes dhe bemave te Skenderbeut 42 vite mbas vdekjes se ketij te fundit dhe 10 vite mbas vdekjes se Kostantin Kastriotit. Nuk eshte cudi qe Barleti, apo dikush tjeter, ti kete dhene ngjyra 'patriotike' nje simboli qe ishte i modes ne ato kohera. Gjithashtu, egziston mundesia qe perkrahesit e variantit kuq e zi ta kene bazuar konkluzionin e tyre ne informacione te gabuara. Personalisht, ju besoj me shume syve sesa vesheve. Dhe ne simbolet qe mbajten pasardhesit e Skenderbeut, syte e mi nuk shohin as te kuqe, as te zeze ... Shenime dhe sqarime Ne Mesjte , ashtu si dhe sot, rregullat dhe ligjet e dhenies dhe marrjes te titujve aristokratike ishin strikte dhe te kontrolluara. Paraqitja e jashtme ishte kategori klasore. Rrobat, paisjet ushtarake, kapelat, etj, ishin te standartizuara. Disa ngjyra specifike nuk ishin prone per kedo. Ne rastin e titujve dhe simboleve te trashegueshme kishte kontroll akoma me te rrepte. Pra, askush nuk mund ti vinte vetes nje titull apo te ngrinte nje flamur si t'ja merrte mendja atij ... 1- George Akropolites - The history: Introduction, translation and commentary. Ruth Macrides. Faqe 275. 2- Brankovic ishte nje familje e degjuar serbe. Disa historiane thone se Vojsava, e jema e Skenderbeut, ishte vajza e Despotit Xhuraxh Brankovic. 3- Kostantin Kastrioti ishte i biri i Jovan (Gjon) Kastriotit II dhe Jerina Brankovic, vajzes se Despotit Serb, Lazar Brankovic. Ai jetoi midis viteve 1477–1500. 4- Mihail Dimitri Sturdza: Grandes familles de Grèce: d'Albanie et de Constantinople. Faqe 218. Janar, 2023

Kur historia fshihet dhe manipulohet; si Evangelu kthehet ne Vangjeli dhe perkatesia etnike nga greke ne shqiptare ... Vangjeli apo Evangelou ? E c'rendesi ka; eshte thjesht nje mbiemer - do te thote dikush ... Disa vite me pare Top Channel, ne serialin "Gjurme Shqiptare" , paraqiti nje dokumentar per Dhimiter Vangjelin, nje person te padegjuar me pare, ose me sakte te njohur nga shume pak njerez. Dokumentari mban titullin: "Thesaret 'sekrete' te Kolonjes" . Edhe pse me vonese, falenderoj Zt. Mema per nxjerrjen ne drite te ketij personi qe ishte fshehur per nje kohe kaq te gjate ne 'kasafortat' e censures absurde te Shtetit Shqiptar dhe me dha rastin te paraqit kendveshtrimin tim rreth "Fotografit te harruar" . Dokumentari jep shume pak informacion, pothuajse asgje, rreth figures se Dhimiter Vangjelit. Si edhe ne shume emisione te Zt. Mema ngjyrat nacionaliste mbulojne dhe tjetersojne fakte historike. Pak a shume, dokumentari te jep pershtypjen se nje patriot shqiptar ishte persekutuar padrejtesisht, dhe askush nuk e di persene ! E verteta eshte me e komplikuar se nje ish kuti municioni e mbushur me negative fotografish te 'groposura' ne ambjentet e bashkise se Ersekes. Personalisht mendoj se harresa e "Fotografit te panjohur" kishte te bente me nje Dhimiter tjeter; ate te qojtur "Dimitri Evangelou". Ishte pikerisht Evangjelu, (Evangjelou), ai qe ishte fshehur per dekada te tera dhe bashke me emrin e vertete edhe fotografite e tij "Teper sekret" qe ne fakt ishin thjesht reflektime te jetes se perditeshme. Perpara aparatit te Dimitrit qendruan lloj-lloj njerezish. Te medhenj dhe te vegjel, te gjalle dhe te vdekur, te pasur dhe te varfer, prifterinj dhe hoxhallare, nenpunes dhe ushtare, qofshin keta shqiptare apo te huaj. Figura te njojtura politike kishin buzeqeshur para kameras se tij; pershembull Fan Noli. Bile me kane thene se perpara Dimitrit pozoi edhe vete Princi i Kurores se Mbreterise Greke, George II, kur ky i fundit ne vitin 1913, ne krye te nje delegacioni te madh, vizitoi disa zona te Epirit te Veriut/Shqiperise Jug-Lindore. Pra, ustai shkrepte aparatin dhe klienti paguante faturen, pavaresisht kush ishte ai ... Nuk dihet fati i pjeses dermuese te fotografive te "zanatciut" Dimitri, sic e quan nipi i tij ne dokumentarin e Zt. Mema. Mundesia me e madhe eshte qe ato te jene zhdukur njehere e pergjithmone si shume objekte/dokumente te tjera ne Shqiperi. Kush ishte Dimitri Evangelou i vertete ? Dimitri Evangelou kishte lindur ne Prodan, me 8 Shtator te vitit 1872, ne nje familje te etnicitetit grek. I jati i tij quhej Hristo dhe e jema Ekaterina. Edukimin e tij profesional, ate te fotografit dhe orendreqesit, ai e kishte mare ne Greqi. Hapat e pare ne shkollen e artit ne fshatin Hionades, ne anen tjeter te Gramozit dhe me vone ne Thessaloniki/Selanik. Kur ishte kthyer ne vendlindje ai kishte hapur nje biznes te vogel ne fshatin e tij Prodan dhe ne qytezen e Ersekes qe ne fillim te shekullit te 20-te kishte jo me shume se 200 banore. Nuk dua te zgjatem me shume ketu ... Me poshte tregohet nje njoftim-reklame qe tregetaret e Ersekes se asaj kohe, (Viti 1920-1921), publikonin ne Greqi ku paraqisnin produktet dhe sherbimet e tyre. Midis emrave te tjere gjendet dhe emri i D. Evangelou, ( Ευαγγέλου Δ. ) si prodhues i produkteve te brumit, hotelier dhe oreshites. Ne ato vite, marrdheniet tregetare dhe lidhjet familiare me zonat pertej kufirit ishin fenomene fare normale dhe ne nje nivel shume me te larte sec jane sot. Banoret e zonave te Ersekes nuk e kishin idene nga binte Durresi apo Shkodra por dinin me saktesi ku ishte Janina, Thessaloniki, Athina, Patra, etj. Dimitri Evangelou ka hyre ne historin e shkrojtur te Shqiperise, ose me sakte te fuqive te medha te asaj kohe, kur me 19 Tetor te vitit 1913 intervistohet nga Komisioni Nderkombetar i Percaktimit te Kufirit. Fshati i pare qe antaret e komisionit vizituan ne rrethin e Kolonjes ishte Prodani. Aty komisioni pati nje 'perplasje' me vendasit dhe kjo situate pasqyrohet ne raportin perkates ku permendet dhe Dimiter Evangjelou si kryeplak i Prodanit. Ne procesverbal Dimitri deklaron se banoret e fshatit jane greke por flasin dy gjuhe; greqisht dhe shqip(1). Po ndalem per nje moment ne Komisioni Nderkombetar i Percaktimit te Kufijve; kur, si dhe pse u krijua ai. Me 29 Qershor te vitit 1913 Koferenca e Ambasadoreve ne Londer njohu Shqiperine si nje shtet te pavarur. Ne te njejten kohe filluan dhe perpjekjet e para per krijimin e nje platforme mbi te cilen do te ndertohej ky shtet i ri. Keshtu qe ne fillim te Gushtit 1913, Ministri i Jashtem Anglez, Sir Edward Grey, hodhi idene e krijimit te nje komisioni special qe do te dergohej ne terren me qellimin final percaktimin e kufirit shqiptaro-grek. Komisioni filloi pune ne Tetor, 1913. Koferenca e Ambasadoreve kishte vendosur qe kriteri kryesor mbi te cilin do te bazohej perkatesia etnike ishte gjuha e folur ne shtepi. Dhe ketu qendronte nje problem madhor; shume banore i flisnin te dy gjuhet si ne ambjentet publike ashtu dhe ne shtepi. Duke vene re kete situate te komplikuar, nenkolonel Doughty-Wylie qe ishte personi 'teknik' i delegacionit britanik i dergon nje leter, (qe nga Erseka), Ministrit te Jashtem Anglez, ku midis te tjerash nenvizonte se ishte "pothuajse e pamundur qe te percaktohej nacionaliteti i banoreve bazuar mbi kriterin gjuhesor" (2). Nje fenomen tjeter qe komisioneret hasen gjate punes ne terren ishte se shume shtepi te krishtera qendronin te mbyllura dhe nuk pranonin komisioneret e huaj. Sir Edward Gray u perpoq ta kuptonte perse ndodhte kjo gje dhe per kete ju referua informacioneve te mara nga te derguarit e tij, antare te Komisionit Nderkombetar. "Konsulli i Pergjithshem, Lamb mendonte se kjo ndodhte si rezultat i presionit qe antaret e komunitetit grek i benin pjeses tjeter te popullates nga frika se mos keta te fundit e deklaronin veten shqiptare. Nen Koloneli Doughty-Wylie permendte mundesine qe shtepite ishin mbyllur ne perpjekje per te fshehur familiet e krishtera me gra shqipfolese myslymane. Ne ato zona martesat nder-fetare midis meshkujve te krishtere dhe femrave myslymane ishte nje praktike e zakoneshme. Keshtu qe ne keto qyteza kufitare popullatat greke dhe shqiptare ishin deri ne nje fare mase te integruara me njera-tjetren dhe kjo e bente shume te veshtire, ose te pamundur, percaktimin se cilet antare te komunitetit ishin shqiptare dhe cilet ishin greke sepse shpesh here ne shtepite e tyre fliteshin te dyja gjuhet" (3). Puna ne terren e komisionit u nderpre shume shpejt. Komisioneret vizituan vetem gjashte fshatra. Kufijte shqiptaro-greke u vendosen ne zyrat e fuqive te medha duke u bazuar ne interesa te komplikuara dhe disa here te paqarta. Nje propozim i meparshem grek per organizimin e nje referendumi popullor qe do te percaktonte perkatesite etnike dhe kufijte, nuk u morr parasysh. Nejse, kjo eshte nje teme tjeter. Po kthehem ne Dimitri Evangelou - Sa grek ishte ai ? Prej shekujsh para-ardhesit e tij ishin bere pjese e helenizmit, bizantit dhe orthodhoksise dhe kete gje ata nuk e kishin fshehur kurre, perkundrazi ishin perpjekur ta mbronin me c'do mundesi qe ju jepej. Problemet madhore filluan kur nisi rindarja e Ballkanit; nje proces ky shpesh here i dhunshem. Per Dimitrin dhe antaret e tjere te komunitetit grek ne ato zona erdhi koha e mbijeteses. Ne ate perpjekje madhore Dimitri zgjodhi rrugen dhe menyren e tij specifike. Ai u perpoq te mbronte origjinen dhe perkatesine etnike duke perdorur aparatin fotografik dhe organet mediatike te kohes. Me poshte tregohet nje njoftim ku Dimitri shfaqet si perfaqsues i gazetes "Pelazgos" ne zonen e Ersekes. Kjo gazete publikohej ne gjuhen greke dhe kishte per qellim mbrojtjen e interesave te popullates greke ne Shqiperi dhe promovimin e marrdhenieve pozitive midis shqiptareve dhe grekeve. Qeverite shqiptare te para Luftes se Dyte Boterore i njohen deri ne nje fare mase te drejtat e pakicave kombetare. Ne rastin e Ersekes njihej fakti qe kishte banore qe i perkisnin etnicitetit grek. Ne vitin 1913, ne dokumentat qe pala shqiptare paraqiti ne Koferencen e Ambasadoreve ne Londer thuhej se aty jetonin 400 greke. Pra, pavaresisht se numri eshte shume i reduktuar, ne Erseke ka patur greke dhe Dimiti ishte nje nga ata. Stergjyshi im, qe ishte familiar i afert me Dimitrin, ngrinte flamurin grek ne rastet e festave zyrtare te Greqise dhe per kete nuk shqetesohej askush; as fqinji, as administrata vendore ... ishte nje menyre bashkejetese qe kishte origjinen shume kohe te kaluara. Fundi i viteve 1940 shenoi ashpersiminin e qendrimeve kunder etnive jo-shqiptare dhe shteti i asaj kohe krijoi "zonat minoritare". Deklarimi i nje etniciteti jo-shqiptar jashte zonave te propozuara dhe miratuara nga "Partia" ishte nje guxim i tepruar qe conte ne persekutim te vazhdueshem deri ne asimilim te plote, apo s'ishte cudi dhe eleminim fizik. Po dal jashte kufijve te Shqiperise dhe po marr si shembull deklarimin e etnicitetit te femijeve te Dimitri Evangelou kur ata u larguan jashte vendit. Shembullj te qarte qe tregojne etnicitetin grek te familjes Evangelou jane deklarimet e kater djemve te Dimitrit qe emigruan ne U.S.A. Emrat e tyre ishin; Janis (Lindur ne vitin 1896), Pantelis (Lindur ne vitin 1900), Sokrates (Lindur ne vitin 1907) dhe Pavlos (Lindur ne vitin 1909). Ne Amerike askush nuk i shtynte apo detyronte ata te deklaronin dicka kunder vullnetit te tyre ! Ata deklaronin ate qe ndjenin dhe ishin. Po e filloj me djalin e pare i cili ne Amerike mori emrin John, (Xhon). Dokumentat tregojne se gruaja e tij quhej Mary dhe kishte lindur ne Volos te Greqise, (Mbase Janit i kishte vdekur gruaja e pare); John kishte nje djale qe quhej Nicholas, Nikolas), dhe nje vajze qe quhej Artemis. Ai kishte punuar si mesues ne nje shkolle greke ne Brocton, Massachusetts. Djali i dyte Pantelis deklaron se ka lindur ne Prodany, Epiros. Djali i trete, Socrates deklaron se eshte grek. Gruaja e tij quhet Anastasia dhe kishte lindur ne Arez. Djali i katert, Pavlos deklaron se eshte grek. Aktivitetet e tyre familiare, fetare dhe ekonomike kane qene te lidhura ngushte me komunitetet greke te zonave ku ata jetonin dhe punonin ne USA. Ky eshte konkluzioni perfundimtar bazuar ne kerkimet e mia. Me poshte paraqiten disa nga kerkesat e djemve te Dimitri-t per marrjen e shtetesise Amerikane dhe dokumentat respektive. Po ndalem per pak momente tek Mikaili, nipi i Dimitrit, djaloshi i vogel, (Lindur me 12, Korik 1934), te treguar ne foton e meposhtme. Prinderit nuk arriten dot ta merrnin ate ne Amerike, (I jati i tij ishte Sokrates dhe e jema Anastasia e cila vdiq ne 17 Tetor, 1935, kur Mikaili ishte vetem 1 vjec), por personi e tij mu dhimbs. Nuk e di ne se ai vazhdon te jetoje dhe uroj nga thellesia e zemres qe te jete gjalle e mire. Ajo qe me revoltoi me shume eshte ironia e faktit qe Zt. Mema gjate dokumentarit supozon per arsyet perse "Dhimiter Vangjeli ka mbetur ne kutite e plurosura te harreses" por nuk e ngre zerin kunder vjedhjes dhe shperdorimit qe shteti Shteti Shqiptar i ka bere prones shpirterore dhe materiale te gjyshit te Mikailit, por dhe vete Mikailit qe sic thote ne nje moment, ka qene autori i shume fotografive. A nuk jane Mikaili dhe pasardhesit e tjere te Dimitrit pronaret legjitime te materialeve fotografike te permendura ne dokumentar ? C'duan negativet origjinale ne agjensite dhe muzeumet e ndryshme te vendit ? A nuk kemi te bejme me nje banditizem shteteror ? A nuk do te ishte mire qe dokumentari, pervec anes propogandistike, te ngrinte zerin dhe te kerkonte kthimin dhe kompensimin qe i takon atij burri te vjeter te zhytur ne mjerim ? I sugjeroj lexuesit te shohe dokumentarin e Zt. Mema qe gjendet KETU , vecanarisht segmentet nga minutat: 3.03 deri ne minuten 5.48 7.50 deri ne minuten 8.23 13.10 deri ne minuten 13.44 Ne keto fragmente duket qarte dhimbja dhe deshperimi i nje personi te c'pronesuar dhunshem qe fati e ndeshkoi keqas. Mbase per ngushellim ai ka pire aq shume duhan sa qe i jane zverdhur mustaqet ... Ne fotogrefine e mesiperme, nga e majta ne te djathte: 1- Ahilea, djali i Dimitrit. Lindur ne daten 11 Shkurt 1913 2- Dimitri, lindur ne daten 8 Shtator 1872 3- Sofia, vajza e Dimitrit. Lindur ne daten 17 Qershor 1922 4- Vasiliqi, vjera e Dimitrit, vajza e Janos dhe Kostantines, lindur ne Borove ne daten 7 Maj 1845 5- Ilia, djali i Dimitrit. Lindur ne daten 19 Tetot 1917 6- Mihaili, nipi i Dimitrit. Djali i Sokratit dhe Anastasise. Lindur ne date 12 Korrik 1934 7- Polikseni, vajza e Dimitrit. Lindur ne daten 8 Shtator 1915 Shenim: E shoqja e Dimitrit quhej Dhespina, shkurt Dhespo. Ajo kishte lindur ne Borove ne daten 4 Korrik 1873 dhe vdiq ne daten 23 Shtator 1940. Prinderit e saj quheshin Evangjel dhe Evangjelica. ***** Diku ne te hyre te fshatit Dimitri kishte gdhendur nje gur ne formen e nje 'kolltuku' ku rinte per ore te tera duke pare nga fshati dhe medituar. Do te isha shume kurioz te dija se c'mendime vertiteshin ne koken e tij ... 'Kolltuku' prej guri ku ai ulej nuk pati ndonje fat me te mire se sa fotografite e tij. Ne vitet 1990 'kolltukun' e fotografit e thyen dhe pjeset e gurit i rrukullisen poshte ne lendine. Mbase, dikush mendonte se 'kulaku' i fshatit kishte fshehur nje 'thesar' nen gurin ku ulej dhe shtynte ditet e fundit te jetes se tij. Thesari qe Dimitri la pas jane fotografite te cilat u pervetesuan dhe shkateruan nga institucione te ndryshme te Shtetit Shqiptar dhe individe te papergjegjshem. Dimitri u shojt ne Prodan, ne vitin 1957, ne moshen 85 vjecare. Eshtrat i prehen ne varrin shekullor te te pareve te tij qe gjendet prane kishes se Shen Ilias. Rekordet e Kishes Autoqefale Shqiptare thone se kjo eshte kisha me e vjeter ne Erseke. Me poshte tregohet varri i familjes Evangelou/ Prodani ku prehen shume nga te paret e Dimitrit, gjithashtu dhe te mijte. Gdhendja ne kryq tho te se aty eshte varosur I katerina (Mamaja e Dimitrit), bashkeshortja e Hristo Evangelu Prodani e cila u nda nga jeta ne 22 Qershor, 1908. Si perfundim; Dimitri eshte nje rast tipik qe tregon se si nacionalizmi ekstrem shqiptar, duke perdorur masa te ashpra dhe mekanizma shteterore, arriti te shkateroje nje pjese te mire te grupeve te tjera etnike me qellim final krijimin e nje popullate homogjene shqiptare 'etnikisht te paster'. Personalisht, une e konsideroj historine e Dimitri Evangelou si nje "Gjurme Greke ne Historine e Shqiperise". Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- Arben Puto: Shqiperia politike 1912-1913 - Faqe 391 2- Tara Ashley O'Brien: Manufacturing H omogeneity in the Modern Albanian Nation-Building Project - Faqe 54 3- Tara Ashley O 'Brien: Manufacturing H omogeneity in the M odern A lbanian N ation-B uilding P roject - Faqe 54-55

Raporti midis nacionalitetit dhe etnicitetit eshte keqinterpretuar dhe deformuar per te arritur objektiva te caktuara ekstreme. Raca, feja, gjuha dhe shteti nacional Nga momenti qe nje nacionalitet fillon te egzistoje, (Pavareshisht si dhe kur eshte krijuar), ai ka te drejten legjitime te vete-identifikohet si nje formacion unik. Kjo e drejte sovrane nuk duhet te vihet ne diskutim nga grupe apo pale te tjera, qofshin keto edhe nacionalitete me te medha apo me te vjetra. Ne te njejten kohe, nacionaliteti i ri duhet te pranoje egzistencen e nacionaliteteve te tjera. Ne kete proces te komplikuar dhe aspak te lehte mbrojtja dhe respektimi i te drejtave te minoriteteve reciproke eshte nje detyre madhore. Keto jane mesime qe shume shtete te civilizuara kane nxjere nga e kaluara e turbullt dhe shpesh here e dhunshme. Evropa e Bashkuar me politikat e saj progresive eshte perpjekur te jape nje shembull pozitiv ne kete fushe. Pa dyshim qe ka ardhur koha qe dhe Ballkani te ece ne kete drejtim me hapa te shpejte dhe te vendosur. Ne kete pike do te huazoj dhe modifikoj nje thenie te Enver Hoxhes, (por fjalen "revolucion" po e zevendesoj me termin "bashkejetese"), dhe do te them: Bashkejetesa e mire nuk eshte me nje aspirate por eshte nje ceshtje e shtruar per zgjidhje. ***** Nacionaliteti shqiptar eshte nje koncept relativisht i ri. Ashtu si edhe fqinjet, shqiptaret jetuan per nje kohe shume te gjate nen kontrollin e Perandorise Otomane. Sistemi i regjistrimit dhe menaxhimit te popullates nen administrimin e Portes se Larte bazohej mbi struktura fetare. Pak a shume, popullata ndahej ne dy grupe; ate te besimit Myslyman dhe ate te besimit Kristian. Te dy keto grupe popullatash ishin subjekte te Portes se Larte e cila nuk e vleresonte faktorin etnik. Me pelqen apo s'me meIqen mua, apo dikujt tjeter, kjo ishte politika e Stambollit ! Otomanet nuk ishin fare te interesuar te krijonin, mbeshtesnin apo stimulonin ndjenjat separatiste nacionaliste. Kur sundimit Otoman po i lekundeshin themelet, nacionalizmat ballkanike filluan te lindnin dhe forcoheshin me ritme te shpejta. Shqiptaret ishin te fundit qe u ingranuan ne kete vorbull historike. Permeteper ata e morren shtytjen kryesore nga jashte. Pjesa dermuese e iniciatoreve te nacionalizmit shqiptar ishin persona qe ishin edukuar dhe trajnuar jashte territorit ku do te krijohej shteti i ardhshem shqiptar. Sponsorizuesit e ketyre levizjeve ishin fuqi te huaja qe ne shume raste kishin objektiva krejt te ndryshme. Ata qe lojten nje rol vendimtar ne rrjedhen e ngjarjeve dhe kane meriten me te madhe ne krijimin e Shqiperise sic e njohim ne sot, ishin Austriaket. Me kalkulimet e tyre matematikore, me skolarizmin e tyre te njohur, fuqine ekonomike, ushtarake dhe politike ata ndikuan fuqimisht ne fatin e popujve Ballkanike. Nepermjet dokumenteve dhe studimeve te shumta, historiane te degjuar kane provuar se ishte pikerisht koncepti "Gjermanik" i nacioalizmit ai qe percaktoi rrugen se si do te ndertoheshin disa shtete te reja ballkanike qe do te pasonin shembjen e Perandorise Otomane. Ky koncept konsideronte racen, besimin fetar dhe gjuhen e folur si 3 faktoret kryesore ne ndertimin e nje nacionaliteti te caktuar(1). Nga ana tjeter, koncepti Franko-Britanik konsideronte ndjenjen etnike dhe mentalitetin e perafert si faktoret kryesore ne ndertimin e nje nacionaliteti(2). Kjo teori nuk barazonte nacionalitetin me etnicitetin dhe e konsideronte kete te fundit si nje element te pranueshem brenda shtetit nacional. Nje rast domethenes i zbatimit te ketij koncepti eshte Zvicra ku etnicitete, besime dhe gjuhe te ndryshme jane integruar shume mire ne nje shtet nacional te perbashket(3). Le te kthehemi tek Ballkani. Ndersa sllavet dhe greket, kishin ne favor te tyre strukturat fetare, lidhjet kulturore dhe gjuhesore, etj, me shqiptaret situata ishte shume me e komplikuar; ata ishin grupi me i percare midis popullatave Ballkanike (Fise qe perplaseshin midis tyre, dialekte gjuhesore, besime fetare te ndryshme, objektiva politike dhe ekonomike me kah te kundert). Permeteper, po te krahasoheshin me fqinjet, shqiptaret ishin ingranuar me shume dhe me mire ne sistemin Otoman dhe nuk do ta perkrahnin idene e largimit nga "Ombrella Otomane" aq kollaj. Pra, rasti "Albania" kerkonte nje trajtim "special". Dhe ketu austriaket treguan dhe nje here talentin e tyre politik. Ata krijuan nje platforme nacionaliste duke filluar me "zbulimin" e historise se shqiptareve, heronjve, klases politike, etj. Ndikimi i te huajve ne ndertimin e strukturave te para te shtetit shqiptar ishte masiv, nje fenomen ky qe ishte shume me i reduktuar ne fqinjet sllave dhe greke. Sa te talentuar ishin dhe jane austriaket ne kete drejtim ? Mund te them se ata jane "ustallare" te vertete dhe kete mjeshteri e gjen te shpalosur ne vete historine e tyre! Po permend dy raste: 1- Pjesa dermuese e shqiptareve, (por dhe me gjere), nuk e dine qe Hitleri kishte lindur ne Austri dhe ishte qytetar austriak. Shumekush do te thote qe ai ishte gjerman. Nga ana tjeter, ne rastin e Hitlerit kemi qartazi te bejme me nje person, qe per njeren apo tjetren arsye, "harron" origjinen e tij dhe i perkushtohet nje nacionaliteti tjeter. Pra, ai kishte lindur austriak, fliste "austriakce", ishte i krishtere, por u be i "madhi" i Gjermanise Naziste. Sot, austriaket shfaqin kudo koken e Moxartit dhe Koncertin e Vienes por une, personalisht, nuk kam hasur ndonje shkrim/dokument ku te thuhet se austriaket kerkojne ndjese per vuajtjet qe nje bashkeqytetar i tyre i shkaktoi njerezimit. Akoma me interesante ishte teoria qe ata ngriten pas Luftes se Dyte Boterore qe pretendonte se Austria ishte viktima e pare e nazisteve kur dihet fare mire se nje pjese e austriakeve perkrahen fuqimisht Nazizmin ! Nje video shume informative rreth hyrjes dhe mirepritjes masive te Hitlerit dhe trupave gjermane ne Austri gjendet KETU . Pra, deklarimi i njohur qe te "miret" jane tanet ndersa te 'keqijte" jane te dikujt tjeter nuk qenka vetem nje fenomen shqiptaro-greko-serbo-bullgar ... por edhe austriak ! Sido qe te jete, duhet pranuar fakti qe shqiptaret kane patur nje mesues te mire ne kete fushe. Ne 12 Mars, 1938, Gjermania pushtoi pa lufte Austrine. Ne 15 Mars, Vienezet pershendesin Hitlerin dhe nazistet "clirimtare". Ketu tregohet nje pjese tjeter e "Sheshit te Heronjve" ne Viene ku Hitleri mbajti fjalimin e tij me rastin e "clirimit" te qytetit. Ketu tregohet se si qytetaret vieneze nderojne Hitlerin me doren lart, kur ky i fundit ju shprehte atyre mirenjohjen e tij. Ketu tregohet nje grup vajzash shkolle me flamuj naziste ne dore duke festuar hyrjen e Hitlerit ne kryeqytetin Austriak. 2- Rasti i Kosoves; Ne vitet 1912-1913 austriaket paraqiten planet e tyre per ndarjen e "Turqise Europiane". Midis te tjerash, ata kembengulen qe Kosova ti bashkengjitej Serbise si nje demshperblim per mosplotesimin e kerkeses serbe per dalje ne Adriatik. Sipas Austrise, deti Adriatik i takonte asaj dhe Italise, ndersa serbeve ju takonte vetem Kosova ! Kush po pyeste se c'thoshin kosovaret vete. 95 vjet me vone, me 28 Shkurt, 2008, ishte pikerisht Austria qe njohu Kosoven si shtet te pavarrur me perpara se shume shtete te tjera Europiane. Ironi historike apo rishikim pozicioni ? ***** Po i kthehem kohes kur filluan hapat e pare te krijimit te Shtetit Shqiptar. Bazuar ne ato qe kam lexuar, mendoj se gjuhet e folura me te perhapura ne territorin e tij ishin: Shqipja (Toskerishtja/Gegerishtja), Greqishtja, Vllahishtja, Bullgarishtja, Turqishtja dhe Serbishtja. Nje ide shume te sakte rreth gjuheve qe zoteronte klasa drejtuese shqiptare e asaj kohe e jep tabela e meposhtme ku tregohet perfaqesimi Ballkanik ne Parlamentin Otoman te vitit 1908. Ne kete parlament kishin hyre 37 deputete shqiptare, 22 nga te cilet dinin greqisht. E kthyer ne perqindje do te thote se 59% e deputeteve shqiptare ishin njohes te greqishtes. Duke paraqitur kete informacion, nuk tentoj ne asnje lloj forme apo menyre te them se deputetet qe zoteronin gjuhen greke ishin greke etnike. Bile kete ide do ta kundeshtoja. Ajo qe une dua te them eshte se keta persona nuk e kishin mesuar greqishten per te mbajtur fjalime ne Parlamentin Turk por e kishin mesuar ate per qellime te tjera. Nje nga arsyet ishte se ata ishin ne kontakt me banoret greke etnike te zonave qe perfaqsonin. Gjithashtu, nje pjese e mire e politikaneve dhe Rilindasve Shqiptare kishin kaluar nga bankat e shkollave greke ku kishin mare nje pjese te konsiderueshme te edukimin e tyre. Ky ndikim i rendesishem ishte problem si per Austriaket ashtu dhe per Italianet, keshtu qe ata e luftuan kete "pengese" me shume forma. Koha tregoi se ata arriten te fshinin nje histori dhe tradite shekullore qe ne fund te fundit demtoi vete shqiptaret. Gjate ketij procesi shume problematik humbesja me e madhe ishte popullata greqisht folese. Kjo eshte nje teme e gjate dhe e papelqyer per nacionalistet ekstemiste. Personalisht, kam jetuar dhe pare se si pervec greqishtes, u eleminuan apo shkuan drejt zhdukjes dhe gjuha bullgare dhe vllahe. Per shembull, bashkemoshataret e mi ndrueheshin te flisnin "cobance" ne rruge apo ambjente publike edhe pse brenda ne shtepi prinderit dhe gjyshet/gjysherit e tyre flisnin vllahisht. Ma merr mendja se femijet e shokeve te mi nuk mesuan kurre gjuhen e te pareve te tyre. Edhe pse vitet e Mbreterise Shqiptare ishin te veshtira per minoritetet, ishte sistemi "komunist" qe me masa shternguese apo me dhune te hapur i shqiptarizoi perfundimisht disa grupe jo shqiptare qe jetonin ne territorin e vendit. Ketu mund te them se politikat e "partise" i ngjanin thenies:"Dhe te ran, dhe s'te le te qash". Per te mbeshtetur pozicionin tim po paraqis nje dokument zyrtar ku tregohet se si e deklaronin etnicitetin e tyre disa banore te fshatrave Nivice, Grazhdan dhe Vernik te rrethit te Korces kur ata emigruan ne USA ne fillim te viteve 1920. Ne se sot dikush do t'ju thote banoreve egzistues te ketyre fshatrave se te paret e tyre e konsideronin veten bullgare, ata do te cuditen shume. Mbase dhe behen agresive ... Duke perfunduar, mendoj se shteti te jep shtetesine/pashaporten por nuk te percakton etnicitetin. Etniciteti eshte dicka me shume se nje udhezim politik apo shprehje e ekstemizmit fanatik. Tendencat per krijimin e shteteve nacionale etnikisht te pastra jane taktika te deshtuara qe i kane sjelle shume probleme njerezimit, perfshi dhe rajonin ballkanik ku ben pjese dhe Shqiperia. Te dhena dhe shpjegime rreth shkrimit. 1- Mendoj se ky sistem krijoi probleme te medha ne Ballkan, disa nga te cilat vazhdojne te jene prezente. Jo vetem ne Ballkan, por dhe ne rang boteror, politikat e bazuara mbi teorine e "nacionalitetit kombetar superior" kane sjelle shkaterime kolosale; mos harrojme 2 luftra boterore. 2- Mendoj se ky sistem ishte me i sukseshem sepse vete realiteti e tregon kete. Raste konkrete jane Britania e Madhe, USA, Kanadaja, Australia, Belgika, Zvicra, etj. Keto jane shtete ku etnicitetet dhe ndjesite fetaro/kulturore kane jetuar ne harmoni dhe kane kontribuar ne progresin e vendeve perkatese. 3- Gjuhet zyrtare ne Zvicer jane: - Gjermanisht - 62.6% e popullates flet kete gjuhe. - Ferngjisht - 22.9% e popullates flet kete gjuhe. - Italisht - 8.2% e popullates flet kete gjuhe. - Romansh - 0.5% e popullates flet kete gjuhe. Duket qarte qe niveli demokratik i Zvicres eshte shume i larte. Nje popullate qe perben me pak se 1% te popullates se pergjitheshme ka te drejten te perdore gjuhen e saj si gjuhe zyrtare dhe shteti qendror ja njeh dhe ja mbron kete te drejte.

Pellazget, kush ishin ata ? Padyshim qe ata ishin para-ardhesit e Shqiptareve - do te thote dikush. E drejta e tij te mendoje dhe besoje ne kete hipoteze; pormes c'thone ata qe kane shpenzuar jeten e tyre mes librave dhe kerkimeve shkencore ? Iliro-Pellazget apo Pellazgo-Iliret ? Po te kesh zakonin e kruajtjes se kokes sa here qe nuk kupton dicka, atehere ne se degjon Znj. Kocaqi, (apo simpatizantet e saj), do te mbetesh tullac shume shpejt. Teorite e saj "mbare Shqiptare" jane aq larg te vertetave historike sa qe e nxjerrin ate nga hapesira shkencore dhe e pozicionojne si nje aktiviste ne fushen e folklorit nacionalisto-idiotesk, qe duhet thene se eshte nje fenomen i njohur Ballkanik. E vecanta e ekstremisteve Shqiptare qendron ne pretendimet e tyre pa kufi. Ne se Greket e lidhin historine e tyre me Helenet, Sebet me Serbet e vjeter, Shqiptaret e shtrine "monopolin" mbi fara dhe fise, vende dhe popuj qe jane larguar nga faqet e historise pa lene ndonje gjurme te rendesisheme. Kjo kategori "patriotesh" insiston se Shqiptaret jane pasardhes te Pellazgeve, Ilireve me fiset e tyre te shumta, etj, etj. Me e bukura eshte se ata i mbeshtesin pretendimet e tyre mbi perralla, legjenda, apo pak shkrime qe kane lene Helenet, Latinet apo studiues te tjere te huaj. Sipas kesaj kategorie njerzish, poshte c'do guri qe do te ngresh, do te gjesh dicka Shqiptaro-Iliro-Pellazgjike. Duke kerkuar te gjej lidhjen "natyrale" midis Pellazgeve dhe Ilireve vura re se per keto grupe popullatash ka disa hipoteza te turbullta. Ajo c'ka bie ne sy eshte qe dija moderne dhe bashkekohore i ka injoruar tendencat per "lidhjen transformuese" midis ketyre dy grupeve dhe i ka karakterizuar keto perpjekje si amatoreske dhe aspak shkencore. Ne mitologji thuhet se Zeusi e kthehu te birin e mbretit Pelasgus ne ujk (lykos) dhe keshtu ai u qojt Lycaon. Teoria e lidhjes se Ilireve me Pellazget i ka fillimet e saj ne hipotezat qe ngriti Johann Georg von Hahn ne punimin e tij te mirenjohur "Studime Shqiptare" (Albanesische Studien, botim i vitit 1854). Sipas Hahn, Pellazget ishin banoret e pare ne zonat e Ballkanit Jugor. Ai mendonte se Greket kur u vendosen ne keto hapesira, gjeten nje popullsi autoktone, pra Pellazget. Kjo hipoteze u "shty" me tutje dhe Iliret dhe Pellazget u bene sinonime te njeri tjetrit. Me vone teoria e "transformimit natyral" nga Pellazge, ne Ilire, ne Arberore, ne Shqiptare u amplifikua nga rrymat dhe qarqet nacionaliste dhe u perdor per te justifikuar pretendime kulturore, historike dhe territoriale. Rasti i Sami Frasherit, si perkrahes i kesaj teorie, eshte nga me spikatesit. Por c'fare thone studiuesit dhe shkencetaret serioze, ata qe kane shpenzuar jeten e tyre midis librave, germimeve arkeologjike dhe laburatoreve te kerkimeve gjenetike, rreth kesaj hipoteze ? Kush ishin Pellazget qe lakohen aq shpesh ne faqet sociale te nacionalisteve ekstremiste Shqiptare ? Pellazget Nje lexues i kujdeshem do te vere re menjehere qe Pellazget jane permendur nga disa shkrimtare dhe historiane te antikitetit por informacioni rreth tyre eshte shume i paket dhe shpesh here kontradiktor. Studiuesit nuk bien dakort as per origjinen e fjales "Pellazg" dhe c'do te thote ajo. Po ashtu, ata nuk bien dakord nga erdhen ata; erdhen nga Egjypti ? Erdhen nga Azia e Vogel apo diku tjeter ? Jetonin ata ne toka brenda kontinetit apo prane detit ? Teorite dhe hipotezat jane te shumta ... Ajo qe mund te thuhet me nje siguri relativisht te larte eshte se ata kane populluar toka ku sot ndodhet Greqia dhe kane qene ne kontakt me civilizimin Helen. Harta e mesiperme, e mare nga Interneti (1), jep nje pershkrim te shtrirjes se Pellazgeve bazuar ne burrime te ndryshme historike dhe kohore. Sipas historianeve te vjeter Greke, Pellazget vazhdonin te jetonin ne disa ishuj dhe pjese te Greqise kontinentale deri ne shekujt e 5-te dhe te 4-t para Eres Kristiane. Ata flisnin nje gjuhe qe Greket nuk e kuptonin. Me vone ata u asimiluan plotesisht dhe nuk lane mbas asnje gjurme te historise dhe kultures se tyre; nuk ka mbishkrime, nuk ka shenja te besueshme te gjuhes se tyre te folur apo te shkrojtur. Azgje "Pellazge" nuk i ka rezistuar kohes. Cfare dihet rreth tyre jane disa pershkrime qe Greket e vjeter lane per ta. Por, megjthese mungon nje konsesus shkencor rreth Pellazgeve, origjines dhe gjuhes se tyre, rrymat kryesore te historise moderne bien dakort qe "Pellazget" dhe gjuha e tyre nuk ka te beje me Indo-Europeanet. Po ti konsiderojme Iliret si Indo-Europiane (sic disa historiane, gjuhetare dhe shkencetare mendojne) atehere del qe Pellazget dhe Iliret kane qene nga 2 "fshatra" te ndryshme ... Per ta mbyllur kete teme, po paraqis nje fragment nga nje shkrim i studiuesit te njohur Peter Mackridge; ai thote: "Bazuar ne 'Teorine Pellazgjike', gjuha Greke dhe Shqipe kane origjine te perbashket Pellazgjike dhe si pasoje Shqiptaret jane Pellazge. Keshtu qe Shqiptaret rrjedhin nga i njeti grup etnik si dhe Greket. Teoria Pellazgjike filloi te mare forme ne vitet 1850 - 1860 dhe u be popullore ne vitet 1870. Teori te ngjashme pretendojne se Shqiptaret dhe Vlleherit jane pas-ardhes te Dorianeve te cilet u perziene me Pellazget ne koherat kur Greket nuk kishin arritur ne Ballkan. Disa autore deklarojne se gjuha Shqipe apo Vllahe kane fjale 'Homerike' ose 'Para-Homerike' qe nuk jane rojtur ne fazat e mevoneshme te zhvillimit te gjuhes Greke. Sipas tyre kjo do te thote qe Arvanishtja (Dialekt Shqip ne Greqi) dhe Vllahishtja jane me te vjetra se gjuha Greke qe flitet sot. Eshte e nevojshme te thuhet se mungojne absolutisht evidenca shkencore qe te mbeshtesin ndonje nga keto teori . Te gjithe autoret bashkekohore qe une po ju rreferohem, (Me perjashtim te Babiniotis), jane amatore te cilet ngaterojne 'ndergjegjen nacionale' te grupit gjuhesor dhe kulturor ku ata bejne pjese sot, me origjinen gjenetike dhe zhvillimin historik te grupit ne fjale (2) . E thene me thjesht, tendenca per te lidhur Pellazget e 4000 viteve te kaluar me Shqiptaret e sotem eshte nje zgjatim i panevojshem dhe amatoresk. Nuk ka asnje prove shkencore per te mbeshtetur kete hipoteze. Duke lene mbrapa Pellazget, le te shohim kush ishin Indo-Europianet nga te cilet mendohet te kene rrjedhur Iliret dhe shume popullata te tjera Europiane. Indo-Europianet Sic dhe u permend me siper, po bazohemi ne teorine qe Iliret dhe Ilirishtja jane derivate te migrimeve Indo-Europianeve. Po kush ishin Indo-Europianet ? Duke kerkuar ne Internet, gjeta nje shkrim ne nje faqe Indiane qe me terhoqi vemendjen per stilin e thjeshte dhe nivelin e informacionit qe jep rreth Indo-Europianeve dhe migrimeve te tyre. Autori fillon me pershkrimin e personaliteteve shkencore qe krijuan teorine "Indo-Europiane" dhe vazhdon me disa detaje te rendesishme. Zgjodha kete material "Indian" per t'ju larguar sa me shume ndikimit "Ballkanik". Shume Shqiptare e konsiderojne veten "Ariane" keshtu qe neper rrjeshtat e materialit te meposhtem ata do te gjejne informacion interesant ne lidhje me kete teori raciste. Artikulli qe une po i rreferohem quhet: "Pse Sanskritishtja ka lidhje te forta me gjuhet Evropiane dhe c'fare 'mesoi' kjo gjuhe ne Indi" (3). Shqiperimi paraqitet me poshte, ne paragrafet me ngjyre te verdhe. "Studimet e koheve te fundit kane treguar qe edhe pse ne te vertete Sanskritishtja ka origjine te perbashket me gjuhet Evropiane dhe Iraniane, ajo ka marre shume "borxh" nga gjuhet me te hereshme qe egzistonin ne Indi. Ne vitin 1783 William Jones hyri ne rangjet e administrates kolonialiste te Bengazit. Pozicioni i tij ishte gjykates ne Gjykaten e Larte te zones te Fort William. Pak vite me vone, Jones u be nje autoritet shkencor ne fushen e gjuhes antike dhe kultures Indiane, fusha keto qe deri ne ate kohe kishin qene fare te paprekura. Kerkimi i tij pasionant rreth gjuheve te vjetra, qe dikur egzistonin ne hapesirat e brendeshme tokesore te Indise, e shtyu ate te propozonte teorine e egzistences se nje lidhjeje te ngushte midis Sanskritishtes dhe gjuheve te folura ne Evrope. Jones e mbeshteste hipotezen e tij duke perdorur si evidenca disa fjale Sanskrite qe kishin ngjashmeri me Greqishten dhe Latinishten. Per shembull, ne Sanskritisht fjala per numurin 3 eshte "trayas", dhe kjo eshte e ngjashme me "tres" ne Latinisht dhe "tris" ne Greqisht. Po ashtu, fjala Sanskrite per gjarper eshte "sarpa" qe ka nje lidhje fonetike me "serpent" ne Latinisht. Duke studiuar gjuhet me hollesi, ai vuri re se pervec Greqishtes dhe Latinishtes, fjale Sanskrite gjendeshin ne shumicen e gjuheve Evropiane. Bie fjala, "mata" qe eshte fjala mama ne Sanskritisht, eshte "mutter" ne Gjermanisht. "Dan" qe ne Sanskritisht do te thote te japesh, eshte "donor" ne Spanjisht. Per cudi te Jones, kishte shume fjale te tilla qe dukej qarte qe kishin rrjedhur nga e njejta origjine. Per shembull, fjala Sanskrite per baba eshte "pitar" dhe kjo fjale ka nje ngjashmeri shume te madhe ne shumicen e gjuheve Evropiane; ne Greqisht dhe Latinisht eshte "pater", ne Spanjisht "padre", ne Ferngjisht "pere", dhe ne Gjermanisht "vader". "Hipoteza e Jones ishte mbeshtetur me entuziazem nga linguistet Evropiane te dekades se fundit te shekullit te 18-te. Qe atehere dhe deri ne vitet 1930, linguist pas linguisti, ne Rusi, Iran, Indi dhe vende te tjera Evropiane, kerkuan te gjenin fjale te ngjashme, lidhjet midis tyre dhe etimologjte e ketyre fjaleve. Gjuhetaret krijuan fjalore dhe histori te gramatikes ne menyre qe te kuptonin ne se teoria e Jones ishte e sakte dhe duhej te mbeshtetej, apo nuk qendronte dhe te kundeshtohej" - tha gjuhetari G. N. Devy ne nje interviste telefonike me "Indian Express". Per te perkufizuar kete grup gjuhesh te lidhura me njera tjetren dhe te shperndara ne nje hapesire shume te madhe, studiuesi Anglez Thomas Young, krijoi termin "Indo-Europian". Por nga erdhen keto gjuhe dhe si u shperndane ne nje territor kaq te madh gjeografik ? Pyetja se ku eshte vendi i origjines se gjuheve Indo-Europiane ka me shume se 2 shekuj qe "intrigon" studiuesit. Ky diskutim ka cuar ne disa probleme madhore ne boten moderne dhe vazhdon te "ushqeje" teorite e racave superiore. Nderkohe, gjetjet e reja tregojne qe megjthese Sanskritishtja kishte nje origjine te perbashket me gjuhet Europiane dhe Iraniane ajo ka huazuar shume nga gjuhe me te hereshme qe egzistonin ne Indi. Emigrimi i madh Indo-Europian Ne mes te shekullit te 19-te, studimi i gjuheve hyri ne nje faze te re dhe gjuhet Indo-Europiane filluan te konsideroheshin si derivate te nje gjuhe te vjeter te perbashket qe u qojt "Proto-Indo-European" (PIE). PIE ishte nje krijim teorik dhe askush nuk e di si "tingellonte" kjo gjuhe apo kush ishin saktesisht folesit e e saj. Me avancimin e shkences linguistike dhe arkeoligjike, nga mezi i shekullit te 20-te, u krijuan disa teori te reja qe tentonin te shpegonin si u perhapen gjuhet Indo-Europiane. Hipoteza e pare ishte ajo e qojtur "Kurgan" e formuluar ne vitet 1950 nga arkeologia Lithuano-Amerikane Marija Gimbutas. Kjo teori deklaronte se ishte shume e mundeshme qe njerzit qe jetonin ne stepen Pontike, ne veri te Detit te Zi, ne mijevjecarin e 4 para Eres Kristiane, ishin foles te PIE. Athropologu David Anthony, ne librin e tij "Kali, rrota dhe gjuha" shpjegon se zbutja dhe kthimi i kalit ne kafshe pune dhe zbulimi i karroces me rrota ju dha folesve te PIE nje avantazh qe nuk e kishin banoret e vendbanimeve te tjera ne Europe dhe Azi. "Sic stepat u thane dhe u zgjeruan ne shtrirje, njerzit perpiqeshin te ushqenin kopete e kafsheve te tyre duke levizur vazhdimisht. Ata kuptuan se me karroca te terhequr nga kuajt mund te leviznin pa nderprere" - shkruan Anthony. "Me nje karroce te mbushur plot me tenda dhe ushqime, mbajtesit e kafsheve mund te conin kopete e tyre ne nje vend te larget dhe te jetonin per jave apo muaj te tere ne hapesirat e stepeva midis lumenjeve kryesore" - vazhdon ai. Ne te njejten kohe, teoria "Kurgan" thoshte se folesit e PIE u shperndane, si te thuash me disa vale levizjesh, gjate mijevjecarit te 3-te para Eres Kristiane. "Ata filluan te levizin sepse kishin superioritet ushtarak. Disa nga ata shkuan ne Indi, disa ne Iran dhe te tjere ne Evrope. Dega qe shkoi ne Iran u kthye ne Indo-Iraniane; dega qe erdhi ne Indi u kthye ne Indo-Arjane" - thote Devi. Megjithese kane lindur teori te tjera qe sugjerojne qe vendi i origjines te folesve te gjuheve Proto-Indo-European ishin rrajonet kodrinore-malore te Armenise dhe Azise se Vogel, shumica e studiuesve i kane kundeshtuar keto hipoteza dhe vazhdojne te mbrojne teorine me te perhapur qe konsideron stepen Pontike si vendi nga ku dolen gjuhet Sanskrite dhe ato Europiane. Ishte teoria e migrimit Indo-Europian qe u be themeli i teorise Ariane te Adolf Hitlerit. Ne Indi, ideologet Hindutva, prej shume kohesh kane mbeshtetur pikpamjen qe folesit e gjuhes Indo-Europiane ose Arianet u shperndane qe nga India per ne vende te tjera. Me poshte tregohet nje harte "levizese" qe pasqyron teorine me te pranueshme te shperndarjes se popullatave te kultures Yamnaya qe sollen gjuhet Indo-Europianeve ne kontinentin Europian (4). KLIKO NE HARTE per te pare dinamiken dhe shtrirjen e ketij migrimi masiv. Po ashtu, me poshte tregohen gjuhet egzistuese Indo-Europiane dhe ato te zhdukura. Gjuhet Indo-Europeane qe egzistojne sot: Albanian Armenian Balto-Slavic Baltic Slavic Celtic Germanic Hellenic Greek Indo-Iranian Indo-Aryan Iranian Italic Romance (Arumune/Vllahe) Gjuhe Indo-Europiane qe jane zhdukur: Anatolian Tocharian Paleo-Balkan Dacian Illyrian Liburnian Messapian Mysian Paeonian Phrygian Thracian Si konkluzion, do te thesha se nje fiksim si ky Iliro-Pellazg, qe ka mberthyer disa shtresa te inteligjences dhe shoqerise Shqiptare, nuk te con me larg se gojedhenat e publikuara ne FaceBook. Sot kur shkencat e studimit te gjuheve te vjetra, arkeologjise dhe gjenetikes kane arritur ne nivele shume, shume te larta, historianet Shqiptare kane mbetur tek "piavicat e Xha Beqos", kush e mban mend filmin "Kapedani". Historianet Shqiptare te "oborrit" kane zakonin e keq te thjeshtezimit te nje historie 4000 vjecare dhe kthimin e saj ne perralla dhe folklor nacionalist. Ne se dikush ka mundesi, mund ti thote Znj. Kocaqi dhe simpatizanteve te saj se Jugu bie nga ana tjeter e Veriut ? E them kete se mbase do te jete me kollaj qe ata te kuptojne se Iliret e kishin fshatin nga ana tjeter e Pellazgeve .... Bie fjala, Tempulli i Delfit (Δελφοί), qe ndodhet ne Greqi ne zonat qe sipas disa historianeve Shqiptare kane qene Pellazgjike, u sulmuan nga Iliret dhe aleatet e tyre. C'dreq kerkoninin Iliret qe bastisnen dhe shkateruan tempujt e para-ardhesve te tyre? Appian i Aleksandrise shkruan: "Autarienses u shkateruan nga ndeshkimi i Apollo-s. Ata u bashkuan me Molostimus dhe nje fis Celetic, te qojtur Cimbri, ne nje fushate kunder tempullit te Delfit. Pjesa me e madhe e tyre u zhduk nga nje stuhi dhe shkarkime rrufesh pikerisht perpara se te kryenin vepren mekatare. Mbi ata qe arriten the ktheheshin mbrapa u derdhen nje numur i pafund bretkosash te cilat mbushen rrjedhjet ujore dhe helmuan ujin. Avujt helmues qe ngriheshin nga toka shkaktuan nje epidemi ndermjet Ilireve (Illyrians) qe ishte fatale vecanarisht per Autarienses. Me se fundi, sic epidemia i kishte mberthyer dhe asnjeri nuk deshte ti ofronte ndihme, ata lane shtepite e tyre dhe pas 23 ditesh udhetim ata arriten ne nje toke mocalore dhe te pabanuar ne Getae ku ata u vendosen afer Bastarnae .... I tille ishte ndeshkimi qe Zoti u dha Ilireve dhe Kelteve per mekatet e tyre. Por ata nuk hoqen dore nga plackitja e tempujve. Ne bashkepunim me Keltet (Celts) dhe disa fise te tjera Ilire, ne vecanti Scordisci, Maedi dhe Dardani, perseri sulmuan Maqedonine dhe Greqine. Ata grabiten shume tempuj perfshi tempullin e Delfit (Delphi) por humben shume burra gjithashtu". Referencat 1-https://en.wikipedia.org/wiki/Pelasgians#/media/File:Pelasgian_presence_in_ancient_texts_(English).svg 2-https://www.farsarotul.org/nl29_1.htm 3-https://indianexpress.com/article/research/why-sanskrit-has-strong-links-to-european-languages-and-what-it-learnt-in-india-6536674/ 4-https://en.wikipedia.org/wiki/File:Indo-European_migrations.gif Materiale te tjera ku u bazua ky shkrim https://www.ancient-origins.net/history-famous-people/pelasgians-0013006 https://tied.verbix.com/archive/article4.html https://www.livius.org/articles/people/pelasgians/ https://linguistics.osu.edu/herodotos/ethnonym/european/pelasgians http://self.gutenberg.org/articles/eng/pelasgian_language https://www.mendoj.me/iliret-origjina-dhe-fiset-e-tyre

Shqiptaret e sotem dhe kusherinjte iliro-pellazge. Gjate nje diskutimi dhe shkembimi komentesh ne FB nje shoku im “feisbukas” me drejtoi nje pyetje qe, pak a shume, ishte formuluar keshtu: Si thua ti, mo Petro, per origjinen e shqiptareve; nga kemi erdhur ne ? Pyetjes po i pergjigjem me aq sa di dhe kuptoj. Kusherinjte e mij iliro-pellazge Po te besojme shkencen gjenetike, origjina e njeriut e ka zanafillen diku ne Afrike, ku majmunet u lodhen se ndejturi ne peme dhe zbriten ne toke (nuk e di nese bene mire apo jo, por kete do ta diskutoj njehere tjeter). Po te marrim per reference disa nga besimet fetare te paret e races njerezore ishin dy krijesa te Zotit; Eva dhe Adami te cilet jetonin ne Kopshtin e Edenit. Si njeri, si tjetri variant thote se njerzit u shperndane neper bote duke u nisur nga nje zone shume e vogel. Meqenese kjo zone eshte larg Ballkanit i bie qe ballkanasit te gjithe, ne njeren apo ne tjetren forme, jane refugjate, perfshi dhe racen "iliro-pellazge". Kur filloi largimi i refugjateve nga “Kopeshti i Edenit”, qe mbase ka qene diku ne Afrike ? Le te pranojme nje numur "rrumbullak", te themi 150,000 vite te kaluara. Gjate ketij udhetimi te gjate dhe te lodhshem, shpesh here brutal dhe te pergjakshem, disa nga te larguarit afrikane arriten ne Ballkan dhe vazhdojne te jetojne aty deri ne kete fundviti, 2020. Me sa duket ne hapat e para te "njerzillekut", kur njeriu nuk dinte shkrim e kendim dhe as nuk dinte te bente llogari, gjerat ishin me te thjeshta, te pakten ne disa drejtime. Pershembull, ne se dikujt i duhej dicka ai shkonte dhe e vidhte ate pa ju trembur syri fare ! Keshtu qe disa individeve, qe ju kishin rene qimet me heret dhe ishin me te zgjuar se te tjeret, vendosen te marrin situaten nen kontroll dhe te perdorin dhe trurin dhe kerbacin, sipas situates dhe mundesise. Si rrjedhim, pak e nga pak linden grupe me te avancuara njerezish, te cilet filluan te akumulojne dijen, zhvillojne gjuhen e folur dhe te shkrojtur, etj. Te mos harrojme qe ne krye te ketyre grupeve qendronte “paria”, me piramida, pallate, skllever, ar dhe argjend e shume te tjera … Sic koha kalonte, njerezimi u zhvillua shume. Bie fjala, sot bota ka tankse dhe aeroplane, bomba atomike dhe shume gjera te tjera, mos harrojme te "drejten e fjales" qe te jep mundesine te shash me "rrenje dhe dege" ate qe s'te pelqen. Secili nga ne ka patjeter nje celular dhe mbase 1 apo me shume profile ne Face Book, komoditete keto qe nuk i kane "kusherinjte" tane te larget qe vendosen te rinin ne peme dhe mos zbrisnin ne toke, Zoti na rruajte ! ***** Ajo qe me cudit eshte fakti se nje pjese e madhe e “feisbuksave” nuk dine te shkruajne shqip por jane gati te vrasin ne se dikush ju kerkon ndonje prove per origjinen e tyre ! Ajo eshte tabu; iliro-pellazge ! Sipas disa perfaqsuesve te nacionalizmit ekstrem, pellazget kane qene te paret e te pareve. Para tyre nuk ka patur as majmun dhe as njeri ne ato zona, as ne peme dhe as ne toke ! Te tjeret erdhen dhe ju morren pronat, tamam sic ndodhi ne “Demokraci”. Me kalimin e shekujve pellazget u bene ilire; pastaj iliret u bene arber … Po sikur une te them qe “arberit” ishin banore me te hershem se iliret dhe keta te fundit kane ardhur, le te themi 3000 vjet me pare, ne hapesirat Ballkanike ? Po sikur te them se iliret kane fare pak te bejne me pellazget ? C’fare do te thone simpatizantet e atij apo ketij personi ? Do te me shpallin “armik te kombit” ? Sido qe te kete qene, shqiptaret, ose me sakte ato grupe popullatash qe formuan shqiptaret e sotem, kane banuar ne Ballkan te pakten per 2,000 vjet. Ky eshte mendimi im personal dhe une kete e bazoj ne efektin e forte qe ka patur latinishtja ne gjuhet e ketyre popullatave. Pra, kur romaket shtrine kontrollin e tyre ne Ballkan ata erdhen ne kontakt, ose me sakte banoret egzistues erdhen ne kontakt me Gjuhen dhe Kulturen Romake. Te paret e shqiptareve mesuan shume gjera nga romaket, midis te tjerash dhe fjalen shkruaj. Ne se dikujt i duken pak 2,000 vjet atehere le te me jape 2,000 mije Euro … nuk them gje fare. Bile do ta mbyll gojen pa le te thone qe Petroja eshte i paguar ! Po kthehem tek ata qe s’dine te shkruajne gjuhen shqipe dhe ne te njejten kohe insistojne se iliro-pellazget jo vetem qe mesuan Europen si te shkruaje, por dhe si te lexoje. Perpara se te vazhdoj me tej; me ben pershtypje se kjo kategori njerzish nuk thote gje fare per tabelen e shumezimit … kush ja u mesoi ate Europianeve ? Me qe mu kujtua tabela e shumezimit, fillova te bej disa kalkulime me gishta. Une kam afersisht 15 kusherinj te afer. Kusherinjte e mij kane dhe ata kusherinjte e tyre, qe edhe ata nga anet e tyre kane kusherinjte e tyre … E imagjinoj “pemen e kusherinjve” dhe del qe te jete nje "peme familjare" shume e madhe. Po te shtoj pemet e shqiptareve te tjere del qe ka shume peme te medha dhe po te shtrihem ne kohe (te themi deri ne pellazget) atehere krijohet nje pyll gjigand me peme shume te medha, me kusherinj te varrur kudo neper dege njesoj si ne pemen e Vitit te Ri. Epo ne 2,500 vjet nga gjithe keta miliona “kusherinj” nuk doli nje qe te shkruante gjuhen iliro-pellazge ? Nuk doli asnje kusheri i zgjuar dhe me fantazi qe te shkruante nje leter dashurie apo qofte dhe nje leter “anonime” nga poshte-lart, por priten deri sa te ikte Turqia, 1,500 vjet pas renies se Romes ? Si i rritur dhe edukuar ne kohen e "partise" mendova te perdor metoden “beso-kontrollo”, por vendosa ti referohesha shkences dhe jo vendimeve te "byrose". Ne faqen e nje kompanie shume te njohur ne testimin e DNA-se gjeta kete shpjegim rreth nje grupi DNA-je qe eshte shume i perhapur midis shqiptareve: "Sot, meshkujt e ketij nengrupi DNA-je jane te zakonshem ne Europen Jugore, perfshi Ballkanin, Iberine dhe Italine. Ne Greqi, Bullgari dhe Shqiperi midis 15% dhe 30% e burave i perkasin nenrupit "E-M78". Ka te ngjare, qe para-ardhesit e tyre te kene arritur relativisht vone ne kete rajon. Ndersa disa dege te nengrupit "E" kishin ardhur ne Europe perafersisht 8,000 vjet te kaluara, kerkimet bashkekohore sugjerojne qe perhapja e nengrupit "E-M78" ndodhi, pak a shume, keto 5,000 vitet e fundit gjate Epokes se Bronxit" (1) Hmmm, dalka qe shqiptaret e sotem paskan "kusherinj" ne te gjithe Evropen jugore, Greqi, Bullgari dhe natyrisht dhe ne Shqiperi. Pra nacionalistet shqiptare paskan te drejte; shqiptaret jane perhapur ne te gjithe boten. Po mire, i thashe vetes pse nuk rane dakort keta pellazget qe te flisnin te njejte gjuhe ? Mbase e kane bere per inat. Nejse, thashe leri pellazget dhe shiko c'fare kane bere iliret. Mu dha rasti te hyj ne diskutim me nje person nga ish-Jugosllavia. Pasi u perpoqem per 10-15 minuta te merreshim vesh, ja ktyem ne anglisht qe te merreshim vesh qe me ilirishten nuk merreshim vesh. Mendova; mali i Gramozit dhe Mali i Zi jane shume larg nga njeri tjetri dhe te paret tane as qe jane takuar ndonjehere ... Ose mbase kjo ndodh nga qe une jam ilir nga ana e burrave dhe ai nga ana e grave ! Konkluzion Shqiptaret, si gjithe popujt e tjere ballkanike, jane nje perzjere racash dhe farash, qe gjate rrjedhes se historise kane arritur te krijojne identitetin e tyre te vecante. Konceptet race, fare, gjeneze, etnicitet, nacionalitet jane identitete qe disa here bashkohen ne nje ide, perceptim apo formacion te vetem. Por ndodh qe po te njejtat koncepte largohen nga njeri-tjetri duke u kthyer ne forca kundeshtare. Mendimi qe shqiptaret e sotem jane pasardhes te drejtperdrejte te pellazgeve, (Sipas nje legjende antike pellazget mbine nga toka), eshte njesoj sikur te thuash qe greket e sotem jane ata te kohes se Herkulit apo italianet jane romaket e dikurshem. Nacionalistet shqiptare nuk arrijne te kuptojne se disa nga elementet me te rendesishme qe kane kontibuar ne krijimin e nacionaliteteve te fuqishme boterore jane tradita, kultura, besimi fetar, forma e te menduarit dhe gjykuarit, menyra e jeteses, objektivat afatgjata politike dhe ekonomike. Per ta mbyllur, per ata qe vazhdojne te insistojne se shqiptaret jane nje race "puro", le te shohin nje foto te presidentit dhe kryeministrit te vendit, ngjitur me njeri tjetrin. Kush eshte iliri dhe kush eshte pellazgu - mund te me thote dikush ? Persa i perket vendit nga kane arrdhur shqiptaret, (ose me sakte ai grup qe dominoi grupet e tjera dhe konsiderohet si berthama e shqiptareve te sotem); mendoj se ka qene nje vend larg detit sepse shqiptaret nuk kane emertime specifike dhe te detajuara as per faunen dhe as per floren detare; harroje lundrimin ne det qe kerkonte dhe emerimin e hyjeve ne qiell ! As fjala peshk nuk eshte fjale "puro" shqiptare. Nejse, mbase iliro-pellazgeve nuk ju pelqente peshku dhe e lane ate pa emer ... Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- https://www.23andme.com/ - Material i mare ne date 7 Nendor, 2020. "Today, men bearing this haplogroup are also common in southern Europe, including in the Balkans, Iberia, and Italy. In Greece, Bulgaria, and Albania, between 15% and 30% of men bear haplogroup E-M78. Their ancestors were likely relatively late arrivals to the region. While some branches of haplogroup E were carried into Europe nearly 8,000 years ago, recent research suggests that the major spread of E-M78 occurred in the last 5,000 years or so during the Bronze Age" .

Sali Butka - Nje hero i vonuar qe nuk ishte kurre i tille. Sali Butka dhe Petro Prodani Sali Butka Sali Butka (1852-1938) dhe Petro Prodani (1863-1933) jetuan, pak a shume, ne te njejten periudhe kohore dhe momente historike qe paraprine krijimin e shtetit Shqiptar. Rreth vitit 1908, Butka kishte 56 banore myslymane dhe 51 banore te krishtere. Toponimi Butka ne bullgarisht do te thote kabine, mbase me kuptimin vendroje. Butka ishte e lidhur me blegtori. Prodani kishte 167 banore te krishtere dhe 19 myslymane. Toponimi Prodan ne bullgarisht ka kuptimin i taksur ne nje manastir. Fshati kishte nje kishe te vjeter te ndertuar ne vitin 1643, qe egziston dhe sot. Prodani ishte kryesisht i lidhur me ndertim. Te dy fshatrat ishin te vegjel dhe mund te themi se ata u bene te njohur si pasoje e veprimtarise se ketyre dy burrave. Petro Prodani Disa dite me pare ne Erseke u vendos statuja e Sali Butkes. Reagimet rreth kesaj ngjarje ishin nga me te ndryshmet; disa e mirepriten kete veprim, disa e kritikuan, disa e injoruan ... Secili sipas mendimit dhe botekuptimit te tij. Per mire apo per keq, Saliu ka lene gjurme ne historine e Kolonjes dhe kjo nuk mund te mohohet. Per syrin tim, ai ishte nje person shume kontradiktor dhe as qe i shembellente figures se nje heroi. ***** Bashkemoshataret e mi jane brezi i fundit qe kane degjuar rreth bemave te Saliut nga persona qe e kane pare dhe takuar ate personalisht. E ndjej si te thuash nje detyrim moral te tregoj dhe une ato qe kam degjuar. Megjithese shkrimi kryesisht ka te beje me perplasjen e nje para-ardhesi tim me Sali Butken, prape se prape ne te do te gjeni materiale qe une i konsideroj me vlere. Per kete qellim po kthehem 30 vjet mbrapa. Ne daten 23 Prill, 1992, Gazeta Republika botoi nje shkrim te titulluar: Jo, nuk kishte turp me te madh ! - me autor Eqrem Maluka, i cili midis te tjerash shkruante: "Gjate Luftes se Pare Boterore, Peti me andartet greke kerkonin koken e Sali Butkes. U bene shume vrasje, djegje dhe krime ne popull. Me formimin e Shtetit Shqiptar, Peti u be tregetar ne Erseke. Nje dite Saliu e pa ne deren e dyqanit dhe u drejtua per tek ai. Peti u tremb dhe iu fsheh. Saliu hyri brenda dhe thirri: "Dil e na porosit me djalin nje kafe". Ai doli i zverdhur, "Mos u tremb, Saliu nuk ka ngerene dhe nuk ha kurre pula te ngordhura" dhe vazhdoi: "Po pse, mor qerrata, u bere me te huajin kunder vllezerve ? Cfare do te benin me shume ata nga nje tregetar qe je sot ?! Une luftova per Shqiperine dhe i dhashe kesaj tre djem e dy vellezer dhe kam mare parmenden qe me la im ate. Jemi shqiptare e vllezer ... ty le te te rendojne shpirtin ato qe i ke bere ketij populli ! ...". Keshtu foli memedhetari Sali Butka” . Shkrimi ne fjale ka pasaktesi te medha dhe eshte thjesht nje trillim "komunist". E mbaj mend si tani; gazeten ja shpura gjyshit tim Mihail, te birit te Petro/Peti Prodanit. I heshtur ai e lexoi artikullin dhe me tha: Peti ka patur me shume probleme me Sejfulla Maluken sesa me Sali Butken ... dhe Peti nuk ishte frikacak ! ***** Stergjyshi im, Petro Prodani, kishte pasur te bente me Sali Butken. Keta dy burra i perkisnin kampeve diametralisht te kunderta. Petroja ishte grek dhe perpiqej qe Erseka/Kolonja ti bashkengjitej Greqise. Saliu ishte shqiptar dhe perpiqej qe Erseka/Kolonja ti bashkengjitej Shqiperise qe ishte ne krijim e siper. Nuk ka azgje per tu cuditur ketu. Behet fjale per momentet kur po shperbehej Perandoria Otomane dhe grupe te caktuara popullatash dhe individesh po tentonin ta vendosnin veten e tyre ne hapesira dhe shtete/sisteme qe perputheshin me aspiratat e tyre etnike, fetare, kulturore, interesa ekonomike, etj. Pa hyre ne detaje, periudha midis viteve 1912 dhe 1920 ka qene shume e trazuar edhe per zonen e Kolonjes. Historiografia zyrtare shqiptare e pershkruan kete periudhe si nje dyluftim midis patrioteve shqiptare dhe andarteve greke ... dhe kaq. Per ta thjeshtesuar diskutimin po them se nga nje ane qendronte trimi Sali Butka dhe shoket e tij dhe nga ana tjeter frikacaku Petro Prodani me dy-tre te shitur te tjere qe ishin te paguar nga greku ... Por sa i vertete eshte ky version ? Nje pergjigje te sakte mund ta jape shtypi i kohes. Gazeta "Liri e Shqiperise" botuar ne Sofje ne date 13 Shkurt, 1913 shkruan: "Ne letren e javes se pare u shkruanja se Z. Jani Spiceri, Efrem Gjini, Stavraq Ballauri, Onco Ballauri, Lambi Darda, Petro Prodani, Kristo Rehova, Cafo Beu dhe Mahmut Beu, shkuan per ne Selanik. Tani mesojme se keta zoterinj qene nisur per ne Londre qe te protestojne per Korcen dhe rethet e saj te mbese nene Greqi, se e mesuan qe Korca me gjith vendet e saj do te mbese ne Cqiperi" . Po ashtu, Gazeta "Dielli" e botuar ne Sofje, ne muajin Prill, 1913, shkruan se Mahmut Bej, Cafo Bej, Hoxha Riza, Jani Dardha, Jani Spiceri, Efrem Gjini, Mihal Turtulli, Harallamb Dardha, Stavre dhe Jani Ballauri, Abdulla Starja, Peti Prodani dhe Kristo Qiriako , organizuan nje miting qe sic thote artikulli: "U mblodhe n'Erseke me teper se 15,000 shpirt te krishtere e myslimane dhe bene tejshkrim ne Londer qe jane te kenaqur me Greqine" . Pra, bazuar ne gazetat e asaj periudhe, keta "tradhetare", (midis te cileve ishte dhe Peti, armiku personal i Saliut), ishin shume, te krishtere e myslymane, dhe per me teper, ata nuk ishin frikacake. Gjithashtu, gazeta “Dielli” , organ i shoqates “Vatra” ne USA, ne nje numur te saj te muajit Prill, 1914, permend Petro Prodanin si nje kundeshtar te perdorimit te gjuhes shqipe ne liturgjine e Kishes Orthodokse dhe shkruan: “Ndonese e dime prej kohesh qe Peti Prodani eshte grekoman i forte, nuk na besohet qe te kete keto ide te ndryshkura” dhe me poshte vazhdon “tradhetaret e kepucegrisurit grekomane ne qofte se nuk pendohen e s'heqin dore, por vene me mendjet e ndryshkura do t'u paguhet mundimi ashtu si e meritojne” . Autori i shkrimit vendos inicialet CiLC dhe jo emrin e tij real … Ne se Peti ishte frikacak dhe i trembej shkrimeve te njerezve pa emer, apo pushkes se Saliut, ai nuk do te ingranohej aq hapur ne aktivitete qe shiheshin me sy te keq nga administrata nderkombetare e kontrollit/administrimit te territorit shqiptar, austriaket, italianet, etj. Kush po pyeste per "patriotet anonime" matane oqeanit. Peti, dhe si ai shume te tjere, i ushtronin aktivitetet e tyre ne mes te sheshit dhe dites me diell. Permeteper, Peti ishte pjesemares dhe firmoses i "Kuvendit te Delvines" qe miratoi “Protokollin e Korfuzit”, ose me fjale te tjera, ai ishte perfaqsues i “Vorio Epirit” ne Kolonje. Petroja ishte plotesisht i ndergjegjshem qe ne se gjerat rridhnin kunder deshires se tij, ai kishte per te perballuar pasojat … Dhe keto nuk ishin karekteristika te nje frikacaku. Vijme tek fragmenti; “Peti me andartet greke kerkonin koken e Sali Butkes”. A eshte e vertete kjo ? Po, kjo eshte shume e vertete ! Ishte pranvera e vitit 1917. Lufta e Pare Boterore kishte me se dy vjet qe kishte shperthyer dhe territoret shqiptare i kishin pushtuar ushtrite e disa fuqive te huaja … Nje mik myslyman i shkon Petros ne zyre dhe i thote se per koken e tij paguhej nje shume e madhe. Petroja mori nje cope leter, shkrojti dicka, e futi ne nje zarf dhe ja dha lajmesit duke i thene: Kaq vlen koka ime ! Ne ate leter ishin 12 emra, midis te cileve dhe emri i Sali Butkes. Lajmesi e mori letren dhe u largua. "Trimat" nuk guxuan te trazonin Petron, por italianet qe pushtuan Jugun e Shqiperise, e arestuan dhe e internuan ate ne Narte te Vlores me akuzen “Agjent i forcave armike”. C’fare ndodhi me tej eshte nje histori e gjate. Une do te ndalem ne momentin kur Sali Butka i shkoi Petit ne dyqan qe sipas Eqrem Malukes, “Peti u tremb dhe iu fsheh” . C’fare kishte ndodhur ne te vertete ? Pas mezit te viteve 1920, Sali Butka perfundoi keq. Ate e kishin harruar te gjithe. Permeteper, shteti Shqiptar e kishte c’pronesuar dhe ai ishte detyruar, sic thote shkrimi "kam mare parmenden qe me la im ate“ dhe te punonte token ne moshe te madhe. Gjyshi im, qe ne te vertete kujdesej per dyqanin e familjes dhe ishte deshmimtar i takimit te Saliut me Petron, me ka thene se Saliu jetonte me djalin e tij te vogel qe vuante nga nje fatkeqesi e lindur (kishte nje problem fizik dhe ishte i ngadalte ne arsyetim). Kete gje une arrita ta konfirmoj shume vite me vone kur pashe fotografine e Dhimiter Vangjelit(1) ku tregohen Saliu dhe djemte e tij. Saliu "qahu hallet" me Petin, armikun e tij te vjeter. Gjerat per te ishin shume te veshtira; vertet atij i kishte mbetur vetem parmenda e te jatit dhe kishte nevoje per ndihme. Ai kerkonte dy qe per te leruar token. Gjyshi im me tregoi se te dy burrat pine nga nje kafe "koke me koke" ne zyren e Petit. C'fare i thane ata njeri-tjetrit ? Nje Zot e di ! Peti i dergoi fjale nje punetori te tij qe ti jepte qete Saliut dhe burrat u ndane si miq. Dy jave me vone, djali i Saliut kthehet ne dyqan dhe i thote Petros se i jati kishte qene i semure dhe nuk kishte patur mundesi te leronte token dhe per kete i kerkonte falje qe nuk i ktheu kafshet ne kohe. Petroja u mendua per nje moment. Ai tha djalit te Saliut qe i jati te kujdesej per shendetin dhe se qete ja kishte falur. Do ti duhen dhe per vitin tjeter - ishte fjala e fundit e Petit. Perse e beri Petroja kete gje ? Ne ato kohe, Saliu ishte nje “pule e ngordhur”, sic shprehet Maluka ne shkrimin e tij … Mbase, Petroja mendoi se jetes nuk i dihet, dhe fatin e Saliut mund ta pesonte dhe vete … Per ata qe nuk besojne kete version te ngjarjeve kam nje pyetje: Ku dhe si vdiq Sali Butka ? Kush ju ndodh prane ne castet e fundit te jetes(2) ? ***** Banoret e sotem te Ersekes nuk e kane idene se ne fillim te viteve 1900 qyteti i tyre ishte thjesht nje ngujim i vogel me rreth 180 banore. Ishin disa familje te krishtera qe e zhvilluan fshatin e vogel dhe e kthyen ate ne nje qyteze te degjuar te zones dhe me vone qender te Kolonjes. Midis ketyre personave spikate Petro Prodani, qe kishte qene per me shume se 12 vjet “i madhi i qytetit” ose me fjale te tjera kryetar i bashkise. Gjate aktivitetit dhe kontributit te tij si politikan dhe tregetar qe zgjati per me shume se 30 vjet u ndertua ujesjellesi i pare, u hapen kanalizimet e ujrave te zeza dhe shtruan rruget e para brenda qytezes, u ndertua nje kishe shume e mire per kohen, filluan punimet per ndertimin e mitropolise qe me vone u kthye ne shkolle dhe konvikt, u krijuan maredhenie tregetare me disa pjese te Perandorise Otomane, dhe shtete te tjera, djathi dhe bulmeti i fshatareve te Kolonjes eksportohej ne disa vende, u organizua emigrimi zyrtar dhe legal per ne Amerike, Kanada, Australi, etj, u hapen 2 dege te bankave te huaja dhe u krijua sistemi i marrjes se kredise, u themelua lidhja e Tregetareve te Ersekes, u rrit niveli i jeteses se banoreve, etj. Bile, Erseka kishte dhe gazeten e saj ! Duke e mbyllur historine e Petros; ai zoteronte disa gjuhe dhe perfaqsonte shtresen me te edukuar te kohes. Peti nuk u be tregetar ne "kohen e grekut", ai kishte qene tregetar i degjuar qe ne "kohen e turkut" ! Me poshte tregohen dy zarfe te shkrojtura dhe te vulosura nga vete ai, pjese e korespondences qe Petro Prodani kishte me tregetare te fuqishem ne Kostandinopoje/ Stamboll. Grek, jo grek ! Armik, jo armik, Petro Prodani la gjurmet e tij ne historine e Ersekes dhe Kolonjes pavaresisht se dikujt nuk i pelqen e verteta. Sot Sali Butka portretizohet si nje memedhetar i madh, si nje luftetar per liri dhe zhvillim. Personalisht mendoj se ai ishte thjesht nje person qe perpiqej te mbronte interesat e tij duke u fshehur mbas nacionalizmit. Eshte e vertete qe ai ishte delegat i Kolonjes ne Kongresin e Lushnjes, por kjo pjesemarrje nuk e ben ate hero ! Nje artikull i nxjerre nga nje gazete e kohes tregon anen tjeter te heroit Sali Butka, shih me poshte. I sugjeroj lexuesit ta lexoje me vemendje artikullin e gazetes "Shqipetari i Amerikes" te botuar ne 31 Mars, 1923, sepse ne te gjenden te dhena shume interesante rreth origjines, jetes dhe bemave te Sali Butkes. Fotoja e meposhtme tregon banden e Sali Butkes. Ku eshte flamuri apo simboli kombetar ? Ne krahun e nje "luftetari" me zyri syri disa objekte qe ngjajne si zbukurime grash te cilat i rrethova me te kuqe. Mund te me thote dikush c'fare jane ato objekte ? Mbase dekorata ? Kane kaluar 100 vjet qe kur andartet greke jane larguar nga territori i vendit por nje pjese e caktuar e shqiptareve nuk do ta kuptoje se bota ka ecur perpara. Ky grup njerzish, me rast dhe pa rast, sulmon te tashmen duke perdorur arme dhe municione nga e kaluara e trazuar ballkanike. Kembengulja per krijimin e heronjve artificiale, si rasti i Sali Butkes, me kujton "Luften e Klasave", qe shkateroi anet me pozitive te shoqerise shqiptare, mbushi burgjet me kundeshtare politike, egzekutoi fizikisht dhe shiprterisht personat qe mendonin ndryshe, dhe e gjithe ajo kasapane ne emer te nje ideologjie shterpe ... Per ata qe kane mbetur ne kohen e andarteve greke, kam nje pyetje: sa te tille vrau Sali Butka ? Ka dikush ndonje ide; ndonje numur ? Shkrimet e kohes thone se ai, bashke me trimat e tjere, ja mbathi kur greket shkuan ne Butke. A nuk ishte detyra e patriotit te mbronte fshatin e tij ? Ne Internet me zuri syri nje deklarim se ne vitin 1917, Saliu kishte mbledhur 20,000 ushtare(3); kaq te forte te kishin qene keta andartet greke ? Duke perfunduar, veprime te tilla si glorifikimi i Sali Butkes, jane jehona te venitura te se kaluares problematike qe nje shoqeri e civilizuar dhe bashkekohore duhet ti shuaje perfundimisht. Nga ana tjeter, keto veprime jane nje shuplake per ata qe u "perveluan" nga bemat e Saliut dhe "trimave" te tij ku rasti i Voskopojes mbetet me spikatesi. Kur isha i ri kisha degjuar nga me te moshuarit kur tregonin se prinderit e tyre i trembnin duke ju thene: Ri urte; se erdhi Saliu ! Pershkrim shume domethenes per nje "hero". Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- Petro Prodani dhe fotografi i njohur Dhimiter Vangjeli/Dimitri Evangelu ishin vllezer, te lindur nga e njeta nene, e cila quhej Anastasia, shkurt Ana. Dhimitri ishte adoptuar qe bebe nga vellai i te jatit te Petros, (i cili quhej Nikola; ne zone njihej si Haxhinikola). Vellai i Nikolas qe adoptoi Dimitrin quhej Kristo. Pra, ligjerisht, i jati i Dimitri Evangelu quhej Hristo/Kristo ndersa i jati i tij biologjik quhej Nikola. 2- Nga te moshuarit kam degjuar se Sali Butka vdiq jashte, diku prane shtepise se tij ne Butke dhe trupin e tij e demtuan qente dhe kafshet e egra. 3- https://sq.wikipedia.org/wiki/Sali_Butka - "Sali Butka mblodhi forcat që arritën në 20.000 dhe mbasi e rrethoi Korçën, përsëri, i dërgoi komandantit të forcave franceze një ultimatum. Sali Butka mbrojti jo vetëm Korçën, por të gjithë Shqipërinë Juglindore nga sulmet e forcave greke". Citimi eshte mare ne daten 30 Korrik, 2021 Gusht, 2021

Muzakajt, Kirana, Kisha Shen Triadha, Tudas, Lavdar, Opar Muzakat, Sllavet e Oparit dhe ADN-ja Shqiptaret dhe Serbet e dikurshem ishin kusherinj dhe aleate. Kete gje thone dhe epruvetat e shkences. Aty nga fundi i shekullit te 19-te, dikush kopjoi nje doreshkrim qe thuhej se ishte nje kopje e nje doreshkrimi te Giovanni Musachi, i njojtur si Gjon Muzaka, ku pershkruhej historia e paraardheve te tij. Kete material ai ja dergoi mikut te tij historianit Gjerman Karl Hopf, i cili ne vitin 1873 publikoi librin “Kronikat Greko-Romake” ku perfshihet nje pjese e te shkrojturave te supozuara te Giovanni Musachi. Hopf i ndergjegjshem per pasaktesite e materialit, beri seleksionimet e tij dhe botoi nje version qe permbushte standartet e kohes deri ne nje fare niveli. Per efekt diskutimi po e pranoj ‘Refimin’ Muzaka si te vertete dhe te sakte. Kisha e Shen Triadhes ne Lavdar dhe Muzakajt Mbase, ky eshte objekti i vetem ne territorin e Shqiperise qe vazdon te egzistoje, (Gjysme i rrenuar), dhe qe lidhet direkt me 'Klanin Muzaka'. Thuhet se i ishte dedikuar nje personi me emrin Theodhor dhe qe ketu rrodhi forma e shkurter Tuda me te cilen njihet hapesira/ngujimi perreth. Ne pemen familijare te Muzakajve ka patur disa Theodhore. Nuk dihet me saktesi kush ishte Tuda i kishes ne fjale. Personalisht mendoj se Tuda eshte emri qe Vllehrit e dikurshem i dhane asaj si forme 'Pergedhelore'. Gjthashtu, nuk ka te dhena te besueshme rreth kohes kur eshte ndertuar ajo. Per saktesi historike, Lavdari kishte tre kisha. Ajo qe i ka mbijetuar kohes, ne nje fare menyre, eshte Shen Triadha. Bile, historiane te ndryshem kane mendime te ndryshme rreth sponsorizuesit te kishes. Disa thone ishte e gjyshja. Te tjere thone qe ishte e jema e Gjon Muzakes. Kushdo qe te kete qene, historianet bien dakord se ajo quhej Kirana qe ne Greqisht do te thote Zonja Ana. Nuk eshte fare cudi qe ajo te ishte nje Sllave e lidhur me popullatat qe jetonin ne ato zona. Vete Muzaka permend se ne Opar flitej Sllavisht. Natyrisht ate e flisnin Sllavet, dhe jo vetem … Si mund te vertetohet shkencerisht kjo hipoteze ? Mbase ne kete pike ndihmon nje eksperience familjare. Nga ana e se jemes, Gjyshi dhe Gjyshja e gruas sime kishin lindur ne zonen e Oparit. Gjyshi ne Lavdar. Gjyshja ne Punmire. Fshatrat gjendeshin shume prane njeri-tjetrit dhe gojedhenat familjare bejne fjale per familje te vjetra, banore shekullore te atyre zonave. Fatmiresisht, Gjyshi ishte njeri i penes dhe mbante shenime te rregullta. Ai kishte qene i ingranuar me levizjet politike/ekonomike te Opar-Lavdarit; kishte shkelur zonen ne cdo qoshe te saj dhe e njihte ate me ‘Rrenje dhe dege’ - sic i thone fjales. Midis shume informacioneve te rralla dhe te vlefshme, ne shenimet e tij ai jep nje tabele me toponimet e krahines. Fshatra dhe vendbanime qe egzistonin ne kohen e tij, apo ishin zhdukur. Duket qartazi se kemi te bejme me nje ‘Turli’ emrash Shqiptaro-Greko-Vllaho-Sllave ku shumicen e perbejne keta te fundit. Natyrisht qe Sllavet, (Bullgaro/Serbe), nuk shkuan aty, vune ca emra fshatrash/ngujimesh dhe u zhduken pa ‘Nam dhe nishan’. Edhe pse gjurmet e tyre etniko-kulturore u asimiluan nga popullatat moderne Shqiptare, dicka mbijetoi. Ato quhen gjurme gjenetike. Po kthehem tek Kirana, themeluesja e kishes ne Lavdar. Ndersa per linjen e burrave Muzaka ka shume deklarime qe pretendojne lidhje historike me ta, (Bile edhe gjyshi i gruas sime shkruan per nje lidhje me Muzakajt), per Kiranen thuhet pothuajse azgje. Te jete kjo nje harrese e qellimshme apo vertet mungese informacioni ? Ne se ajo ishte Sllave, kjo ishte fare normale ne ate kohe. Dhe ajo qe dihet me siguri eshte qe Kirana la disa pasardhes. Logjika thote se ADN-ja e saj vazhdon te jetoje midis njerezve me origjine nga Oprari, dhe jo vetem. Duke nxitur fantazine, dergova per testim ADN-ne e nje mbese te Kaliroit, gruas se lindur ne Punmire ne vitin 1908. Rezultatet dolen shume intriguese. Linja e grave, qe per stimulim diskutimi po e quaj ‘Haplogrupi Kirana’, i perket nengrupit K1-a5b1a* me ‘Kusherira’ te aferta dhe te largeta ne Serbi, Kroaci, Bosnje-Hercegovine, Greqi, Bullgari dhe Ukraine. Dikush do te thote se ne Shqiperi ka shume femra qe jane antare te Haplogrupit K1-a5b1a*. Thjesht ato nuk jane testuar. Plotesisht e mundeshme dhe inkurajoj sa me shume gra ti bashkohen ketij projekti. Te tjere do te thone se ato ishin gra Shqiptare te shperndara neper Ballkan. Ose do te insistojne ne teorite Iliro-Pellazge ... Per mua, perderisa te pasurohet kjo database, varianti qe Kirana e Muzakajve ishte Sllave mbetet me i besueshmi. Perpara se te largohem nga emri Kirana; Muzaka shkruan se ai ishte nje emer i perdorur relativisht shume ne kohen e tij. Mendoj se kjo lidhej me Anna Komnena, (1083 – 1153), Princesen Bizantine, qe la gjurme te pashembullta ne historine e civilizimit Europian. Per respekt te saj, njerzit filluan ti emeronin vajzat e tyre Kirana, (Kirja Anna = Zonja Ana). Jo vetem qe Oparasit nuk e harruan emrin Kirana, por ata e perdoren ate deri ne shekullin e 20-te. Me poshte tregohet rasti i kusherires te pare te Kaliroit. Sa Serbe ishte Kirana Muzaka ? Me standartet e asaj kohe do te thesha; pak ose aspak. Njerzit nuk i benin kalkulimet bazuar ne nacionalizem. Forcat qe i mbanin lidhur ishin lidhjet familjare, interesat ekonomike, besimi fetar dhe strukturat Perandorako-Bizantine. Ky qendrim ishte i dukshem sidomos ne klasat drejtuese. Besoj se gjeresisht ata e konsideronin veten Bizantine. Muzaka thote se nje parardhes i tij i quajtur Andrea kishte luftuar kunder armiqve te Bizantit. Si shperblim Perandori i dha te drejten te mbante simbolin Perandorak qe: "Eshte shqiponja me dy koke e kurorezuar me nje yll ne qender ... Ai i dha, [Andreas], titullin Despot i Epirit dhe bashke me te nje vule te arte si shenje autoriteti." Pra, pavaresisht se sot Serbet, Malazezet, Shqiptaret, etj, mbajne versionet e tyre te "Shqiponjave Patriotike", dikur ata luftonin, vrisnin dhe vriteshin, per te njejten shqiponje. Natyrisht qe ata benin mbleseri, fejesa, martesa sipas rangut shoqeror qe shpesh vendosej nga e drejta per te mbajtur Shqiponjen Perandorake Greko-Bizantine. Dy fjale per Punmiren Punmira ishte nje fshat shume i vogel. Ne fillim te viteve 1900 kishte vetem shtate shtepi. Te gjitha familjet te lidhura me njera-tjetren. Sot fshati nuk egziston me. Burrat e saj shqueshin per ndertues shume te mire. Mbase ketu e ka origjinen dhe vete emri i fshatit. Muret e rrenuara te kishes se Pumires e deshmojne me se miri talentin e tyre. Gjate viteve, burrat e fshatit kishin shkuar emigrante ne Turqi, Amerike, Rusi, Rumani, etj. Me poshte tregohet nje 'Pashaporte' e nje Punmirasi e leshuar ne vitin 1926 per qellime punesimi ne Turqi. Dy fjale per Kaliroin Kaliroi jetoi gjate. Ajo e kaloi 100-shin. Nje grua e qete dhe e qeshur. Ne rini, ajo ishte ingranuar ne Levizjen Antifashiste, por jo anetare e PKSH-se. Me vone, nje puntore e dalluar. Thjesht, nje grua si shume nga gjyshet tona qe sot na mungojne. Me siper tregohet nje foto e Kongresit te Pare te Gruas Shqiptare qe u mbajt ne Berat ne vitin 1944. Kaliroi ne prapavije, e teta nga e majta ne te djathte. Tjetra nje foto e viteve 1950 duke punuar fabriken e Trikotazhit qe Bashkimi Sovjetik ndertoi ne qytetin e Korces. Shenim: Per te jatin e Kaliroit kam shkrojtur dicka te titulluar: "Nga Sofroniadis ne Sofroni" Rikthimi tek Kirana ADN-ja nuk eshte 'Pronesi' e ndonje etnie te caktuar. Ajo eshte nje 'Vegel' qe tregon se si popullatat jane perzjerre me njera-tjetren. Ne kete proces te komplikuar natyrisht ka patur dhe vazhdon te kete nje rool te rendesishem prapavija gjuhesore, kulturore, fetare, etj. Ne kete prizem, analizimi i eshtrave te Gjon Muzakes do te jepte nje pergjigje rreth grupit te popullates nga vinte mamaja e tij. Padyshim, pasardheset e saj vazhdojne te jetojne midis nesh. Nuk eshte fare cudi qe dikush te jetoje ne Opar-Lavdar, diku tjeter ne Shqiperi, Serbi, Greqi, Itali ... Besoj se Kiranes do ti behej shume qejfi dhe per ta nderuar ate, le te ngrihet nje fond per rindertimin dhe mirembajtjen e "Kishes se Tudas" qe reklamohet aq shume ne guidad turistike ... Nentor, 2023

Albania - 1308 Pershkrimi i Albanias se vitit 1308 nga kendveshtrimi i nje prifti katolik. Tani do te flasim per Albanian, e cila ne pjesen jugore te saj kufizohet me Greqine, dhe eshte pozicionuar midis Rascia(1) dhe tokave te Despotit(2). Albania eshte nje province me shtrirje te konsiderueshme. Ne te vertete banoret e saj jane luftedashes, harketare the shigjetare te shkelqyer. I gjithe ky rajon furnizohet me uje nga 4 lumenj, Ersenta (Erzen), Mathia (Mat), Scumpino (Shkumbin) dhe Epasa (Osum). Vendi prodhon mish, djathe dhe qumesht. Nuk ka shume buke dhe vere por "paria" ne vecanti, ka mjaftueshem. Albanasit nuk kane qytete, kampe, fortifikime apo ferma por ne pergjithesi jetojne ne tenda dhe vazhdimisht levizin nga nje vend ne tjetrin me ndihmen e ushtareve dhe miqve te tyre. Ata kane nje qytet qe quhet Duracium (Durres) i cili ju perket latineve prej te cileve albanasit marrin tekstilet dhe gjera te tjera te domosdoshme. Princi i Tarentos, qe eshte djali i Mbretit te Sicilise (3), kontrollon kete pjese te vendit, perfshi Durresin gjithashtu. Ishte vete deshira e lire e pronareve te tokave, qe kane nje dashuri natyrale per French (Francezet), qe me unanimitet dhe pa presion nga dikush tjeter pranuan princin e permendur si drejtuesin e tyre (4). Nga qyteti i Apulia-s (Pulia) apo Brindisi distanca detare deri ne Durres mund te pershkruhet per nje nate. Nga Durresi mund te udhetosh permes Albanias per ne Greqi dhe Kostandinopoje shume kollaj duke shmangur keshtu veshtiresite dhe problemet e udhetimit detar. Perandoret Romake te koherave te hershme, paralelisht me transportet detare, e perdoren vazhdimisht kete udhekalim(5) te gjate dhe te lodhshem per te levizur ushtrite e tyre te medha. E ashtuqojtura mbreteria e Albanias tani nuk ka ndonje mbret. Toka eshte e ndare midis pronareve te ndryshem qe e administrojne vete dhe nuk i japin llogari askujt. Provinca eshte qojtur Albania sepse banoret lindin me floke te bardhe (Albo). Qente ketu jane shume te medhenj (6), dhe jane aq te eger sa qe vrasin njesoj si luanet. Historiani Plint thote se albanasit i derguan Alexandrit te Madh nje qen te tille i cili "coptoi", luane, elefante dhe buaj gjate dyluftimeve te kafsheve ne stadium. Shqiptaret kane sy te bukur, si te pikturuar. Femijet i kane syte ngjyre te gjelber, keshtu qe ata shohin me mire naten se diten. Ka dy vende qe quhen Albania. Njera eshte afer Indise, dhe ky vend nuk ka te beje me c'fare ne po flasim. Tjetera, Albania Europiane, eshte pjese e Perandorise Bizantine dhe shkrimi ben fjale pikerisht per kete te fundit. Vendi ka 2 provinca kryesore; Clisara (Kelcyra) dhe Tumurist(7). Gjithashtu ka dhe provincat Cumania (8), Stophanatum(9), Polatum (Robert Elsie mendon se behet fjale per Pult, une mendoj se eshte fjala per Pulat) dhe Debre (Dibra) qe jane ne varesi te Albanasve dhe pak a shume kontrollohen nga ata. Ketu njerzit jane aktive ne bujqesi, vreshtari dhe prodhojne vete artikujt e nevojshem jetesore. Banuesit e ketyre provincave nuk levizin nga nje vend ne nje tjeter, sic ben pjesa e albanasve te lartpermendur, por jetojne me se shumti ne shtepi solide gurri dhe qyteza. Ata nuk jane plotesisht as besimtare as, mohues te katolicizmit. Ne se dikush ju predikon atyre fjalen e Zotit, ata do te pretendojne te jene katolike te vertete. Bazuar ne kete sjellje, eshte raportuar se ata kane nje preference natyrale per latinet. Albanasit e permendur ne kete raport kane nje gjuhe qe eshte e ndryshme nga ajo Latine, Greke apo Sllave. Ata nuk mund nuk mund te komunikojne fare me folesit e gjuheve te tjera. Kaq informacion eshte mjaftueshem per Albanian. Shenime dhe sqarime te rendesishme rreth perkthimit - Autori i ketij raporti ka qene nje prift/misionar katolik qe ishte ngarkuar me detyre te pregatiste nje raport per disa vende te Europes jug-lindore. Emri i autorit nuk dihet. Eshte nje matrial i rralle; nuk ka shume matreiale te tilla ku te jepen detaje mbi popullaten albanase/shqiptare te asaj kohe. - Per t'ju permbajtur sa me shume variantit origjinal dhe realitetit kohor une kam perdorur toponimin "Albania". - Artikulli ne gjuhen angleze dhe i perpunuar nga Robet Elsie gjendet ketu: http://www.albanianhistory.net/1308_Anonymous-Description/index.html - Harta e paraqitur me siper nuk ka te beje me shkrimin origjinal dhe paraqitet si material plotesues/mbeshtetes. ***** 1- Principata Serbe qe permblidhte toka ku sot gjenden: Serbia, Mali i Zi, Bosnje-Hercegovina dhe Kroacia jugore. 2- Ka mundesi te behet fjale per Despotin e Epirit. 3- Filipi, Princi i Tarantos 4- cf. Du Cange, Hist. Const. I. 102. 5- Ketu i rreferohet rruges antike Egnatia qe lidhte Romen-Durresin-Elbasanin-Ohrin ... Kostandinopojen. 6- 500 vjet me vone piktori dhe poeti anglez, Edward Lear gjate udhetimit te tij neper Greqi dhe Shqiperi pershkruan se si ai u sulmu nga disa qener shume te medhenj diku ne zonat e Himares. 7- Ka te ngjare nje zone afer Kavajes 8- Robert Elsie thote se me siguri qe behet fjale per Cumania. Sipas tij Chounavia eshte nje ish Dioqeze Orthodokse e lokalizuar midis Durresit dhe Matit. Personalisht mendoj se ketu behet fjale per Komanin, Shqiperia veriore. 9- Robert Elsie thote se me siguri qe behet fjale per Stephanatum. Sipas tij Stephanatum eshte nje ish Dioqeze Orthodokse e lokalizuar afer Durresit. Personalisht mendoj se ketu behet fjale per Stefigrad, Shqiperia veri-lindore.

"Shqiperia e madhe" dhe qytetet Greke te Janines, Artes, Prevezes, Parges, etj. Janines c'i pane syte ... Harten e 'Shqiperise Etnike' e shohim te perdoret, me vend dhe pa vend, duke filluar nga pikturat e varura ne muret e politikaneve te larte te shtetit Shqiptar deri tek postimet ne FaceBook nga njerez qe me veshtiresi te madhe shkruajne dy fjale ne Shqip dhe shpesh here edhe ato gabim ... Perse sot, si rralle me pare, jane ngjallur keto ndjenja nacionaliste ekstreme ? A mundet Shqiperia te filloje nje 'lufte kufijsh etnike' me 4 shtete; Malin e Zi, Serbine, Maqedonine e Veriut dhe Greqine ? A mund te fitohet gje nga idete iredentiste ne kohen kur Europa e Bashkuar po hedh hapa drej sitemit federalist ? A eshte kuptuar drejt koncepti 'E duam Shqiperine si gjithe Europa' apo vazhdohet me teorine e 'Fanarit ndricues' ne brigjet e Adriatikut ? Pyetja e pare normale ne kete rast eshte: A ka egzistuar ndonjehere 'Shqiperia e madhe etnike' ? Mendoj se perpara se nacionalisti i celularit te jape mendimin e tij eshte mire te hape nje liber cilesor historie dhe te perpiqet te kuptoje si ka qene realiteti ne kohen kur linden dhe u zhvilluan levizjet e para nacionaliste ne Ballkan. Ne kete shkrim, une do te bazohem kryesisht ne disa libra dhe studime te personaliteteve te njohura te viteve 1800, punimet e te cileve jane bere burrim informacioni per shume studiues dhe politikane te kohes dhe vazhdojne te jene po aq informative edhe sot, pas 200 vitesh. Autoret e ketyre librave jane: Hahn, Hobhouse, Hughes, Leake, Pouqeville, etj. Do te perqendrohem kryesisht ne pjesen jugore te 'Shqiperise se Madhe'. Per kete arsye po paraqis nje fragment harte ku tregohen kater qytete te degjuar, Preveza, Parga, Janina dhe Arta. Prezenca e Shqiptareve ne keto zona (Kryesisht Epir) eshte e mirenjohur, bile ne momente te caktuara historike kjo prezence ka qene e konsiderueshme. Por, prania e qyteterimit Grek ka qene dhe eshte masive duke filluar qe nga antikiteti. Gjithashtu ne keto zona ka patur prezence Romake, Latine, Bullgare, Serbe, Turke, Italiane, Franceze, Angleze, etj. Nje 'ekspozite' e detajuar rreth perberjes etnike te Epirit gjate Mesjetes paraqitet ne shqiperimin qe une i kam bere nje studimi te historianit Brendan Osswald me titull: "Kompozimi etnik i Epirit Mesjetar". Materiali mund te lexohet KETU . Por le ti kthehemi kohes kur Perandoria Otomane filloi te lekundej dhe nacionalizmat Ballkanike filluan te lulezonin ... Behet fjale per fundin e viteve 1700 dhe fillimin e viteve 1800. Sa i rendesishem ishte elementi Shqiptar ne keto zona ? A mund te konsiderohej ai si nje element nacional-formues apo shtet-krijues ? A mund te 'triumfonin' Shqiptaret mbi Greket dhe te krijonin 'Shqiperine e madhe etnike' per te cilen pretendohet sot nga disa rryma te politikes dhe shoqerise Shqiptare ? Ne librin e tij "Udhetime ne Sicili, Greqi dhe Albania", te botuar ne vitin 1820, Thomas Smart Hughes shkruan: "Vendi tani quhet Albania dhe eshte veshtire te arrihet nje konkluzion i sakte rreth origjines se ketij emri. Ne fillim pershkruante zonen e vogel te Albanopolis, (Sot Albassan), ne "Ilirine e Jugut" ose ne rajonin qe me vone ishte perkufizuar si "Epiri i Ri". Nga kjo zanafille e pa rendesishme, vendasit duke u rritur ne numur dhe me kurajo, te treguar vecanarisht gjate periudhave kur Perandoria Bizantine kishte kontroll te dobet ne keto zona, i zgjeruan kufijte e tyre ose me sakte zgjeruan emrin Albania qe perfshiu pjese te medha te Ilirise dhe Epirit. Keshtu qe ne kohen tone ajo kufizohet ne Veri me Bosnjen, ne Lindje me Maqedonine dhe Thesaline, ne Jug me Akarnanine dhe Gjirin Ambrosian, dhe ne Perendim ne Detin Jon dhe Adriatik. Sido qe te jete, Albanians [Shqipetaret] nuk formojne ne asnje lloj forme popullaten kryesore ne keto hapesira dhe jane perzjere me fise Serbe, Bullgare, Vllahe, Osmanllinj dhe Greke. Keshtu qe ne te njejten qyteze nuk eshte e pazakonte te degjosh te flitet Turqisht, Greqisht, Bullgarisht, Vllahisht dhe Albanian [Shqip] dhe disahere dialekte apo perzierje te te gjitha ketyre gjuheve". Pra, pak a shume, pershkrimi i mesiperm perfshin toka qe dikush i fut brenda "Shqiperise se Madhe". Ne pamje te pare perkufizimi hapesinor Albania krijon nje baze per te ngritur nje pretendim teritorial mbi tokat qe dikur perfshiheshin nen kete emer. Por sa eshte i bazuar ky pretendim ne te verteten historike ? A mund te perdoren toponimet per te perkufizuar etni ? Kjo eshte dicka provokuese sepse, bie fjala, Bullgaret dhe Sllavet do te kerkonin 60% te territorit te Shqiperise se sotme me pretendimin se fshatrat dhe malet kane emra Sllave. Serbet do te kerkonin Beratin sepse dikur ai quhej Beograd, Greket do te kerkonin Durrsin, (Epidamnos-in e lashte), dhe keshtu me rradhe ... Duke ditur se historia ka te thena dhe te pathena u perpoqa te ballafaqoj materialet qe shfaqen ne TV Shqiptar, faqe te ndryshme Interneti dhe rrjete sociale, etj, me studimet dhe vezhgimet e diplomateve dhe profesionalisteve te shekujve te kaluar. Te gjithe keta persona kane vizituar dhe jetuar ne zonat qe do te permenden me poshte. Preveza Po e filloj nga Preveza qe shpesh konsiderohet pika me jugore e "Shqiperise se Madhe". John Cam Hobhouse, (Lord Anglez, politikan, studiues, linguist dhe historian, mik i ngushte dhe shoqerues i Bajronit), ne librin e tij me titull: “Nje udhetim neper Albania dhe provincave te tjera Turke ne Evrope dhe Azi me destinacion Kostandinopojen, gjate viteve 1809 dhe 1810” , ka nje kapitull me titull: “Preveza, nje pershkrim i ketij qyteti. Gryka e gjirit te Artes (Actium). Pershkrim i shkurter, te dhena rreth Prevezes dhe betejes qe vendosi qytezen ne duart e Turqve …” Hobhouse e fillon tregimin rreth qytezes me nota te zymta dhe e pershkruan ate si nje vendbanim me shtepi prej druri, me rruge te ngushta, te ndotura, te populluar nga banore agresive, etj. Ai thote: “Preveza thuhet te kete rreth 3 mije banore, nga te cilet gjysma jane Turq (1) . Nga keta Turq, pjesa me e madhe jane Albanas [Shqiptare] dhe keta dallohen nga veshja e tyre, sjellja dhe gjuha …” Ky informacion tregon raportin dhe perberjen e popullatave ne vitin 1809 kur Hobhouse vizitoi rajonin ne fjale; por a kishte qene gjithmone keshtu ? Hobhouse jep nje pershkrim se c’fare ndodhi ne Preveze ne vitin 1798 kur trupat Franceze, se bashku me popullaten vendase luftuan per mbrojten e qytezes nga nje sulm i Ali Pashajt. Aliu kishte rrethuar qytetin me me shume se 7,000 (disa burrime thone deri ne 10,000) trupa kurse mbrojtesit ishin disa here me pak. Ja c’kishte degjuar Hobhouse nga deshmimtare okulare per betejen e Prevezes: “Albanasit [Shqiptaret] qendruan per disa kohe ne majat e kodrave duke vezhguar armikun qe ndodhej perballe. Hoxhallaret e tyre, te cilet ishin te shumte, filluan te falen me ze te larte dhe ushtaret ju bashkuan atyre ne keto thirrje te shenjta. Te gjithe ushtaret tundnin kokat, (Sic ma pershkruan situaten por edhe si une e kam pare vete kete fenomen ne disa festime fetare ne Turqi), duke krijuar keshtu imazhin e nje fushe te madhe te mbjelle me miser qe era e levizte ritmikisht. Bertitja ne emer te Zotit, me nje ton dhe shprehje plot urrejtje, do te kulminohej kur nje ze do te jepte urdherin final: “Perpara me shpatat tuaja”. Dhe keshtu ushtria Albanase [Shqiptare], kembesore dhe kalores, u leshuan tatepjete“. Kuptohet qe qyteza ra. Kjo ndodhi ne Tetor te vitit 1798. Hobhouse, bazuar ne te dhenat gojore te nje Albanasi [Shqiptari] qe kishte marre pjese ne luftime, shkruan se Shqiptaret e pushtuan Prevezen; e shkatruan ate dhe vrane shume kundeshtare; “Por ndeshkimi i Pashajt ishte rezervuar per banoret Greke te qytezes; 200 prej te cileve, diten tjeter pas betejes, ju pre koka ne prani te vete Aliut”. Pouqueville, (Konsulli Francez ne oborrin e Ali Pashes), ne shkrimet e tij jep nje version pak a shume te ngjashem rreth pasojave te luftes dhe masakrave te kryera nga trupat e Ali Pashes. Ai thote: "Vetem erresira e nates ndaloi egersine dhe etjen per gjak. Mengjesi shfaqi nje skene te tille barbarizmi qe eshte veshtire te besohet dhe tregoi se cfare ishte ne gjendje te bente Ali Pasha kur dikush i kishte prishur 'midene'. Ai u shfaq si vete vdekja e zeze, dhe zuri pozicion ne mes te germadhave te Prevezes qe nxirrnin akoma tym. U ngjit ne nje vend qe i kishte shpetuar flakeve te zjarrit dhe urdheroi qe 300 Greke, banore te qytezes, te silleshin perpara vendit ku ishte ulur dhe te egzekutoheshin ne menyre c'njerezore ne prezence te atij vete. Me kot viktimat kerkuan meshiren e Pashajt. Sopata vazhdoi punen pa nderprerje dhe zemra e ketij njeriu, (Barbar ne kalkulimet qe bente sesa ne natyren e tij), nuk u prek aspak. Ai brohoriti vete per gjakderdhjen qe kishte shkaktuar". Roberit Franceze dhe burrat nga Preveza u detyruan te mbanin ne dore nje koke te prere dhe keshtu te hynin ne Janine ku Ali Pashaj kishte organizuar nje festim me rastin e marrjes se qytezes. Eshte me se e qarte qe pas pushtimit te Prevezes nga Albanasit [Shqiptaret] raporti i popullatave ndryshoi, por perseri Albanasit [Shqiptaret] nuk perbenin shumicen. Ne te njejten linje eshte dhe versioni qe jep edhe Vincent Henry Penalver Caillard kur shkruan: "Por me renqethese eshte legjenda qe ben fjale rreth kapjes se rroberve franceze ne qytetin e Prevezes. Thuhet se Ali Pashaj u ul ne nje ballkon dhe urdheroi qe te silleshin roberit franceze nje nga nje dhe t'ju pritej koka perpara tij. Me trupat e fatkeqeve u krijua nje kapice tmeri parpara Pashajt. Ne fillim xhelati e beri punen mire por ne vazhdim e zuri gjaku, kembet ju prene, dhe ra perdhe i vdekur nga qe se perballoi dot situaten makabre. Disa thone se u soll nje xhelat tjeter, disa te tjere thone se Aliu e vazhdoi egzekutimin me doren e tij. Sido qe te kete qene, shumica bie dakord me ate qe ndodhi me pas. Ata thone se nje numri burrash ju fal jeta me nje qellim akoma me barbar. Ata u detyruan te kerkonin ne kapicen e viktimave dhe te gjenin kokat e shokeve te tyre dhe ti shpinin ato ne Janine dhe te "zbukuronin" pallatin e Ali Pashajt". Parga Parga ka nje histori te vecante; ka qene nje fshat apo qyteze qe ka ndruar “pronar” disa here. Gjate shekujve, midis shume grupeve te tjera ajo ka qene edhe nen kontrollin e Albanasve [Shqiptareve]. Hobhouse ka nje pershkrim jo dashamires per banoret e Parges. Ai shkruan: “Karakteri i Pargoteve eshte nga me te keqijte ne mes te Albanasve [Shqiptareve]. Lidhja qe ata kane me shtetet e Krishtera ju ka mesuar atyre vetem anet e keqia te civilizimit. Ata nuk jane me pak te dhunshem por kane “rafinuar” barbarizmin dhe egersine e tyre. Qyteza eshte strehe per shume bandite qe Aliu i ka zbuar nga malet”. Ndersa Colonel Leake ka nje opinion tjeter per Pargiotet. Ai kundershton Hobhouse dhe thote: “Ky karakterizim i Pargioteve (Shih perkufizimin e mesiperm nga Hobhouse) nuk eshte i drejte dhe ata jane Greke dhe jo Albanas [Shqiptare]”. Pouqueville, thote se Parga ishte populluar nga Greke. Ai jep detaje rreth luftes dhe karakterit te Sulioteve dhe ketu permend dhe Pargen: “Ata (Suliotet) ishin me te paperkulur se Himariotet apo fiset e tjera te pavarura. Keshtu qe eleminimi i tyre u be nje domosdoshmeri per pashallaret e Morese dhe Albanias. Ata nuk banojne me ne malet e tyre. C’ka mbetur nga Suliotet formon nje grup disi ndryshe. Bashkimi i tyre me Greket e Parges mund te sjelle me ne fund nje situate me te favorshme per ta”. Hughes insiston se Pargotet ishin Greke. Ai jep nje pershkrim te detajuar rreth Parges dhe popullates se saj. Ajo qe eshte interesante me Pargen eshte historia e vecante e saj. Vendasit duke qene ne lufte te vazhdueshme me Ali Pashane dhe te trembur nga nje marveshje e fshehte qe Francezet po benin me Aliun i kerkuan ndihme Anglise dhe e vendosen qytetin e tyre nen mbrojtje te flamurit Anglez. Per tre vjet situata ne qytet ishte relativist e qete por Anglezet e “shiten” Pargen tek Ali Pashaj. E gjithe popullata e qytetit u shperngul ne Korfuz. Kjo ndodhi ne 10 Prill 1819, gjate festimeve te Pashkes. Hughes shkruan: “Kur oficeret Britanike arriten ne Parge, vendasit po nxirrnin eshtrat e te pareve nga kishat dhe varrezat dhe po i digjnin ose ri-varrosnin ato ne vende sekrete ne menyre qe ti shpetonin keqperdorimit nga Turqit … disa i morren me vete eshtrat qe nuk kishin patur kohe ti digjnin …. Kur bandat e Ali Pashes arriten ne muret e qytetit cdo gje ishte e heshtur dhe e shkretuar”. Eshte e teper te thuhet me shume per Pargen. Ajo u ripopullua dhe kuptohet qe aty u vendosen shume Albanas [Shqiptare], perkrahes apo ushtare te Ali Pashajt ... Janina dhe Arta Ketu do te ndalem shume shkurt. Te gjithe autoret/ burrimet e informacionit qe u perdoren ne kete shkrim arrijne ne konkluzionin qe te dyja keto qytete kishin qene dhe mbeteshin Greke. - "Nen kontrollin e Aliut, fuqia e Albanasve [Shqiptareve] eshte shtrire ne nje pjese te madhe te Greqise Veriore, por per te qene te perpikte, Janina dhe Vrakohori [Agrinion] jane qytete Albanase [Shqiptare] aq sa jane Torinoja dhe Roma qytete Franceze". (Leake). - "Te dyja keto zona [Janina dhe Arta] jane kryesisht te banuara nga Greke dhe jane ne kontroll te plote te Aliut". (Hobhouse). Disa fjale rreth Igumenices William M. Leake ne librin e titulluar: "Travels in Northern Greece"/ "Udhetime ne Greqine Veriore", shkruan se distrikti i Kardhiqit "contains twenty villages, of which there are only three or four Greek. One of these is Khumelítza ..." , qe do te thote se zona e Kardhiqit "permblidhte njezet fshatra nga te cilat tre ose kater jane Greke. Nje nga keto eshte dhe Igumenica". Bazuar ne kete informacion, Igumenica ishte nje qytet Grek. ***** Materialet e permendura me lart do te krijojne nje reagim negativ ne mes te perkrahesve te "Shqiperise se Madhe" dhe kjo eshte e priteshme dhe e natyreshme. Dikush do te pyese: A ka patur sipas teje Shqiptare ne Epir apo Greqi ? Pergjigjia ime eshte: Po, dhe kjo nuk vihet ne diskutim ! Ka patur dhe vazhdon te kete. Disa popullata Shqiptare jane vendosur aty 1000 vjet me pare, disa te tjere disa vite me pare. Brendan Oswald e pershkruan keshtu Epirin Mesjetar: “Ne vitet e para te 1360-s Epiri ishte i ndare midis klaneve Albanase, (Shqiptare). Klani i Peter Liosha mbante Arten, klani i Muriki Boua Spata mbante Etoloacarnania, me Angelokastron si qytet kryesor. Liderat e klaneve mbanin titujt Bizantine te Despotit, te leshuar nga Simeoni/Symeon. Vetem qyteti i Janines qeverisej nga Greke. Ne Veri dhe ne Perendim te ketij qyteti, klanet e Malakasei dhe nje klan nga Mazarakei kontrollonin nje territor qe nuk mund te percaktohet saktesisht. Klani Zenebishti mbante territorin ne Veri-Perendim te Janines, perfshi Dryinopolis, Bela dhe Vagenetia. Janina ishte i vetmi qytet qe nuk ra nen dominimin Albanas, [Shqiptar] ....... Eshte e ditur; shume Albanas/Shqiptare u vendosen ne Epir. Keshtu, ne Publikimin Anonim te Perandorit Manuel dhe John VIII Paleologos thuhet se rreth vitit 1428, Albanasit vazhdonin te popullonin pjeset e brendeshme te Epirit, kurse Greket kontrollonin vetem bregdetin dhe dy qytete, ate te Artes dhe Janines”. Kjo eshte historia e njerezimit. Levizjet e popullatave jane nje fenomen i zakonshem dhe pse dikush refuzon ta pranoje kete dukuri dhe vazhdon te kerkoje "Etni te pastra" apo "Shtete etnike". Problemi me personat apo levizjet ekstremiste eshte njeanshmeria dhe manipulimi i fakteve te njohura. Ngritja e nje vale keqinformimi qe krijon probleme te panevojshme nuk i sherben askujt dhe ne radhe te pare vete Shqiptareve. Kur diplomatet e "Fuqive te Medha" diskutojne problemet rajonale apo globale ata i mbeshtesin gjykimet dhe vedimet e tyre mbi burrime shkencore dhe te besueshme dhe jo ne FaceBook, grupe simpatizantesh apo forume anonime. Nje rast unikal eshte libri i mirenjohur i Johann Georg von Hahn me titull "Albanesische Studien" / "Studime Albanase". Ai ishte konsulli i Austro-Hungarise ne Janine gjate viteve 1847-1851 dhe konsiderohet si "Babai" i Albanologjise. Lordi Robert Cecil, Minister i Jashtem dhe me vone Kryeminister i Anglise, i bazoi vendimet e tij mbi punimet e Hanh. Kete ai e beri sepse nuk kishte besim ne burrimet Shqiptare, Greke, Turke, Italiane apo Franceze. Pemeteper Hahn ishte zyrtar i rendesishem i Austro-Hungarise e cila intersohej te zmadhonte prezencen e Albanasve/Shqiptareve ne Greqi. Me poshte jane disa fragmente nga libri "Studime Albanase" ku permenden konkluzionet e Hahn mbi disa qytete/zona te Shtetit Grek qe "nacionalistet e Internetit" nuk lene rast pa i perfshire ne hartat e tyre provokuese te"Shqiperise Etnike". "Ne territorin qe fillon nga bregdeti i gjirit te Artes dhe shtrihet ne Veri, flitet vetem gjuha Greke. Qytetet e Janines dhe Prevezes i perkasin kesaj zone. Ne keto qytete edhe pjesa Muhamedane e popullates e flet Greqishten si gjuhen e nenes. Njerzit qe banojne ne nje brez te ngushte te hapesires pergjate bregdetit te detit Jon i flasin te dyja gjuhet, Greqisht dhe Shqip. Te dyja keto gjuhe mesohen nga femijet brenda families". "Ne vendin e permendur me lart, Muhamedanet gjenden vetem ne qytezat e medha, pershembull, Janina, Arta dhe Preveza ku ata perfaqsojne vetem nje pakice te perbere kryesisht nga tregetare dhe artizane te cilet formojne nje lloj klientele per nje numur te vogel familjesh aristokrate qe kane qene shume te pasura por tani pothuajse te gjitha jane te mbytur ne borxhe. Keto familje jane te vetmet qe mund te konsiderohen si perfaqsues te paster te elementit Albanas [Shqiptar] nga origjina etnike por jo te gjithe nga kriteri gjuhesor". "Gjuha familjare e shtepive me te degjuara te aristokracise Muamedane ne Janine eshte Albanishtja [Shqipja] por ato nuk numurohen me shume se rreth nje dyzine [1 Dyzine = 12]. Popullata Muhamedane e Artes eshte shume me e paket se ajo e Janines ne te dyja drejtimet, si ne numur njerezish ashtu dhe ne pasuri ekonomike". "Qeverisja e zonave te banuara plotesisht nga Albanas [Shqiptare] nuk kishte qene asnjehere nje pozicion terheqes per burrat e etnive te tjera, pershembull Turqve, dhe keshtu qe ky funksion i ishte lene ne dore “shefave” vendas. Nga ana tjeter, ne zonat e banuara nga Greket, si ne rastin e Pashallekut te Janines, qeveria qendrore Otomane kishte ndjekur nje politike tjeter (2) . Ali Pasha ishte ne te vertete i pari perjashtim nga rregulli per te mos punesuar Shqiptare ne poste te rendesishme drejtuese [Te pashallekut ne fjale]". Ne parathenien e pjeses se dyte te ketij punimi, qe permban nje gramatike dhe fjalor Shqip, autori thote se: "Ai [Hahn] e perpiloi kete pjese ndersa mesonte dhe vete gjuhen Albanase [Shqipe]. Metoda e tij mund te konsiderohet vetem teorike; kjo sepse ishte e veshtire gjetja e mundesive te praktikimit te gjuhes Albanase [Shqipe] ne nje qytet plotesisht Grek sic ishte Janina". Si konkluzion, vras mendjen dhe pyes: C'kuptim ka kenga "Janines c'i pane syte" ? Per ke dhe perse behet fjale ? Ka dikush ndonje ide ? Shenime sqaruese 1- Mundesia me e madhe eshte qe me termin "Turq" autori perkufizon banoret e besimit Myslyman. 2- Perpara Aliut, Pashalleku i Janines drejtohej nga Abdulla Bey, nje person i derguar nga Stambolli. Periudha ne ndrejtimin e tij u qojt “Koha e Arte” e Epirit te Jugut. Me vone, ne vitin 1806 Abdulla Bey ishte larguar nga detyra dhe provinca u fut nen kontroll te Ali Pasha Tepelenes. Librat dhe autoret ku u mbeshtet ky shkrim Albanesische Studien - Johann Georg Von Hahn A Journey Through Albania: and other provinces of Turkey in Europe and Asia, to Constantinople, during the years 1809 and 1810. Volume 1 & 2 - John Cam Hobhouse Baron Broughton Travels in Sicily, Greece and Albania - Thomas Smart Hughes Travels in the Morea, Albania, and other parts of the Ottoman Empire - François Charles Hugues Laurent Pouqueville The Fortnightly; Article Albania and the Albanians - Vincent Henry Penalver Caillard

Si eshte pershkruar Albania dhe Ballkani perendimor ne publikun e Europes qendrore ne vitit 1493 ? Ky shqiperim krijon nje ide te pergjitheshme. Materiali eshte mare nga libri i Hartmann Schedel me titull Kronikat e Nurembergut. Nje pershkrim i shkurter i Maqedonise, Epirit dhe Albanias - Viti 1493 Hartmann Schedel – Nuremberg Chronicle 1493 Disa fjale nga Robert Elsie rreth historianit H. Schedel dhe materialit origjinal qe Elsie e perktheu nga gjermanishtja ne anglisht. Hartmann Schedel ishte nje mjek, humanist dhe historian qe jetoi ne vitet 1440 - 1514. Ai kishte lindur ne Nuremberg, Bavari dhe studioi per mjekesi ne Padua (Padove-Itali). Ne vitin 1466 ai u kthye ne Nuremberg ku dhe zoteronte prona te shumta. Punimi i tij kryesor eshte nje liber rreth historise boterore i njohur me titullin “Schedelsche Weltchronik” ose “Nuremberg Chronicle”, te cilin ai e botoi ne Nuremberg ne vitin 1493. Libri u botua ne dy gjuhe, gjermanisht dhe latinisht. Ky liber shume i madh thuhet te kete qene libri me i lexuar ne shekullin e 15-te, (me perjashtim te Bibles te Gutenberg, botuar ne vitin 1454, qe ishte me popullore), dhe nje nga me te shiturit e asaj periudhe kohore. Ka te ngjare qe materialet e paraqitura ne “Kronika e Nurembergut” te jene printimet e para te bera ne Europen qendrore ku pershkruhen Albania dhe Ballkani perendimor. Harta e botes e paraqitur ne librin "Kronika e Nurembergut" botuar ne vitin 1493 Me poshte paraqitet fragmenti i shqiperuar. Rreth Maqedonise Maqedonia – Njehere e nje kohe, ky vend ishte drejtuesi i botes. Dikur, ne anen lindore kufizohej me Thrace (Thraken) ndersa ne anet perendimore dhe jugore kufizohej me detin Adriatik dhe Egje. Thessaly (Thesalia) dhe Magnesia ndodheshin ne kufirin jugor te saj; ne veri Paeonia dhe Paphlagonia, hapesira keto qe me vone i ishin shtuar Maqedonise. Gjithashtu, Maqedonia kufizohej me Epirin ne jug dhe Ilirine ne veri. Ne bregdetin e Adriatikut ndodhet qyteti i Dirachium (Durrsit) i Cheronesos nga ku ka mare dhe emrin (1). Me heret qyteti quhej Epidamnus dhe ishte themeluar nga Korfuzianet (banoret e ishullit te Korfuzit). Jo shume larg Dirachium eshte lokalizuar qyteti i Apollonise i cili funksiononte bazuar ne ligje/rregulla shume te mira. Rreth Epirit Rajoni i Epirus/Epirit shtrihet ne perendim te maleve Acroceraunian dhe zgjatohet ne lindje deri ne luginen e Ambrosias (Ambracian), nje distance kjo afersisht 1300 “vrape kali”(2). Ne veri kufizohet me Maqedonine dhe ne lindje me Achaia/Achaea, pikerisht aty ku eshte lumi Achelous. Ne perendim laget nga deti Ion. Theopompus shkruan se ne kete rajon jetojne 24 fise/popullata te ndryshme. Historiani permend se bregdeti eshte i begate dhe pjellor. Dikur ne keto zona lartesoheshin shume fortesa dhe keshtjella por si rezultat i nje kryengritje qe banoret kishin organizuar kunder Romes kjo e fundit e kishte shkateruar provincen. Polybius shkruan se pas fitores mbi maqedonasit dhe persianet, konsulli romak Aemilius Paullus rafshoi 70 qytete te Epirit. Ne Epir u zhvillua dhe beteja e njohur e Actium. Po ashtu, Perandori Augustus luftoi dhe mundi ne nje beteje detare Mark Antonin dhe Kleopatren (Cleopatra) mbretershen e Egjyptit qe ishte e pranishme ne luftime. Si shenje mirenjohje dhe triumfi Augustus ndertoi ne luginen Ambrociane nje qytet qe e emeroi Nicopolis. Rreth Albanias Dikur Albania ishte pjese e Maqedonise dhe i perkiste asaj. Ne te gjenden 2 qytete qe dikur kane qene te famshme, Dirachium (Durres) dhe Apollonia. Gjuha e banoreve te ketij vendi nuk kuptohet as nga greket dhe as nga wends (Sllavet). Ne besojme qe keta njerez kane ardhur nga Albania qe ndodhet afer Colchis ne Scythia-n Aziatike. Kjo ka ndodhur ne kohen kur fise dhe popuj barbare ne menyre te vazhdueshme dhe intensive sulmonin dhe keqtrajtonin hapesirat greke dhe romake. Hamzai i Madh jetoi ne keto toka(3). I lindur nga prinder te krishtere, ai braktisi Kristianizmin dhe perqafoi Myslymanizmin e pakuptimte. Por, me te njejten lehtesi qe mohoi Krishtin ai mohoi edhe iluzionin Muahamedan duke u rikthyer perseri ne traditat e te pareve te tij. Megjithese i respektonte te dy besimet, ai preferoi te vdiste si i krishtere dhe jo si turk. Ai vdiq jo shume kohe pas renies se Costantinople/Kostantinopoli(4). Ai ishte pasuar nga George Scanderbeg, (Gjergj Kastrioti), i cili i lindur nga prinder te nderuar, e kaloi pothuajse gjithe jeten e tij mes te armeve dhe betejave duke luftuar ne emer te Krishterimit. Ai me forcat e tij mundi dhe shkateroi shume ushtri te medha turke duke mbajtur kete hapesire Ballkanike besnike ne miresine e Krishtit. Si rezultat, thuhet qe pjesa dermuese e vendit eshte shkateruar nga forcat armike. Mbreti Alphonso/Alfonso(5) vazhdimisht dergonte armatime ne Albania. Ai mori nen kontroll qytezen e Croya (Krujes) dhe e mbrojti ate nga turqit. Djali i te vllait te Scanderbeg/Skenderbeut qe ishte kthyer ne nje aleat i turqve ishte kapur rob nga nje kusheri i tij. Ai ishte derguar tek Mbreti Alphonso dhe ishte burgosur. Papa Callixtus e ndihmoi Scanderbeg-un me shuma te konsiderueshme parash. Shenime te rendesishme dhe sqarime rreth shqiperimit - “Nuremberg Chronicle” ishte nje nga librat e pare te printuar ndonjehere ne Europen qendrore. - Ky shqiperim u mbeshtet ne kete material: http://www.albanianhistory.net/1493_Schedel/ - Mare ne date 28 Djetor, 2020 1- Cheronesos - Mbase behet fjale per simbolin e qytetit te Dirachium/Durres qe ishte nje luan. Ky ishte simbol i families Thopia qe kishte kontrolluar qytetin dhe zonat perreth dhe kishte lidhje me Mbreterine Franceze. 2- "Vrap kali" ishte njesi matese e barabarte me 1/16 e nje Milje Franceze. 3- Mbase behet fjale per te jatin e Skenderbeut. 4- Kostandinople/Kostandinopoli ra ne vitin 1453. 5- Mbreti Alfonso i Napolit ishte aleat dhe mbeshtetes i forte i Skenderbeut.

Benjamini nga Tudela ishte nje nga udhetaret e hershem dhe te pare qe shkrojten pershtypjet e tyre. Shkrimet e tij jane te nje rendesie te vecante sepse japin nje kendveshtrim shume interesat te vendeve qe ai vizitoi gjate viteve 1159-1173. Udhetimet e Benjaminit nga Tudela. Vitet: 1159 - 1173 Ne vitin 1159, Benjamini, (I biri i Johanit), nga Tudela(1) nisi nje udhetim 14 vjecar gjate te cilit ai vizitoi shume vende te botes, perfshi Italine, Greqine, Sirine, Palestinen, Mesopotamine, Persine, Arabine, etj. Ai qendroi ne me shume se 300 qytete. Pershkrimet e tij kane nje vlere te jashtezakoneshme historike dhe sherbyen si burrim informacioni jo vetem ne kohen e tij por dhe ne shekujt qe do te pasonin. Une shqiperova fragmentin qe mbulon udhenim neper keto qytete/fshatra/vendbanime: Taranto, Brindisi, Corfuz, Patra, Nafpaktos, Kriso, Korinth, Thiva, Vllahia, Armilo, Visena, Selanik, Abydos, Kostandinopoje. Pervec detajeve qe kane te bejne me komunitetet hebraike, ne kete pjese te librit jepen disa informacione shume interesante rreth etnicitetit dhe perberjes se popullatave, traditave respektive, etj, ne disa zona/qytete te Italise se jugut dhe Greqise duke arritur piken kulminante me qytetin e Kostandinopojes. Trani(2) eshte nje qytet i madh dhe elegant. Qe ketu, Shen Nikola i Barit ndodhet nje dite larg. Bari dikur ishte nje qytet i madh por u shkateruar nga Uilliam, Mbreti i Sicilise. Tani kane mbetur vetem renoja dhe nuk ka banore, as hebrej dhe as kristiane. Nje dite e gjysem larg qe ketu ndodhet Taranto, nje qytet i degjuar i Kalabrise, banoret e te cilit jane greke. Taranto eshte nje qytet i madh dhe perfaqsuesit e treqind hebrejve qe jetojne aty jane R. Mali, R. Nathan dhe K. Israel. Nje dite udhetim qe ketu ndodhet Brindizi, nje qytet tjeter bregdetar. Aty jetojne rreth dhjete hebrej, te cilet si profesion kane ngjyrosjen e tekstileve. Qe ketu, pas dy dite udhetimi arrin ne qytetin e Otrantos, ne brigjet e detit Grek. Perfaqsuesit e peseqind hebrejve qe jetojne ne kete qytet jane R. Menacem, R, Khaleb, R. Meier dhe R. Mali. Qe nga ky port, pas dy dite lundrimi, arrihet ne ishullin e Korfuzit ku jeton vetem nje hebre, i qojtur R. Josef, me profesion ngjyrues tekstilesh. Ne kete vend mbaron dhe kontrolli i Mbreterise se Sicilise (3). Nga Korfuzi, pas dy dite lundrimi arrin ne brigjet e Artes, qe jane pjese e perandorise te Manuelit, mbretit te Greqise. Ne keto brigje ndodhet nje fshat me rreth njeqind banore hebrej, perfaqsuesit e te cileve jane R. Shelaciah dhe R. Herkules. Dy dite me tutje ndodhet Ahelus, (Shenimi im: Mbase nje vendbanim prane lumit me te njejtin emer), ku banojne dhjete hebrej, perfaqsuesi i te cileve eshte R. Shabthai. Gjysme dite larg ndodhet Anatolika, nje vendbanim ne gjirin detar. Qe ketu, nje dite lundrim, ndodhet Patra. Ky eshte qyteti i mbretit grek Antipatros(4), njerit prej kater mbreterve qe morren fuqine pas Aleksandrit. Ne qytet ka godina te medha antike dhe rreth pesedhjet hebrej jetojne ketu, perfaqsues te te cileve jane R. Isaac, R. Jacob dhe R. Samuel. Gjysem dite lundrim te con ne portin e Lepantos. Perfaqsuesit e njeqind hebrejve qe banojne aty jane R. Gisri, R. Shalom dhe R. Abraham. Qe nga Patra, nje dite e gjysem udhetim ndodhet Kriso. Dyqind hebrej jetojne ne zonat prane malit Parnasos. Ata merren me agrikulture ne tokat dhe pronat e tyre. Perfaqsues kane R. Solomon, R. Caim dhe R. Jedaiah. Udhetimi per ne Korinth zgjat tre dite. Ne kete qytet jetojne rreth treqind hebrej, shefat e te cileve jane R. Leon, R. Jacob dhe R. Ezekias. Tre dite larg ndodhet qyteti i Thives(5) ku jetojne rreth dymije hebrej (Shenimi im: I gjithe qyteti kishte jo me shume se 3,500 banore). Keta jane prodhuesit me te degjuar, te mendafshit dhe pluhurave te kuqeremta, ne te gjithe Greqine. Midis tyre ka shume shkollare te shquar Talmudike (Theologjise Hebraike) dhe burra famoze te epokes tone. Perfaqsuesit e ketij komuniteti jane rabai i madh R. Aaron Koti, vellai i tij R. Moses, R. Cija, R. Elijah Tareteno dhe R. Joktan. Pervec Kostandinopojes, ne pjese te tjera te Perandorise Greke nuk mund te gjesh dijetare te kalibrit te tille. Tre dite udhetim te cojne ne Negropont, (Shenimi im: vendbanim ne ishullin Euboea), nje qytet i madh bregdetar ku ndalojne dhe pushojne tregetare nga vende te ndryshme. Perfaqsuesit e dyqind hebrejve qe banojne ketu jane: R. Elijah Psalteri, R. Emanuel dhe R. Khaleb. Qe nga kjo pike deri ne Jabustrisa(6) eshte nje dite udhetim. Ky qytet shtrihet prane detit dhe eshte strehe e rreth njeqin hebrejve me kryetare R. Josef, R. Samuel dhe R. Nethaniah. Rabenica(7) qe ndodhet nje dite larg ka rreth njeqind hebrej, te cilet perfaqesohen nga: R. Joseph, R. Eleasar dhe R. Isak. Nje dite me tutje gjendet qyteza Sinon Potamo, ose Zeitun, pesedhjet hebrenjte e te ciles pefaqesohen nga: R. Solomon and R. Jakob. Ketu hyjme ne zonen e qojtur Vllahia, banoret e te ciles quhen vllahi. Ata jane te shpejte si sorkadhet dhe zbresin nga malet e tyre ne fushat e Greqise duke kryer vjedhje dhe bastisje. Asnjeri nuk guxon te filloje nje lufte me ta; as te provoje ti vere ata nen kontroll. Keta njerez nuk jane te krishtere. Emrat e tyre kane origjine hebraike. Bile, disa thone se ata kane qene hebrej dhe pikerisht ky eshte nacionaliteti qe ata ndjekin. Kur bie rasti qe takojne ndonje izraelit ata e vjedhin por asnjehere nuk e vrasin ate, sic bejne me greket. Ata nuk ndjekin ndonje besim fetar. Nga ketu, pas dy ditesh mberin ne Gardiki, nje vendbanim i renuar qe popullohet nga pak hebrej dhe greke. Dy dite me tutje, ne bregdet, ndodhet qyteti i rendesishem tregetar i qojtur Armiro i cili vizitohet shpesh nga venedikasit, pizianet, genovezet dhe shume tregetare te tjere. Armiro eshte nje qytet i madh ku banojne katerqin hebrej qe kane per shefa R. Shiloh, R. Josef - plaku dhe R. Solomon, i cili eshte dhe presidenti i bashkesise. Pas nje dite rrugetimi vjen Bissina (Shenimi im: Sot nuk dihet ku ishte lokalizuar ky vendbanim). Perfaqsuesit e njeqind hebrejve qe banojne ketu jane: rabi R. Shabtha, R. Solomon dhe R. Jacob. Qyteti i Selanikut(8) ndodhet larg dy dite lundrim. Ai ishte ndertuar nga mbreti Seleucus, nje nga kater udheheqesit greke qe morren pushtet pas Aleksandrit. Eshte nje qytet shume i madh dhe aty banojne rreth peseqind hebrej. Rabi Samuel dhe djemte e tij jane shkollare te nderuar, Samueli eshte emertuar perfaqsues i banoreve hebrej nga vete mbreti. Dhenduret e tij, R. Shabthai, R. Elijah dhe R. Micae, gjithashtu banojne ne kete qytet. Hebrejte jane shume te shtypur ne kete vend dhe jetojne nepermjet artizanatit. Mitrici(9) ndodhet dy dite me tutje. Aty jetojne rreth njezet hebrej me perfaqesues R. Isaiah, R. Makhir dhe R. Eliab. Dhrama, ndodhet dy dite larg. Aty banojne rreth 140 hebrej, shefat e te cileve ishin R. Mihael dhe R. Josef. Qe ketu, nje dite udhetim eshte Kristopolis ne te cilin banojne rreth njezet hebrej. Qe ketu, pas tre ditesh lundrimi, arrin ne portin Abydos. Qe ketu, pas nje udhetimi pese ditor neper nje rruge malore arrin ne Kostandinopoje, kryeqendren e te gjithe Perandorise Greke ku ndodhet dhe rezidenca e perandorit Manuel(10). Nen komanden e tij, dymbedhjet oficera princerore qeverisin te gjithe perandorine. Keta drejtues kane pallatet e tyre respektive ne Kostandinopoje, gjithashtu zoterojne fortesa dhe qytete ne vendet qe qeverisin. I pari ne rang i ketyre drejuesve mban titullin Prepositus Magnus. I dyti mban titullin Megas Domestikus, i treti mban titullin Dominus, i katerti mban titullin Megas Dukas, i pesti mban titullin Ekonomus Magnus. Te tjeret mbajne tituj te ngjashem me ata te permendur me siper. Perimetri i qytetit te Kostandinopojes eshte i gjate tete milje. Gjysma e qytetit eshte e vendosur ne anen kontinentale, ndersa pjesa tjeter ne anen e detit. Dy "krahe" detesh bashkohen pikerisht ketu; njeri eshte zgjatimi i Detit Rus dhe tjetri zgjatim i Detit Spanjoll. Ne Kostandinopoje mbizoteron levizja dhe zhurma. Kjo situate eshte rezultat i pranise te madhe te njerezve te biznesit qe vershojne nga toka dhe deti, nga te gjitha anet e botes, per qellimet e tyre ekonomike. Ne mes te ketyre njerezve do te gjesh tregetare nga Babilonia dhe Mesopotamia, nga Media dhe Persia, nga Egjypti dhe Palestina, po ashtu nga Rusia, Hungaria, Patzinakia (Zone ne Azine qendrore), Budia (Mbase zona qe besonin ne Budizem), Lombardi dhe Spanje. Ne kete kendveshtrim, qyteti konkurohet vetem nga Bagdadi, kryeqendra e mohamedaneve. Ne Kostandinopoje ndodhet nje vend faljesh qe quhet Shen Sofia, qe njekohesisht eshte qendra e Papes te Grekerve te cilet jane ne konflikt me Papen e Romes. Ndertesa ka aq shume altare sa cka dhe viti dite. Brenda saj ka objekte me vlere te pa imagjinueshme te cilat shtohen cdo vit nga kontributet e dy ishujve dhe qyteteve dhe fshatrave rreth e rrotull. Faltoret e tjera ne bote, te mara te gjitha se bashku, nuk mund ta barzojne pasurine e Shen Sofise. Ajo eshte e zbukuruar me kollona ari dhe argjendi, me nje numur te pafund lampash te krijuara prej materialeve te permendura me lart. Hipodromi eshte nje vend publik, afer me muret e pallatit, ndertuar posacerisht per aktivitetet sportive te mbretit. Cdo vit, ketu festohet ditelindja e Jezusit te Nazaretit, (Ditelindja e Krishtit), me gezim te madh popullor. Ne keto raste, ju mund te shihni perfaqsues nga te gjithe nacionalitetet dhe pjese te ndryshme te botes qe festojne me nje manifestim mahnites ku ekspozohen luane, arinj, leoparde dhe kuaj te eger, po ashtu zogj qe jane trajnuar te luftojne kunder njeri-tjeterit. I gjithe ky “sport”, qe nuk mund te perseritet diku tjeter, zhvillohet ne prezence te mbretit dhe mbretereshes. Si rezidence te tij, Mbreti Manuel ka ndetuar nje pallat te madh prane bregut te detit, ngjitur me pallatin e ndertuar nga para-ardhesit e tij. Ketij kompleksi i eshte vene emri Blachernes(11). Kollonat dhe muret jane te mbuluara me flori te paster. Te gjitha luftrat antike, si dhe ato qe ka zhvilluar ai, prezantohen me piktura. Froni perandorak ne kete pallat eshte prej ari dhe i zbukuruar me gure te cmuar. Nje kurore e arte eshte varrur nepermjet nje zinxiri, po prej ari, dhe qendron mbi fron ne lartesine qe i jep mundesi perandorit te ulet nen te. Kjo kurore eshte e zbukuruar gjithashtu me gure te cmuar qe kane nje vlere te paimagjinueshme. I tille eshte shkelqimi i ketyre diamanteve saqe edhe pa ndonje drite nga jashte ato ndricojne dhomen ku mbahen. Eshte e pamundur qe te pershkruhen ne menyre te sakte te gjitha objektet mbreselenese qe njeriu shikon ketu. Sasia e kontributit ekonomik qe sillet cdo vit ne Kostandinopoje, nga te gjitha hapesirat e Greqise, eshte shume i madh. Kulla te tera mbushen me mendafsh, tekstile te kuqeremta dhe ar. Keto pasuri dhe ndertesa nuk kane te krahasuar ne te gjithe boten. Thuhet se kontributi i vet qytetit arrin cdo dite shumen e 20,000 florins (Monedha ari). Kjo shume mblidhet nga qirate e hoteleve, pazareve dhe taksave qe paguhen nga tregetaret qe vijne nga deti dhe toka. Greket qe banojne ketu jane ekstremisht te pasur dhe zoterojne pasuri te shumta ne ar dhe gure te cmuar. Ata vishen me kostume mendafshi te stolisura me flori dhe materiale te kushtueshme. Ata ngasin kuaj(12) dhe me paraqitjen e tyre shembellejne si princa. Vendi eshte i pasur dhe prodhon lloj-lloj ushqimesh te vecanta, po ashtu shume buke, mish dhe vere. Ata jane te talentuar ne shkencat greke dhe jetojne ne menyre te kenaqeshme sipas thenies: “Cdo burre me veren e tij, nen fikun e tij”. Greket marrin ne pune ushtare nga te gjitha nacionalitetet, te cilet ata i quajne "loazim" (barbare), dhe ne kete menyre vazhdojne luftrat e tyre kunder sulltan Masud, mbretit te Thogarmi (Seljuks), qe quhen turq. Ata ne vetvete nuk kane shpirt luftarak dhe, njesoj si grate, jane te pa-afte per ndermarje luftarake. Shenime dhe shpjegime rreth shqiperimit Ky material eshte marre kryesisht nga libri "Early Travels in Palestine" - "Udhetime te hereshme ne Palestine" botuar ne vitin 1848. Mbledhesi dhe perpunuesi i materialeve perkatese ishte Thomas Wright. Fragmenti i shqiperuar gjendet ne librin e permendur me siper, kapitulli "The travels of Rabbi Benjamin of Tudela", midis faqeve 70 dhe 76. 1- Ne kohen e Bejaminit, (Benjamin ishte nje rabi qe do te thote mesues/shkollar i ligjit dhe besimit hebraik), Tudela ishte pjese e Navarre, nje mbreteri franceze. Sot qyteti Tudela eshte pjese e Spanjes. 2- Trani ishte nje port i degjuar. Aty mblidheshin shume pelegrine qe lundronin per ne Jerusalem. 3- Korfuzi kishte qene per disa kohe nen kontrollin e Mbreterise se Sicilise, por ne vitin 1149 ishte marre nen kontroll nga bizantinet. 4- Ky eshte nje referim i gabuar. Historia e themelimit te Patres nuk ka te beje me mbretin Antipatros. 5- Thiva ne ate kohe quhej Thebes. Aty jetonte nje komunitet i madh dhe i rendesishem hebraik. Shekuj me vone, ne Thiva dhe zonat perreth u vendosen dhe arvanitas. 6- Jabustrisa ka humur ne histori dhe nuk dihet me siguri ku ka qene lokalizuar. Studjuesit thone se mund te kete qene nje fshat sllav apo vllah qe ishte shkateruar nga luftrat e shumta qe kishin ndodhur ne ate rajon. 7- Rabenica eshte permendur disa here ne shkrimet e udhetareve/historianeve, por nuk dihet me siguri ku ka qene vendosur. 8- Qyteti i Selanikut, ne ate kohe kishte nje komunitet te madh hebraik qe per nga numrat vinte mbas Thives. 9- Mitici dikur quhej Dimitritzi. Vendodhja e tij ka humbur ne histori. 10- Perandori Manuel Comnenos, mbajti fronin gjate viteve 1143 - 1180. 11- Blachernes / Βλαχέρναι - Ky emerim mund te kete rrjedhur nga fjala Vlach. Disa historiane mendojne se ne ate pjese te Kostandinopojes ishin vendosur vlleher dhe me vone zona mori emrin Vllaherna. 12- Ne ate kohe jo te gjithe njerzit/qytetaret ishin te lejuar te ngisnin kuaj ne qytet. Hebrejte nuk e kishin kete te drejte. Qershor, 2021

Iliret qe u arratisen ne Arvon / Arbon. Iliret e arratisur ne Arbon ... Historiani Polybius ( Πολυβιοσ ), nje bashkekohes i ilireve, jetoi midis viteve 200-118 para EK. Ne punimet e tij rreth historise te Perandorise Romake ai trajtoi dhe luftrat qe kjo e fundit zhvilloi me iliret. Polybius tregon se iliret kishin luftuar kunder shume fiseve dhe popullatave te tjera te kohes, si psh; epiroteve, maqedonasve, dardaneve, etj. 'Zanati' i tyre kryesor ishte bastisja ! Ne librin e titulluar 'Historia', Polibys pershkruan fundin e Teutes ( Τεύτα ) . Pas humbjes se luftes me romaket, ajo gjeti strehim ne Rizon ( Ρίζων - Qyteze ne Mal te Zi ), shume ushtare te saj u terhoqen ne Pharos ( Φάρω - Ishull ne Kroaci) , ndersa pjesa tjeter u arratis ne Arvona ( Αρβωνα, latinisht Arbona), qe ka shume te ngjare te ishte nje vend midis Durrsit dhe Kotorit. Bazuar ne kete te dhene del se Arbon, dhe popullata respektive, egzistonte me perpara se vete iliret. Ketu lind pyetja: kush kane qene arvonet, kush kane qene iliret ? Kane qene fise te ngjashme - do te thote dikush. Dakort, por ku jane provat ? - pyes une. Disa kombe i kushtojne nje rendesi te vecante miteve dhe legjendave rreth origjines se tyre. Ka raste qe deshira per te treguar se ‘ne kemi qene dikushi’ del jashte logjikes normale dhe kthehet ne estrade qe te kujton thenien: Une kam qene i bukur, por me ngateruan ne martenitet. Ne perpjekjen per te qene ‘i pari i te pareve’ dikush e vendos zanafillen e tij ne toke, dikush ne qiell, dikush diku tjeter. Cilado qofte origjina, te gjitha kombet egzistuese te botes moderne kane patur momentin ”zero” nga ku kane filluar udhetimin e tyre historik. Ne kete proces te gjate dhe te kompikuar, ndodh qe nje bashkesi apo grup njerzish avancon me shume se bashkekohesit dhe krijon nje civilizim qe spikat mbi te tjeret. Me vone ky civilizim kthehet ne nje bazament ku mbeshtetet progresi i metejshem i shoqerise njerezore. Raste domethenese jane qyteterimet egjyptiane, helene, romake, etj. Ndodh gjithashtu qe shekuj me vone, dikush e lidh veten me shkelqimin e nje civilizimi, me te cilin ka pak ose aspak te beje, dhe perpiqet te pervetesoje dicka qe nuk i takon. Ky eshte nje fenomen i njohur boterisht. Ketij grupi i jane shtuar dhe disa intelektuale shqiptare, se bashku me pasuesit e tyre. Ne shume faqe te medias private, publike dhe sociale hidhen ide absurde, shpesh here qesharake, rreth origjines se shqiptareve dhe rendesise qe ata kane luajtur ne historine ballkanike dhe europiane. Sipas tyre, iliro-pellazget, para-ardhesit e shqiptareve, kane qene te ‘paret e te pareve’, dhe jo vetem kaq; ata kane qene krijuesit e kultures helene - sic insiston dhe historiania Elena Kocaqi. Shprehja e mendimit te lire eshte nje e drejte baze, si per nje individ ashtu dhe per nje shoqeri te tere dhe ne kete pike secili qendron ne te drejten e tij. Historia nuk eshte shkence e sakte. Kushdo mund te perdore ‘formulen’ e vet dhe te arrije ne konkluzione qe i pelqejne atij. Megjithate ka disa limite qe ne fund te fundit percaktojne kufirin midis logjikes normale dhe asaj te cunguar. Personalisht, mendoj se kufiri ndodhet pikerisht aty ku ndahet historia e shkrojtur nga gojedhenat. Fjalet i merr era, e shkrojtura mbetet - thote nje fjale e urte. Po i kthehem pretendimit se iliro-pellazget kane qene ‘te paret e te pareve’, por ne c’drejtim ? Te paret qe u shfaqen ne kete pjese te botes Te paret qe perdoren shkrimin Te paret qe numuruan me shume se 10-te Te paret ne studimin e hapesires qe i rrethonte Te paret ne krijimin e konceptit demokratik ‘nje person, nje vote’ Te paret ne ndertimin e nje civilizimi te famshem Te paret, ku ... ? Per nje moment po pranoj se iliro-pellazget kane qene te paret ne te gjitha drejtimet; atehere ku eshte kultura e tyre ? Nje poet, nje historian, nje astronom, nje matematicien, nje filozof, nje politikan ? I kujtohet dikujt ndonje emer ? Po ndonje shkrim iliro-pellazg diku ne muret e ndonje qyteti apo amfiteatri antik, kudoqofte qe gjendet ai ? Ne se pranoj teorine e Znj. Kocaqi, apo dikujt tjeter, qe thote se shqiptaret e antikitetit ju mesuan grekeve c’do te thote dituri atehere duhet te paraqis dicka te shkrojtur ne iliro-pellazgjishte. Per thjeshtesi interpretimi po krijoj nje paragraf duke perdorur fjalorin/terminologjine gjuhesore me te cilen u rrita: “Merr nje cope karte . Ngjyeje penen ne kallamarken me mellan . Shkruaj nje poezi me germa te alfabetit shqip. Bej nje llogari arithmetike sa kushton nje kanonke , nje metro rolo , nje perigjel , nje shishke me kolle . Mos harro te marresh librin e historise , gjeografise , astronomise , matematikes dhe biologjise . Ne trapezen e biblotekes se shkolles do te gjesh nje fakua zmadhues”. Fjalet me germa te verdha jane fjale qe kane rrjedhur nga greqishtja antike dhe kane egzistuar te pakten per 2,500 vjet. Si ka mundesi qe iliro-pellazget, te mos kene patur fjalet perkatese. Cila eshte arsyeja qe shqiptaret e sotem te perdorin fjale greke ? Nuk duhet te ndodhte e kunderta, pra greket te perdornin fjale/terma iliro-pellazge ? Permeteper, ku shkoi dija dhe njohja iliro-pellazge ? Po alfabeti dhe shkrimi i tyre ? Po teoremat matematikore dhe librat mbi yjet ne qiell ? Po e le fushen e shkrimit, dhe po hidhem ne ate te ndertimit. Disa kohe me pare Zt. Neritan Ceka debatoi ashper me nje gazetar te njohur italian. Zt. Ceka insistonte se Bylisin e kishin ndertuar iliret, para-ardhesit e shqiptareve te sotem. Ne rregull, po pranoj versionin e Zt. Ceka dhe po kthehem mbrapa 2,500 vjet. Ne se kemi te bejme me nje vazhdimesi pellazgo-ilire-arberore-shqiptare atehere nje skluptor i asaj kohe do ti drejtohej ndihmesit te tij, pak a shume, keshtu: “Me sill nje cope mermer . Me jep nje cekan , disa dalta dhe skarpello , sepse do te skalit nje statuje te Dionisit ”. Fjalet me germa te verdha jane fjale greke, sllave dhe latine. Po pranoj se nje ilir nga Bylis do te kuptonte disa fjale greke, me qe ishin fqinje, por ai nuk do te kuptonte as fjalet sllave as fjalet latine, respektivisht cekan, dalte dhe statuje. Latinet dhe sllavet u shfaqen ne zonat e Bylisit shume kohe me vone se fillimet e ndertimit te qytezes. Pra logjika normale, te shtyn te mendosh se iliret kane patur emra te tjere per objektet/mjetet e punes dhe jo ato qe perdorin shqiptaret e sotem. Ku e sheh problemin ti - do te pyese dikush. Gjuha ndryshon dhe kjo nuk do te thote azgje - do te jete arsyetimi i tij. Dikur edhe italianet antike flisnin gjuhe tjeter por sot flasin italish. Bie plotesisht dakord, zonja dhe zoterinj, por perse bylisianet e lashte iliriane do ti faleshin Dionisit, nje perendie helene ? Nuk kishin ata perendite e tyre ? Apo dhe Dionisi ishte iliro-pellazg ? Dhe dicka tjeter, sa qytete te tjera iliriane te ngjashme me Bylis, gjenden ne Shqiperi apo ne zona te tjera ku jetonin iliret ? Ndonje ide ? Ne se varrej ne doren time une do tju jepja ilireve, dhe pas-ardhesve te tyre, te gjitha amfiteatrot helenike te Mesdheut, mjafton qe dikush te me tregonte doreshkrimet e nje komedie apo tragjedie iliriane qe do te luhej ne skene. ***** Si perfundim, eshte me se e qarte qe ne civilizimin antik gjurmet e para-ardhesve te shqiptareve jane minimale ashtu sic jane dhe gjurmet e shume nacionaliteteve te tjera qe sot luajne nje rol vendimtar ne kulturen, ekonomine dhe politiken europiane. Ne kete realitet historik nuk ka azgje inferiore. Nuk eshte turp te kesh qene blegtor dhe te kesh jetuar ne male ! C'do civilizim ka kohen e tij, vlerat e tij, dhe krijuesit respektive. Do te ishte mire qe te rishqyrtohej dhe nje here historia e ilireve; ishin ata para-ardhes se shqiptareve apo pushtues te radhes ? A lidhet toponimi Arvon/Arbon me emertimet arvanias dhe arbereshe ? Ne se po, ku hyjne iliret ne kete ekuacion ? Qershor, 2021 Disa materiale rreth ilireve, qe une kam shqiperuar nga autore te ndryshem, paraqiten me poshte. Iliret - Origjina dhe fiset e tyre Luftrat Romako-Ilire. Pjesa II Kush ishin iliret ?