Albanasit e Italise se jugut, Jeronim de Rada dhe pellazget ... Albanasit e Italise, Jeronim de Rada dhe pellazget ... Norman Douglas(1) ishte nje diplomat, udhetar dhe shkrimtar qe u be i njohur kryesisht me pershkrimet e udhetimeve te tij. Nje nga librat e N. Douglas titullohet "Kalabria e Vjeter", (Old Calabria). Ne te gjenden 3 kapituj kushtuar albanasve te Italise se jugut. Kapitujt quhen: XXII. The “Greek” Sila XXIII. Albanians and their college XXIV. An albanian seer Autori jep nje pershkrim interesant rreth albanasve (arberesheve), vendbanimeve, historive, traditave, zakoneve te tyre, etj. Gjithashtu ai ndalet ne figuren e Jeronim de Rades, si perfaqsuesi me i zjarrte i teorise se origjines pellazgjike te albanasve/arberesheve/shqiptareve. Personalisht mendoj se albanasit e Mesjetes kane qene kryesisht fise nomade dhe ketu nuk ka asgje te keqe apo per tu cuditur. Popullata te ndryshme kane patur format unike te organizimit te jetes dhe egzistences se tyre. Kur albanasit e Mesjetes se Vone u larguan nga hapesirat ku jetonin me pare ata morren me vete zakonet e para-ardhesve te cilat i shfaqen edhe ne “atdheun e ri”. Persa i perket Jeronim de Rades dhe ideve te tij te cuditeshme, duhet nenvizuar se keto ide kane rilindur me nje pathos akoma me te zjarrte ... Materiali i shqiperuar paraqitet me poshte. ***** Fillimi ishte i trazuar. Duke arritur vetem me “rrobat e trupit dhe rapsodite”, (keshtu ma pershkroi situaten njeri prej tyre), te privuar nga c’do gje, ata u perfshine ne vjedhje dhe bastisje qe ishin te permasave te medha edhe per standartet e asaj kohe. Si rezultat, dekrete te egra ishin leshuar kunder tyre; klane te tera ishin zhdukur. Ne kete rast ligji nuk ishte pyetur fare. Por, ne aktivitetin e c’pyllezimeve dhe kultivimin e dritherave ata u bene po aq te respektuar sa dhe vendasit. Mund te thuhet se ata jane dy-gjuhesore qe ne lindje, dhe nje pjese e tyre komunikojne me nje anglishte te mire te cilen e kane mesuar ne Shtetet e Bashkuara [Shume nga ata shkonin te punonin ne Amerike - shenimi im]. Ketu, si kudo tjeter, grate albanase jane kafshet e verteta te punes. Ne ndryshim nga grate italiane, ato ngarkojne ne kurrizin e tyre c’do gje, (bebe, dru, uje). Nen qiellin e shkelqyer te nje dite me diell, kostumet e tyre te ngjyera keq, me teper mund te quhen te cuditeshme sesa te bukura. Veshjet e hijeshme tradicionale te burrave jane zhdukur shume kohe me pare. Sic vitet kalonin, ata adoptuan kapelen karakteristike kalabreze, [nje lloj “republike” - shenimi im], te cilen vazhdon ta perdore brezi i vjeter. Shpesh here, vendas kalabreze vendosen ne keto fshatra te huajsh. Ata e bejne kete gje per te perfituar nga qendrimet anti-feudale te banoreve te fshatrave ne fjale. Edhe sot e kesaj dite, kultivuesi italian supozohet qe gjate nje periudhe te caktuar te vitit ti beje, (dhe ne fakt e ben), nje dhurate “vullnetare” pronarit te tokes. Keto “dhurata” krijojne gjithmone acarime dhe gjate sezoneve te veshtira kthehen ne probleme te medha. Albanasit i kundeshtuan qe ne fillim keto praktika mesjetare. “Ata nuk ndertojne shtepi” - thote nje shkrimtar - “per tu mos u bere subjekte te baroneve, dukeve, princerve, ose lordeve te tjere. Dhe ne se pronari i tokes qe okupojne i keqtrajton, ata i djegin kasollet e tyre dhe largohen per diku tjeter”. Nje sistem i admirueshem edhe ne ditet tona. Ne fshatin Vakarica (Vaccarizza) .... me rastisi te isha i ftuari i nje banori te pasur. Aty u trajtova me mikpritjen tradicionale albaneze i shoqeruar nga dolli brohoritese. Uroj qe te gjithe bashkefshataret e tij te shijonin kete lloj ushqimi, te pakten nje here ne jeten e tyre. Kjo sepse ata jane te varfer, dhe shtepite e tyre ne gjendje mizerabel. Si shumica e fshatrave ne Italine e Jugut, dhe ky fshat eshte i c’populluar nga banoret meshkuj, permeteper eshte i ndotur dhe i neglizhuar. Pershtypja qe te le nje vend i tille, kur e sheh per here te pare, i afrohet me shume renimit orjental, por jo nje shkaterim i plote. Eshte nje kaos i qellimshem dhe i keq, nje shenje e anarkise se plote - nje perbuzje per gjerezat e vogla qe mund ti permbushin apo plotesojne edhe me te varferit. Te krijohet mendimi se persona te tille nuk kane sensin e “shtepise” dhe kuptimin e saj te shenjte. Duket sikur ata jane pergjithmone gati te shkeputen nga situata momentale. Sa ndryshe nga Anglia, nga kasollet edhe me te varfera te saj, rrugicat, gurret qe deshmojne dashurine per regullin qe nga kohet qe s’mbahen mend, ndjenjat e fqinjesise dhe bashkejeteses qe zhyten mbrapa ne kohe. Atyre ju mungon koncepti i shtepise si nje vend i fiksuar dhe pike topografike, njesoj sic ju mungon arabeve dhe ruseve, qe as njeri dhe as tjetri grup, nuk kane nje fjale qe te perkufizoje fjalen “Shtepi” ose “Heimat”(2). Ne kete rast koncepti me i afert eshte familia, (la famiglia). Ne mendojme rreth nje shtepie apo fshati te vecante ku lindem dhe kaluam ditet mbreselenese te femijerise; keta njerez e konsiderojne shtepine jo si nje koncept gjeografik por si nje qender sociale qe mund te shperngulet nga nje vend ne nje tjeter. Ata jane ne “shtepi” ne c’do vend, mjafton qe klani i tyre te jete prane. Sensi i dickaje individuale qe efektivisht zbukuron banesen tone te cilen ne e mbushim gradualisht me kujtime, dhe qe nuk duam ta ndajme me askend, nuk egziston ne keta njerz. Edhe ne se ka egzistuar, eshte shkateruar nga goditjet e forta te fatit. Ata mendojne se eshte me e sigurt qe puna e kraheve te tyre te konvertohet ne ar, i cili mund te transportohet nga vendi ne vend, ose te fshihet nga syte e tiranit. Ata nuk kane asnje nga ndjenjat tona sentimentale per objektet e pajete. Ndjenjat e Eliza Kuk(3) perkundrejt “kolltukut te saj te vjeter” ata do ti kuptonin si shprehje te mendimeve femijnore. Kjo duket ne shtepite e tyre te pambaruara, si brenda ashtu dhe jashte. Perse te shpenzosh mendim dhe pasuri ne dicka qe mund te braktiset neser ? Qendrimi ne San Demetrio Harta e ketij fshati: https://www.google.com/maps/@39.5685721,16.3613377,18.5z Ketu qendrova per disa dite; u enda neper fusha duke u perpjekur te krijoja nje “pikture” rreth ketyre albanasve, zakoneve dhe literatures se tyre, dicka prej te ciles me ishte vene ne dispozicion. Deri tani, pershtypja ime rreth ketyre njerezve ka mbetur po ajo qe kam patur qe ne ditet kur pushoja ne fshatrat e tyre ne Greqi. Ata me kujtojne irlandezet. Te dyja racat jane te shperndara neper bote dhe me sa duket kane me shume sukses jashte sesa brenda vendit te tyre. Ata kane te njejtat kenge dhe recitues, te njejtet heronj-udheheqes fisesh, te njejten gadishmeri luftarake dhe mikpritje te sinqerte; te dy grupet jane te zhytur ne te njejtin fanatizem dhe kryenecesi; ata i ngjajne njeri-tjeterit ne dashurine per papasterti, c’regullim dhe deshires per tu dukur, ne shpirtin e tyre entuziast dhe aventuresk, ne mendjen e tyre te gjithanshme brilante, ne pa-aftesine e tyre per vetqeverisje dhe jo-efikasitetin e pergjithshem (Kelt). Te dy grupet deklarojne nje aleance fanatike me nje gjuhe te dale jashte kohe, qe ne te vertete e kultivojne si te duan ata, e cila vendos nje bariere te forte midis tyre dhe pjeses tjeter te njerezimit. Njesoj sic irlandezet perbuzin anglezet si relativet e tyre te perafert dhe te dikurshem, edhe albanasit i shohin greket, bile edhe ata te kohes se Perikliut, me percmimin me te thelle. Albanasit, thote njeri prej shkrimtareve te tyre, jane “njerzit me te vjeter mbi kete toke” dhe gjuha e tyre eshte “gjuha e shenjte amtare pellazgjike”. Mua mu rrit interesi duke lexuar studimin premtues dhe interesant te Stanislao Marchiano, po ashtu nje pamflet te De Rades me te njejtin subjekt. Por, entuziazmi im u ftoh qe nga momenti kur mesova, nga nje tjeter gjuhetar vendas, qe keta shkrimtare jane ne gabim te pashprese pothuajse ne te gjitha pikat. Nje gje eshte e sigurt; gjuha shqipe ka me shume se 30 alfabete (secili nga keta me pothuajse 50 germa). Megjithate, ne keto 4 (ose 40) mije vitet e fundit, ata akoma nuk kane vendosur cilin nga keto alfabete te adoptojne, ose, mbase do te ishte me mire te krijojnin akoma nje alfabet me shume; ate te 31-te. Rreth Jeronim de Rades, (Girolamo de Rada) Gjate gjithe jetes se tij ai ishte nje lexues i zellshem i Bibles, nje besimtar i forte, bile fanatik; gjithmone i preokupuar ne kauzat e tij me thjeshtesine shpirterore te nje femije. Mendimi i tij endej madherishem ne mes te nje bote me pasione te zjarrta. I gjithe Kozmosi shtrihej me nje qetesi asolute perpara vizionit te tij mendor; Zoti bamires qendronte mbi krye duke ideuar plane per prosperitetin e Albanias. Ndersa nje Djall real, keqedashes dhe i kudondodhur, ishte duke penguar synimet e mira te Zotit c’do here qe ishte e mundur, tamam si ne te thenat e vjetra. Djalli kishte sulmuar racen njerezore; te mbjellat dhe te korrat me djersen e ballit ... Si shume poete, ai asnjehere nuk u perpoq te distanconte mendimin e tij nga kjo forme “komode” e te besuarit ne Zot. Ai besonte ne endrrat, gjithashtu. Por, motivi i tij udherefyes, djelli i tij gjate dites dhe hylli gjate nates, ishte besimi ne “misionin” e races pellazge qe tani ishte shperndare kudo ne brigjet e mesdheut - ne Itali, Sicili, Greqi, Dalmaci, Rumani, Azi te Vogel, Egjypt. Nje besim aq i zjarrte dhe i papergjegjshem sa dhe ai i shfaqur nga entuziastet e “Fisit te humbur” ne Angli(4). Ai mendonte se bota nuk e kishte kuptuar se sa shume i detyrohej bashkefshatareve te tij. Bazuar ne pikpamjet e tij, Akili, Filipi i Maqedonise, Aleksandri i Madh, Aristoteli, Pirroja, Diokletian, Julian Renegati, - te gjithe keta ishin albaneze. Bile edhe ne fund te jetes se tij ai e ndjehu si detyrim te rrefehej: “Djalli, qe per me shume se 4 mije vjet ka penguar racen pellazgjike te mblidhet ne nje shtet te vetem, vazhdon te perdore metoda tinzare me objektiv ndalimin e perpjekjes qe do te coje ne krijimin e ketij bashkimi.” I zhgenjyer nga zhurma dhe intrigat e shpeshta te Napolit, ai doli ne pension ne moshe te re, kur ishte vec se 34 vjec. Ai u terhoq ne fshatin e tij te lindjes, Macchia(5), duke hedhur prapa kraheve nje ose dy pozicione “lukrative” qe i ishin afruar. Ai e pershkruante veten si nje person qe i ishin neveritur plotesist “idjotesite mendore” te Liberalizmit. Ne fakt atij i mungonte ajo qe nje psikolog francez e quante “funksioni i realitetit”. Temperamenti i tij nuk ishte i atij lloji qe mund ti pershtatej aktualitetit. Per te, kjo terheqje nga realiteti ishte nje epoke e re ne jeten e tij - ishte “Doreheqja e Madhe”. Mbas kesaj, ai humbi kontaktin me mendimin boteror. Ne Macchia ai mbeti duke medituar rreth padrejtesive te bera kundrejt albanasve; gjetjen e shpetimit, leterkembime me te huaj, dhe shkrime, vazhdimisht shkrime. De Rada, konsumoi trashegimine e tij ne ceshtjen albanase, deri sa varferia me ekstreme e ndoqi hap pas hapi. Nje deklarim vertet spikates(6) qe tregon disavantazhet e jetes larg qendrave te mendimit. Ne se ai do te kishte udhetuar me shume me trup dhe me pak me mendje, mbase opinionet e tij do te ishin modifikuar dhe korrektuar. Por, ai nuk vizitoi as kolonite albanase ne Itali dhe Sicili. Si rezultat, konfidenca e madhe qe ai kishte ne misionin e tij ishte nje konfidence e lindur ne nje izolim intelektual dhe gjeografik. Keshtu qe deshirat jashte-tokesore turbulluan aspiratat e tij qe ne pamje te pare dukeshin praktike. Shenime dhe sqarime rreth shqiperimit Libri i plote, ne gjuhen angleze, gjendet ketu: https://www.gutenberg.org/cache/epub/7385/pg7385-images.html Shenim: Termin Albanas/Albania e kam mbajtur njesoj si ne shkrimin origjinal. Kete e kam bere per te eleminuar interpretime kontradiktore. 1- Per me shume rreth Norman Douglas: https://en.wikipedia.org/wiki/Norman_Douglas 2- Ne gjuhen angleze egzistojne dy terma; “house” dhe “home”. House ka kuptimin fizik, mure, cati, dere, dhome, etj, te cilat jane pjese te nderteses. "Home" ka nje kuptim shpirteror qe nenkupton nje hapesire apo ndjenje ku njeriu ndjehet komfort. Ne gjuhen shqipe mungon termi "Home". 3- Eliza Cook (5 Shkurt, 1856 – 2 Tetor, 1947) ishte nje shkrimtare angleze me fame boterore. Ketu behet fjale per nje nga pemat me famoze te saj, ate te titulluar "The Old Armchair" / "Kolltuku i vjeter". 4- Ketu behet fjale per nje teori qe pretendonte qe anglezet ishin pasardhes te nje fisi hebre/izraelit qe kishte humbur ne thellesine e shekujve. 5- Arbereshet e quanin fshatin Macchia me nje emer tjeter, Maki ose Makji. 6- Behet fjale per teorine qe pretendon qe albanasit/arbereshet/shqiptaret ishin pas-ardhes te pellazgeve. Shtator, 2021

Princ Vidi jep nje pershkrim te shkurter rreth Koferences se Ambasadoreve ne Londer, vendimet e te ciles "themeluan" shtetin e pare te pavarur shqiptar. Princ Vidi dhe koferenca e Londres Princi gjerman, Wilhelm zu Wied (1876-1945), qe ne shqip njihet me emrin Princ Vidi, kishte lindur ne nje familje aristokratike protestane. E jame e tij quhej Marie dhe ishte Princesa e Hollandes. Princ Vidi ishte kusheri i Perandorit Gjerman dhe nip i Mbretereshes Elizabeth te Rumanise, Ai ishte martuar me Sofine (Sophie) nje princese saksone. Ne Tetor te vitit 1913 atij i ishte afruar froni i Principates Shqiptare qe Fuqite e Medha kishin vendosur te krijonin si nje shtet te ri te pavarur. Princi udhetoi ne bordin e nje anije austro-hungareze dhe zbarkoi ne Durres ne daten 7 Mars 1914. Ndersa Fuqite e Medha rane dakort per kurorezimin e Princ Vidit, shqiptaret ishin shume te percare midis tyre dhe nuk arriten te gjenin ndonje kompromis … Situata ne vend ishte shume e komplikuar dhe Princi nuk pati kontroll te plote mbi hapesirat ku do te formohej Shteti Shqiptar. Fuqite e medha luftonin njera tjetren fshehurazi ndersa vendet fqinje fare hapur. Por dhe shqiptaret nuk mbeteshin mbrapa, ata e luftonin njeri-tjetrin sa here qe ju jepej mundesia. Vidi u largua nga Shqiperia 6 muaj me vone. Shkrimet e tij rreth kesaj “aventure princerore” jane nje burrim interesant informacioni rreth gjendjes ne Shqiperine e asaj kohe. Me poshte tregohet i shqiperuar pershkrimi i Princ Vidit rreth vendimeve qe u morren ne Koferencen e Ambasadoreve ne Londer qe shenoi krijimin e Shtetit te Pare te Pavarur Shqiptar. Koferenca e Ambasadoreve ne Londer Lufta Ballkanike i kishte rrembyer Turqise nje nga provincat e saj, Shqiperine/Albanian. Greket kishin pushtuar pjesen jugore te kesaj province dhe malazezet kishin pushtuar pjesen veriore, me qender Shkodren (Skutari). Serbet kishin avancuar ne Shqiperine qendrore dhe kishin arritur deri ne detin Adriatik. Te gjitha keto vende shpresonin te permbushnin ambiciet e tyre te vjetra. Ne te njejten kohe, per nje vend tjeter, Italine, zoterimi i Shqiperise do te thoshte supermaci ne detin Adriatik. Nga ana tjeter, ky zoterim [Shqiperia - shenimi im], mbase ishte me i rendesishem per Austro-Hungarine, e cila kerkonte nje dalje te lire dhe te pa kufizuar ne detin Mesdhe. Asnjera nga keto dy Fuqi te Medha nuk do te lejonte ndonje shtet tjeter te merrte nen kontroll Shqiperine dhe nuk do te pranonte qe aleatet e kesaj te fundit te vinin ne rrezik interesat e tyre. Fuqite e tjera te medha nuk do te mbyllnin syte perpara pretendimeve, te vogla apo te medha, qe ishin duke u ngritur nga te gjitha palet rivale. Ne te njejten kohe, ato trembeshin se ne se vendi, qe ishte ne fokusin e interesave rivale, nuk do te kishte nje qeverisje te qendrueshme, do te kthehej ne nje burrim te vazhdueshem konfliktesh midis shteteve fqinje dhe do te perbente nje kercenim te vazhdueshem te paqes ne Europe. Fuqite e Medha arriten ne konkluzionin qe zgjidhja me e mire kundrejt ketij rreziku do te ishte shpallja e nje Shqiperie te pavarur, nen nje monark te pavarur. Turqia u terhoq duke favorizuar krijimin e nje pricipate te re Shqiptare, autonome dhe te pavarur, kufijte dhe problemet e te ciles do te ishin pergjegjesi te fuqive te Medha. Shqiperia ishte krijuar dhe njohur nga Fuqite e Medha - Gjermania, Austro-Hungaria, Anglia, Rusia, Franca dhe Italia - ne marveshjen e Koferences se Ambasadoreve te mbajtur ne Londer. Keto gjashte fuqi te medha rane dakord te garantonin pavaresine e saj nen nje sovran. Marveshja e Londers shprehet keshtu rreth organizimit te Albanias/Shqiperise. 1- Albania eshte krijuar si nje principate e pavarur, sovrane dhe e trashegueshme bazuar ne te drejten e kalimit te pushtetit femijes me te rritur, e garantuar nga gjashte Fuqite. Sovrani do te zgjidhet nga keto gjashte Fuqi. 2- Perjashtohet c’do lloj vasaliteti midis Turqise dhe Albanias. 3- Albania eshte neutrale. Neutraliteti i saj garantohet nga gjashte Fuqite. 4- Kontrolli i administrates civile dhe financat e Albanias do ti kalohen nje Komisioni Internacional te perbere nga delegate te gjashte Fuqive dhe nje delegati nga Albania. 5- Mandati i ketij komisioni do te zgjase 10 vjet dhe mund te shtyhet me tej ne se lind nevoja. 6- Komisioni do te kete per detyre te pregatise nje plan te detajuar per organizimin e te gjitha degeve te administrates albanase. Brenda gjashte muajve, komisioni do t’ju paraqite Fuqive nje raport mbi rezultatet e punes dhe vendimeve te tij ne lidhje me organizimin administrativ dhe financial te vendit. 7- Sovrani do te propozohet brenda gjashte muajve. Deri ne emertimin e tij, dhe formimin e plote te nje qeverie nacionale, aktivitetet e autoriteteve egzistuese dhe xhandarmarise vendase do te kontrollohen nga Komisioni Internacional. 8- Rregulli dhe siguaria publike do te mbahen nga nje organizate xhandarmarie internacionale. Kjo organizate do te jete ne duart e oficereve te huaj, te cilet do te ushtrojne nje komandim efektiv mbi xhandarmarise. 9- Oficeret do te zgjidhen nga Ushtria Suedeze. 10- Misioni i oficereve dhe instruktoreve te huaj nuk do te nderhyje ne sherbimet ose punesimin e oficereve dhe xhandareve vendas, qofshin keta me grade apo pa grade. 11- Pagesa e ketyre oficereve do te sigurohet nga te ardhurat e vendit, te garantuara nga Fuqite e Medha. Sovrani i ri do te propozohej perpara Fuqive te Medha nga dy Fuqite me te interesuara; Austro-Hungaria dhe Italia. Rendesia dhe permbushja e ketyre marveshjeve ishte garantur nga Fuqite e Medha nepermjet nje deklarimi solem dhe unanim. Megjithese Albania, kunder deshires se saj, ishte perfshire nga flaket e luftes se Pare Boterore, deri ne Qershor te vitit 1917 asnje nga Fuqite garantuese nuk ishte terhequr nga njohja e detyrimeve qe kishte mare persiper ne deklarimin e garantuesit. Une protestova fuqimisht kunder deklarimit ilegal te bere nga Italia me 3 Qershor 1917, qe e kthente Albanian ne nje protektorat italian. Shenime dhe sqarime rreth shkrimit Ky material eshte nje shqiperimi im. Varianti ne gjuhen angleze gjendet ne faqen e Robert Elsie: http://www.albanianhistory.net/1917_Wied/index.html Shtator, 2021

Shqipetaret dhe origjina e tyre. Fiset, farat, grupet e ndryshme. Geget dhe Tosket. Gjuha Shqipe dhe dialektet. Material i viteve 1880 Albania and the Albanians Disa shpegime dhe sqarime rreth perkthimit te meposhtem Artikulli "Albania and the Albanians" eshte botuar ne revisten prestigjoze Britanike "Natyra" ne 15 Korrik, te vitit 1880. Autor i shkrimit eshte Augustus Henry Keane, nje gazetar dhe linguist i njohur ne kohen e tij. Kuptohet qe artikulli pasqyron mendiment dhe kendveshtrimin e autorit por besoj se ka informacion interesant. Jam perpjekur te perkthej dhe interpretoj shkrimin ne menyren me te afert te mundeshme. Veshtiresia kryesore eshte interpretimi i duhur i fjaleve Shqiperi, Shqipetar, Albania, Albanian. Ne ate kohe, fjalet Albania dhe Albanian, nuk njiheshin dhe nuk perdoreshin nga grupet e ndryshme te popullates qe jetonin ne zonat qe permend shkrimi. Kur behet fjale per hapesira gjeografike une kam perdorur fjalen Albania; po ashtu fjala Albanian eshte perdorur per te treguar ne menyre pergjithesuese grupe njerzish qe jetonin ne hapesiren tokesore qe quhej Albania. Ndersa ne pergjithesi, kur behet fjale per grupe specifike njerezish si psh Geg, Tosk etj, kam perdorur fjalen Shqipetar. Gjithashtu, kur permendet gjuha Shqipe duhet kuptuar gjuha e folur dhe jo ajo e shkrojtur. Nje fjale tjeter qe autori perdor per te pershkruar disa grupe te vjetra popullatash ne Ballkan eshte fjala Aryan. Kjo fjale eshte perkthyer si Indo-Evropian sepse ky eshte kuptimi shkencor i fjales Aryan. Shqiperia dhe Shqiptaret Ne fillimet e historise autentike te Ballkanit duket se me se shumti gadishullin e kane populluar dy grupe Indo-Evropiane (Aryan) te peraferta me njeritjetrin; Helenet ne Jug dhe Thrako-Iliret ne Veri. Qe ne ate kohe dhe 3000 vjet ne vazhdim, ky rajon ka perjetuar vale te shumta migrimi qe s’ka shembull ne bote. Disa dyndje, si pershembull Keltet 300 vjet perpara dhe Gothet 400 vjet pas Eres Kristiane, lane gjurme te perkoheshme, qe nuk i qendruan kohes. Gjurmet Romake vazhdojne te prezantohen nga Dako-Rumunet ne provincat Danubiane dhe nga grupe te ngjashme si Vllehet e Jugut ne zonat e Pindit dhe Thessalise. Vala e Ugrian Bulgars eshte absorbuar ose asimiluar nga Sllavet qe gjithashtu kane ardhur ne keto zona ashtu si dhe vete Ugrian Bullgars. Serbo-Kroatet jane vendosur ne keto hapesira po ashtu. Te ardhurit e mevonshem, si Osmanllinjte e grupit Turk, kane mare pushtetin qeverises pa bere ndonje perpjekje serioze per te kolonizuar kete hapesire. Si pasoje e atyre qe u thane me siper, situata eshte e tille qe nuk ka paralelizem me ndonje pjese tjeter te botes. Nje kaos total racash, gjuhesh, besimesh fetare, interesash sociale dhe aspiratash nacionale qe per nje kohe te gjate kane kercenuar paqen boterore. Edhe kokat me te zgjuara kane deshtuar te gjejne format/rruget si te sheshojne mosmarveshjet midis ketyre grupe popullatash. Ne mes te ketyre situatave te pakendshme dhe komplikimeve te pafundme dy grupe mund te quhen relativisht autoktone dhe vazhdojne ti qendrojne kohes. 1 – Helenet, qe padyshim jane Slavizuar ne menyre massive pothuajse kudo ne brendesi te teritorit te gadishullit Ballkanik, pavarsisht se mendohet se Dorianet e vjeter vazhdojne te mbijetojne ne kodrad e Spartes; populata e qojtur Zakonians, dhe Mainotes ne gadishullin e Tenarum. 2- Dega Veriore, e qojtur Thrako-Helene vazhdon te dominoje bile te jete vitale ne malesine e Shqiperise. Thraket, Peonians, Dardans, Moesians dhe grupe te tjere te Lindjes dhe Veriout jane zhdukur dhe nuk egzistojne si nacionalitete te pavarura. Iliret, ose dega Perendimore e ketyre grupeve, vazhdon te pefaqesohet nga Shqipetaret ne hapesiren e tyre origjinale dhe te vjeter te lokalizuar ne brigjet Jug-Lindore te Adriatikut. Eshte e qarte qe fjala Albania nuk ka ndonje rendesi administrative dhe nuk pershkruan ndonje zone te mirepercaktuar gjeografike. Eshte thjesht nje shprehje nacional-gjeografike megjtese as ne kete sens nuk ben kuptim sepse nuk ka lidhje te qarte me njerzit nga te cilet fjala Albania rrodhi. Ne formen e saj me te madhe, hapesira e tokes qe quhet Albania, shtrihet nga kufinjte e Malit te Zi dhe Serbise ne Veri, deri ne kufijte e Greqise ne Jug. Ne Lindje nga malet e Pindus, Gramos dhe varg-malet Tchar Dagh (diku ne Maqedonine Slave) duke perfunduar ne bregdetin e Adriatikut. Ne kete hapesire jane gershetuar 3 elemente gjeografike dhe etnike. C’do gje ketu duket sikur eshte ndare ne 3 pjese. Per ta bere me te lehte shpegimin po i ndajme faktoret ne tre grupe. Tre ndarje gjeografike/natyrale 1. Albania e siperme. Kufiri Jugor i kesaj zone perfundon ne lumin Shkumbin, ndersa ne Lindje kufizohet me lumin Drin. 2. Albania Qendrore, zona midis lumit Shkumbin dhe Vjose 3. Albania e poshtme ose Epiri qe kufizohet me Greqine. Tre ndarje politike 1. Vilajeti Turk i Shkodres 2. Vilajeti i Manastirit (ose Kosoves) 3. Vilajeti i Janines Dy Vilajetet e fundit shtrihen jashte limiteve te Albanias. Koferenca e Berlinit, qe sapo mbaroi punimet ne lidhje me vendosjen e kufijve Turko-Greke, i kaloi Greqise pjesen me te madhe te Vilajetit te Janines. Tre liqene te medhenj 1. Liqeni i Shkodres, 2. Liqeni i Ohrit 3. Liqeni i Janines. Qyteti Bar (Mal i Zi) dhe Preveza (Greqi) si qytete bregdetare dhe hapesirat ne brendesi te teritorit tokesor te permendur me lart percaktojne hapesiren tokesore ku shtrihet Albania. Tre racat kryesore 1. Popullata e vjeter Trako-Iliriane, tani e perzjere me grupe te tjera 2. Slavet, Serbo-Kroatet ne Veri 3. Helenet, dega Doriane, ne Jug Tre emrat etnike ose nacionale 1. Shkipetar. Vendasit e quajne veten Shkipetar, vendin Shkiperi, dhe te foluren Shkipeia. Keto fjale kane te njejten rrenje; fjalen Shkip – Shkup qe do te thote shkemb. Ne Greqisht: Σκόπελος, ne Latinisht: Scopulus Si rjedhim, Shkipetar = Njeri mali (ose njerez qe banojne ne lartesi). Ky eshte version me i pranushem i origjines se ketij emri. 2. Alban, ky eshte emer qe vendasit nuk e njohin. Ky emer eshte perdorur ne antikitet por ne kohen tone perdoret ne Evropen Perendimore dhe Greqi. Ne pergjithesi mendohet qe fjala Alban the kete rrjedhur nga fjala Kelte ose Arjane (Indo-Evropiane), alb = lartesi ose maje e zbardhur. Kjo fjale eshte lidhur me pershkimin e Ptolemit kur flet per nje fist te vogel qe ai e quan Albani. Qyteti kryesor i fisit ishte Albanopoli vendosur ne Veri-Perendim te liqenit te Ohrit. Per here te pare emri merr perdorim te zakonshem ne shkrimet Bizantine te shekullit te 11 ne formen Alvanoi dhe Arvanitai. 3. Arnaut, duket se ky emer ka rrjedhur nga emri Arvanitai dhe Turqit ne pergjithesi e perdorin per te pershkruar Shqiptaret muhamedane. Te gjitha format e emrave, Shqipetar, Alban, Arnaut, Shkipetar e kane rrenjen ne fjala shkemb dhe si rrjedhim pershkruan nje race/grup njerzish qe banon ne lartesi. Tre grupe etnike 1. Geget (mbase Gepides ?) ne Veri qe shtrihen ne Jug deri ne lumin Shkumbin dhe pertej vargmaleve te Moraves deri ne afresi te Sofjes. Ky grup gjendet ne enklava ne Serbi dhe pjeserisht i sllavizuar ne kufijte me Malin e Zi. Geget konsiderohen si pasardhesit me te afert te Ilirianeve. Fjala Ilir ka origjine te panjohur. Ky grup ishte qojtur keshtu nga bashkekohesit e tyre qe jetonin ne Jug. Fjala Ilir perdoret me kuptim te pergjithshem dhe asnjehere nuk eshte perdorur nga njerzit te cilet pershkruen me lart (Geget). Ky grup pershkruan veten me emrin Shkipetar ne pergjithesi ose ne menyre me specifike me emrin e fisit ku ben pjese. 2. Tosk, Toshk, (Toskides) ne Albanian qendrore dhe Jugore ne zona ku nuk jane Helenizuar. Toskides jane pershkruar si zoterues te Toskerise nje zone e vogel ne te djathte te lumit Vjosa ne Veri-Perendim te Tepelenes. Fjala ka mare perdorim gradual dhe perdoret nga popullata e lokalizuar ne bazenin e Vjoses por dhe me gjere. 3. Epiriotet ne Vilajetin e Janines. Qe ne koha te hershme ky grup eshte perzjere me Greket Doriane dhe sot eshte pothuajse totalisht Helenizuar. Termi eshte me shume gjeografik sesa etnik por shume i perdorshem nga pikpamje politike duke patur parasysh ndryshimet qe priten te ndodhin. Ne lidhje me ndryshimet e priteshme, vlen te permended qe zonat e Pindit ne mes te Epirit dhe Thessalise eshte e banuar nga Kutzo-Vlachs, (Kara-Guni ne Turqisht per Gune-Zinjte), te cilet kane lidhje te forte me Helenizmin si ne fe, politike, jeten sociale, megjthese vazhdojne te flasin nje variant te koruptuar te gjuhes Rumune. Gjuha Toske ne Epir, ne zona ku vazhdon te perdoret, eshte perzjere ne mase te madhe me elemente te gjuhes Greke. Tosket e kesaj zone flasin te dy gjuhet, Greqishten dhe gjuhen e nenes pa ndonje problem. Ndersa ne Janine, qendra e vilajetit, gjuha Greke ka qene supreme per nje kohe te gjate. Transferimi i kesaj zone qe ka qene pjese integrale e Greqise qe nga koherat prehistorike nuk do te krijoje ndonje problem serioz ne integritetin e races Shqiptare dhe as do te jete burrim dhune bazuar ne aspiratat nacionale Shqiptare. Tre besime fetare 1. Muhamedanet jane kudo por me te perqendruar ne Jug sesa ne Veri. 2. Orthodokset Greke, pothuajse komplet ne Jug 3. Katoliket Romane, pothuajse totalisht ne Veri. Nga sa me siper del se Geget jane pjeserisht Myslymane dhe pjeserisht Katolike. Tosket pjeserisht Myslymane, pjeserisht Orthodokse Greke. Numrat respektive te grupeve, aq sa mund te mbeshtetesh ne te dhenat Turke, jane: Gege Myslymane: 400,000 Gege Orthodokse Greke: 50,000 Gege Katolike: 150,000 Numri total i Gegeve: 600,000 Toske Myslymane: 600,000 Toske Orthodokse Greke: 200,000 Toske Katolike: 0 Numri total i Toskeve: 800,000 Po te krahasohet perqindja e popullates me origjine Turke ne Albania, Hercegovine dhe Bullgari (Pomaket ne malet Rodope) arihet ne konkluzionin se eshte, pak a shume, ne te njejtin nivel. Situata te ngjashme ne keto zona kane rezultuar ne te njejtat perfundime. Ne Albania, pas vdekjes se Skenderbeut dhe shuarjes se rezistences, klasat drejtuese dhe me influence adoptuan Islamin, ndersa klasat e ulta qe nuk kishin gje te humbnisnin apo fitonin vazhdua Kristianizmin. Thuhet se ne Turqi besimi eshte prove race. Eshte e qarte qe ky deklarim nuk ben sens. Mund te thuhet se ne Albania nuk ka te Krishtere nga grupi i popullates Turke. Nga ana tjeter, te dhenat me lart tregojne se ka 1,000,000 Muhamedane qe vijne nga grupet Iliriane. Keta myslymane jane tjeter race ne krahasim me zyrtaret e paket Osmallinj (apo ndonje grup tjeter) qe jetojne me se shumti ne qytete. Fiset Eshte shume e cuditeshme se si nje vend qe konsiderohet si djepi i civilizimit Evropian nuk ka ecur perpara qe nga koha kur Dorianet e ashper u versulen nga malet e Epirit dhe pushtuan Peleponezin. Nga te gjithe Indo-Evropianet Perendimore, vetem Shqiptaret kane mbetut ne nje gjendje gjysem-blektorale dhe kane rojtur organizimin primitiv fisnor. Te dy deged e populates, ne vecanti Geget, jane te ndare ne nje numur te madh Fisesh dhe Farash. Disa nga keto grupime si Mirditoret ne Veri dhe Suliotet ne Jug kane hyre ne histori. George Kastriota, Skenderbeu, princi i Mirditoreve, pothuajse i vetem arriti te perballoje vershimet e pushtuesve Otomane. Nga ana tjeter, Suliotet me trimeri dhe perkushtim te rralle shkruan disa nga episodet me emocionale gjate luftes Greko-Turke ne fillim te shekullit tone. Kohet e fundit, klanet e Kelmendit, Hotit, Dukagjinit etj jane te lidhur me trazirat politike ne Mal te Zi dhe ne teritore te tjera te Albanias. Keto trazira ka mundesi te zgjaten ne kohe dhe varren nga marveshjet qe do te percaktojne kufijte Veriore dhe Jugore te vendit. Per lexuesit e revistes “Natyra” po paraqisim nje pasqyre komplete te fiseve Shqiptare. Fiset Gege Mirditoret: Dukagjin, Dibran, Mat, Orosh, Fan, Reshen, Spac, Kuci Pult: Gjovani, Planti, Kiri, Suma, Toplana, Dushmani, Shalla, Shoshi Te pavarur: Klemendi, Hoti, Skreli, Kastrati, Reciluo, Rioli, Posripa, Kopliku, Grica, Gruemir, Gruda, Trepce, etj Fiset Toske ne pergjithesi Tosk, Lab, Cam, Suliot Nga te gjithe grupimet fisnore te Gegeve, Mirditoret jane me te rendesishmit. Megjithese jane rreth 20,000 vete, ata formojne nje factor te fuqishem politik. Mirditoret jane pjese e nje oligarkie Katolike Romane me qytet kryesor Orosh-in ku banon dhe shefi i tyre. Konfederata Mirditore eshte plotesisht e njohur nga “Porta e Larte” ku dhe paguajne detyrimet financiare. Mirditoret kane per tradite te mos martohen me femra Turke. Nese marrin nje femer te besimit Muhamedan nga fushat perreth ata do ta pagezojne ate ne malet ku jetojne. Terreni i tyre shtrihet kryesisht ne Jug te Drinit, perfshin Pult, Kelmendin, Hotin dhe fise te tjera malesoresh dhe arrin deri ne liqenin e Shkodres. Ne pergjithesi ky grup quhet Malesore. Nga grupi Tosk, me influence jane Tosket qe banojne ne te dy anet e Vjoses se poshtme. Labet jane banues ne zonat bregdetare te malit Acroceraunian dhe shtrihen ne Jug deri ne lumin Pavlla. Camet shtrihen ne brezin tokesor midis lumenjve Pavlla dhe Kalama, ne opozite te Korfuzit. Nje pjese e camerve jane Helenizuar. Pjesa tjeter jetojne ne komunitete te vecuara, te rrethuara kudo nga Grekefoles ashtu sic paraqitet dhe ne harten e popullatave te Turqise Evropine dhe Greqise te publikuar kohet e fundit nga “Stanford of Charing Cross”. Po te mbledhim Arbereshet e vendosur ne Italine Jugore e Sicili gjate shekujve 15-16, Tosket e shperndare neper Peloponez, Attike, Euboea dhe Arkipelagun Grek e gjithe raca Albane momentalisht arrin mbi 1.5 milion. Shih te dhenat me poshte. Albania e siperme - Gege: 700,000 Albania qendrore dhe e ulet - Toske: 680,000 Italia Jugore dhe Sicilia: 180,000 Greqia kontinentale dhe arkipelagu: 90,000 Numri total: 1,650,000 Gjuha Diferenca e madhe midis Ilirianeve ose Gegeve dhe Epiroteve ose Toskeve permendet qe ne rekorded e para historike dhe qartesisht njhet qe ne antikitet. Si ne te kaluaren dhe tani vija ndarese ka qene dhe mbetet Egnatia - rruga e fameshme Romake. Kjo rruge fillonte ne Dures (Dyrrachium) ne brigjet e Adriatikut, kalonte ne Oher (Okhrida) dhe Bitola (Manastir) dhe arrinte ne Thessaloniki (Selanik). Ne Veri te kesaj rruge jetonin Ilirianet, Dardanet, dhe Paeonianet qe lidheshin me nje forme te foluri shume te njashme. Ne Jug te Egatias jetonin Epiriotet dhe Maqedonasit qe ne koherat e hershme kane patur tradita dhe forma komunikimi te gjashme por qe me vone jane Helenizuar masivisht. Diferencat midis dialekteve Veri-Jug vazhdon te egzistoje dhe sot. Vetem e folura Thrako-Ilire ka mbijetuar. Raportet Gego-Toske jane pak a shume si raportet qe kane Gjermanet e siperm me ata te poshtem ose Danezet. Fiset Gege me Veriore dhe ato Toske me Jugore pothuajse nuk e kuptojne fare njeri-tjetrin. Tosket dhe Geget ne zonat kufitare te njeri-tjetrit (ne luginat e lumenjve Shkumbin dhe Erzen) jane ne gjendje te komunikojne midis tyre. Italiano-Albanezi Demetrius Kamardas e konsideron te foluren ne keto zona kufitare si gjuhe te perbashket Iliro-Epiriote. Eshte e veshtite te percaktosh lidhjen e gjuhes se folur Shqipe me gjuhe te tjera dhe kjo ka qene nje pike e debateve te medha ndermjet gjuhetareve. Vetem se fundmi J.G. von Hahn beri lidhjen e pakontestushme te Shqipes me gjuhet Indo-Evropiane por pozicioni i saj ne kete familje gjuhesh nuk mund te thuhet se eshte percaktuar perfundimisht ne menyre bindese. Bopp duke perdorur menyren e tij e krahasoi gjuhen Shqipe kryesisht me ate Sanskrite. Te tjere e kane konsideruar si nje forme shume te vjeter dhe te deformuar te Greqishtes. E verteta duket se shtrihet ne mes te versioneve extreme. Studime te metejshme mund te provojne se gjuha Shqipe si pjestare e grupit Indo-Evropian ruan lidhjet midis degeve te gjuheve Aziatike dhe Greko-Latine. Nje analize e dialektit Jugor tregon se 1/3 e rrenjeve te fjaleve kane origjine Aeolik Greke, 1/3 Italike, Keltike, Teutonike dhe Sllavike. Pjesa tjeter rezulton te jete e nje origjine te panjohur qe presupozohet te jete nje forme te foluri antike Thrako-Iliriane. Fjalet Italike, Keltike, Teutonike dhe Sllavike pjeserisht jane rrjedhim i trashegimise se perbashket Indo-Evropiane dhe pjeserisht i kontakteve gjate periudhave te ndryshme historike. Shembuj; invazionet Kelte tre shekuj para Eres Kristiane, dyndjet Gotike nen drejtimin e Alaric, administrimi Romak per 500 vjet, pushtimi i Albanias se siperme deri ne Lumin Drin nga Serbet gjate viteve 640 – 1360, pushtimi Bullgar i Albanias qendrore deri ne vitin 1019. C’fare eshte qojtur variant gjuhesor Aeolic Grek duket se e ka origjinen perpara periudhes Helenike, sepse shpesh paraqet forma fonetike me te vjetra. Gjithashtu, gramatika eshte arkaike dhe leksiku me i hershem se i Greqishtes se vjeter keshtu qe nuk mund te jene derivate te kesaj gjuhe. Aeolic Grek mund te perbeje lidhjen ndermjet gjuhes Helenike dhe asaj Indo-Europiane. ************************************** Shenim; nje pjese e artikullit nuk eshte perkthyer sepse parmban detaje te sterholluara te krahasimit te gjuheve te ndryshme per te cilat nje lexues normal nuk do te kishte interes. ************************************** Tipet e njerezve Per arsyet e permendura me siper, Shqipetaret nuk mund te konsiderohen ne asnje lloj forme si nje race e paster. Ne shkrime te perhapura udhetaresh, ose krijime imagjinare, nje vello romance eshte hedhur mbi keta njerez te cilet jane pershkruar pothuajse si shembull i formes dhe bukurise klasike. Mbase ne nje fare kuptimi kjo mund te jete e vertete ne Jug ku shqiptaret mund te kene perfituar dicka nga perzjerja me fiset Helene ose ne ekstremin Verior ku disa karakteristika jane mare nga gjaku me i mire Sllav / Serbo-Malazez. Ne zonen qendrore te vendit njerezit nuk kane karakteristika fizike spikatese, bile shpesh here nuk jane te pashem, tipare keto te mara nga perzjerja me Ugrian ose Bullgaret (Volga Finn Bullgare) te cilet kishin qendren e tyre kryesore ne Oher, shekulli 8 – 9 i Epokes Kristiane, dhe ne ate kohe nuk ishin Sllavizuar akoma. Ne pegjithesi, Shqipetaret si grup jane terheqes bile simpatike, me koke te gjate, fytyre vezake, hunde te holle dhe te gjate, kockat e faqeve pozicionuar lart ne fytyre, sy te vegjel - ne pergjithesi gri ose blu, floke ngjyre te hapur ose kafe, qafe te gjate, gjoks te gjere, trup te holle dhe te drejte. Kuptohet qe pershkrimi varet nga ajo c’ka pare vezhguesi. Keshtu, ndersa Pouqueville permend sy te zinj te tjere i pershkruajne Tosket kryesisht si njerez me sy bojqelli dhe ngjyre flokesh te hapur. Ne pergjithesi raca me “puro” Shqiptare gjendet midis lumenjve Skumbin dhe Vjose, ku Kamardas thote se gjthashtu perdoret e folura Shqip me origjinale. Ne Veri dhe Jug te kesaj zone, pak a shume, si njerzit ashtu dhe e folura jane perziere me elemente te grupeve Sllave the Helene.

Shpata dhe perkrenarja e Skenderbeut. Hisoria e tyre. Helmeta dhe shpata e Skenderbeut Armatimet qe mendohet se kene qene te Skenderbeut mbahen te ekspozuara ne Viene/Austri ne Kunsthistorisches Museum, qe shqiperohet Muzeumi i Historise se Artit(1). Ne faqen zyrtare te institucionit, qe ju mund ta vizitoni KETU , deklarohet se keto dy objekte kane qene ne pronesi te Dukes se Madh te Tirolit/Tyrol, Ferdinand i II-te, (14 Qershor 1529 – 24 Janar 1595). Ai ishte nje pasionant i armeve dhe emblemave kalorsiake. Thuhet se nje i njohur i Dukes Ferdinand i bleu ato diku ne Itali duke menduar se ishin armatimet e Georg Castriota – te njohur si Skanderbeg. Ka disa hipoteza, por asnje nuk eshte e dokumentuar ne menyre te besueshme. Per here te pare keto armatime permenden ne vitin 1593 ne inventarin e objekteve/armatimeve te gjendura ne keshtjellen Ambras/Innsbruck. Ajo qe dihet me siguri eshte se, rreth 133 vjet pas vdekjes se Skenderbeut, ne vitin 1601 u botua nje katalog (i titulluar Armamentarium Heroicum), me armet/paisjet qe Ferdinand II kishte patur ne koleksionin e tij. Midis 125 princave europiane shfaqet dhe Skenderbeu duke mbajtur ne dore nje shpate dhe ne toke, ne te majte te tij, qendron helmeta e fameshme. Dominicus Custos, artisti qe pregatiti pllakat printuese te piktures te treguar me poshte, beri ate qe ju kerkua: Te krijonte nje Skanderbeg me nje paraqitje qe ishte e pershtateshme per kohen dhe ne zoterim te luftetarit te degjuar te tregoheshin shpata dhe helmeta e tij. Le ti shohim objektet nje nga nje, duke filluar me helmeten. Muzeumi e pershkruan ate si nje prodhim italo-gjerman te gjysmes se dyte te shekullit te 15-te. Nje sy i kujdeshem ve re fare kollaj se helmeta eshte ripunuar dhe riparuar disa here. Dallohet qarte qe brezi i mesit, ngjyre kafe, eshte i pregatitur nga nje 'dore' tjeter dhe ne nje periudhe me te voneshme. Cilesia e punimit te 'luleve' me 6 petale eshte me e larte se ajo e kokes se cjapit qe duket qe eshte modifikuar te rije ne maje te helmetes. Germat latine te gdhendura ne brez mendohet te jene inicialet e disa fjaleve per te cilat ka supozime te ndryshme. Ne pjesen e poshteme helmeta eshte e demtuar. Nje dore amatoreske eshte perpjekur te mbuloje demtimet duke i maskuar ato me nje rrip lekure qe mbahet ne vend nepermjet disa percinave qe nuk jane ne te njejtin nivel. Personalisht mendoj se helmeta eshte nje element dekorativ/zbukurues dhe jo nje paisje mbrojtese luftarake. Ajo eshte e vogel per nje person trupmadh sic supozohet te kete qene Skenderbeu. Por ku i dihet, ai mund te kete qene dhe trupvogel ... Me poshte tregohet nje foto me cilesi te larte e helmetes se Skenderbeut. Kliko ne foto per ta zmadhuar ate. Shpata eshte po aq kontradiktore sa dhe helmeta. Muzeu nuk eshte i sigurt rreth origjines se saj. Mendohet te jete prodhuar ne Lindjen e Mesme, por ky supozim shoqerohet me nje pikpyetje. Shpates i eshte riparuar doreza. Gjithashtu thuhet se ka nje kellef qe eshte prodhim i mevonshem. Kllefi nuk eshte i ekspozuar. Me sa duket shpata nuk eshte perdorur ne luftime sepse ne tehet e saj nuk ka demtime qe do te ishin fare normale per nje arme te perdorur ne fushat e betejes. Nje foto e zmadhuar e "Shpates se Skenderbeut" mund te shihet KETU . E vecanta e saj eshte se ajo ka nje seksion te lyer me ar dhe gdhendje qe u ngjasojne simboleve arabe. Studjuesit thone qe keto germa apo simbole nuk bejne kuptim dhe duken si zhgaravina/zbukurime ... A do te mbante Skenderbeu nje shpate me nje mbishkrim qe nuk e kuptonte ? Mbase po, por askush nuk mund te thote me siguri qe kjo ishte shpata e tij. Personalisht mendoj se kemi te bejme me nje lloj shpate te perhapur midis ushtareve mamluke. Me poshte tregohen: 1- Shpata te luftetareve mamluke. Objektet jane te ekspozuara ne Muzeumin Pallati Topkapi, Istambul. 2- Shpata e sulltanit mamluk Qaitbej, (Abu Al-Nasr Sayf ad-Din Al-Ashraf Qaitbay, 1416 - 1496). Kjo shpate ka ngjashmeri te madhe me ate qe thuhet se i perkiste Skenderbeut. 3- Shpata e Skenderbeut. Muzeumi vienez i anashkalon referencat shkencore dhe jep nje pershkrim te ngarkuar politiko-nacionalist rreth Skenderbeut te pa bazuar ne materialet historike te shekullit te 15-te. Fan Noli shkruante se shpata e Skenderbeut ishte aq e rende sa asnje burre nuk mund ta ngrinte ate. Ne fakt, ajo eshte nje shpate fare e zakoneshme e kohes. Faik Konica shkruante se kur e pa te ekspozuar ne muzeum, ne tehet e saj kishte akoma gjurme gjaku ! Natyrisht qe nuk ka gjurme te tilla. Mbase keto zmadhime femijnore kishin qellime te tjera, por ne asnje kendveshtrim nuk mund te konsiderohen te verteta. Disa historiane shkruajne se Papa Pius i II-te, i dhuroi Skenderbeut nje shpate, mbase ne vitin 1466. Nuk eshte e qarte ne se ky eshte nje konkluzion bazuar ne dokumente autentike apo thjesht nje 'Thashethem folklorik'. Per te krijuar nje ide se si dukeshin shpatat qe Vatikani ju jepte personave shume te rendesishem, me poshte paraqitet fotoja e dy shpatave te bekuara nga Papet e Romes te shekullit te 15-te. 1 - Nje shpate e bekuar nga Papa Nikola i V-te ne vitin 1450. 2 - Nje shpate e bekuar nga Papa Pius i II-te ne vitin 1463. Fotot jane mare ne nje muzeum te Venecias, Itali. Ne te dyja rastet, duket fare qarte qe cilesia artistike e ketyre shpatave eshte shume me e larte se shpata qe i dedikohet Skenderbeut e cila ndodhet e ekspozuar ne Viene, Austri. Konkluzion A kane qene sendet e mesiperme te Skenderbeut ? Mbase po, mbase jo. Studjues dhe historiane te ndryshem kane mendime kontradiktore(2). Muzeu i Historise se Artit ne Viene prezanton Georg Castriota si pronarin e mundshem te tyre por nuk jep as edhe nje te dhene specifike se ku e mbeshtet kete deklarim por mjaftohet me nje supozim se ato mund te jene shitur nga pasardhes te Skenderbeut. Bile gjate viteve, muzeumi ka ndryshuar dhe informacionin qe shoqeron objektet e permendura. Ndersa pikepyetja me e madhe mbetet 'zhdukja' e nje pjese te motiveve ne tehun e shpates. Ne pikturen e pare historike, dhe me te besueshmen e ketij objekti, duket qarte qe ne mesin e zbukurimeve te arta gjendej nje segment i cili sot mungon. Ta kete fshire koha, apo ndonje dore njerezore kur eshte kuptuar se aty shfaqej ndonje informacion qe tregonte nje pronar tjeter dhe jo Skenderbeun ? Eshte e vertete qe muzeumi ne fjale mban disa nga koleksionet me interesante te mbreterve, princeve apo kaloresve europiane te shekujve te kaluar por ne rastin e armatimeve te Skenderbeut, institucioni nuk ngrihet mbi nivelin e nje muzeumi te zakonshem ku njerzit blejne nje bilete dhe shohin objektet e ekspozuara, disa prej te cilave kane histori te turbullt. Dikush do te thote se nuk eshte detyra e muzeumit austriak te studjoje historine e shqiptareve; jane te tjere qe duhet ta bejne ate. Pikerisht, kjo kerkohet nga studjuesit dhe historianet e kohes moderne. Sot ka institucione te specializuara qe jane ne gjendje te analizojne dhe te japin nje pergjigje precize se kur u prodhua helmeta, perpara apo pas vdekjes se Skenderbeut. Kur dhe ku u modifikua ajo. Sa i vjeter eshte cdo element i helmetes, etj. E njejta gje mund te thuhet dhe per shpaten. Me sa duket velloja misterioze qe mbulon armet e Skenderbeut eshte me produktive si per muzeumin austriak ashtu dhe per historiografine dhe nacionalistet ekstreme shqiptare. Kush po pyet per histori shkencore. Natyrshem lind pyetja: A mund te mbeshtetet nacionalizmi mbi objekte me origjine te paqarte ? Burrimet e informacionit 1- Seksioni ku mbahen aramtimet quhet Welt Museum. Per me shume: https://www.khm.at/ (Mare me 7, Mars 2021) 2- Skenderbeu - Oliver J. Scmitt - Faqe 123 3- https://www.britishmuseum.org/collection/image/1613202689

Historiania Elena Kocaqi mendon se historia antike fillon me iliro-pellazget. Per te, civilizimet e tjera e kane zanafillen ne para-ardhesit e shqiptareve te sotem. Elena Kocaqi dhe Eleni Kotsaki Nacionalizmi ekstrem i ngjan tenxheres me presion qe ne se valvula e sigurise nuk i funksionon, atehere pasojat mund te jene katastrofike … Tenxherja, dhe gjella qe zjen brenda saj, mund te demtoje seriozisht pronarin ! Historia boterore ka plot raste te tilla. Nje nga me te spikaturat ishte shperthimi i tenxheres qe zjente supen e ‘races superiore ariane’. Pasojat dihen ! Megjithese eshte egzagjerim krahasimi i ngjarjeve te rendesise boterore me ato qe ndodhin ne mejdisin shqiptar, prape se prape, mesimet e historise nuk duhen injoruar. Gjate viteve te fundit, disa historiane shqiptare, me ne krye Znj. Elena Kocaqi, kane krijuar teorine ‘gjith-shqiptare’ bazuar ne hipotezen iliro-pellazgjike qe tenton shqiptarizimin e disa popujve ballkanike, dhe jo vetem. Sipas historianes Kocaqi, shqiptaret kane qene ata qe zhvilluan kulturen antike. Greke as ka patur dhe as qe ka. Bile gjate nje interviste, ku promovonte nje nga librat e saj te fundit, ajo shprehu optimizmin se greket kane filluar te kuptojne qe nuk jane greke … Materiali i meposhtem eshte nje reagim ndaj disa ideve dhe pikpamjeve te Znj. Kocaqi dhe pasuesve te saj. ***** Nacionalistet shqiptare e perdorin shpesh here fjalen ‘Komb’. Midis te tjerash, brenda ketij termi ata perzjejne etnicitetin dhe nacionalitetin duke krijuar nje koncept, disi madheshtor, qe nuk bazohet as ne shkence, as ne te kaluaren historike. Ne se e perfytyroj fjalen ‘Komb’ si nje pikture, do te thesha se megjithese brendia ka mbetur e turbullt, korniza eshte shume me e qarte; Ajo eshte gdhendja iliro-pellazge. Po e le kornizen per nje moment dhe po perqendrohem tek brendia. Nuk duhet shume shkolle te kuptosh qe etniciteti dhe nacionaliteti nuk jane e njejta gje, perkundrazi ndodh qe ato perfaqsojne interesa dhe objektiva te ndryshme. Te vendosura ne hapesire kohore, nacionalizmi eshte nje krijim shume me i vonshem se etniciteti. Ne kohen e luftes se Trojes, qe historiania Kocaqi e konsideron si nje lufte midis shqiptareve, nacionaliteti nuk egzistonte as si ide. Ne rastin me te avancuar behej fjale per qytet-shtete dhe jo per kombe ! Mendoj se eshte gabim i madh te perzjehen konceptet e sotme me ato te 3,000 apo edhe te 500 viteve te shkuara. Per ta bere me te kuptueshme ate qe dua te them po permend disa raste nga koha moderne. Ne Zvicer jetojne disa etni te cilat, per njeren apo tjetren arsye, jane bashkuar dhe kane krijuar nje shtet nacional te perbashket. Pavaresisht perkatesise etnike, qytetaret e konsiderojne veten e tyre zvicerane dhe jo gjermane, franceze, italiane, apo dicka tjeter, megjithese ata flasin gjuhet respektive. Nga ana tjeter, gjermanet dhe austriaket, pavaresisht lidhjes gjenetike, historike, kulturore, gjuhesore, etj, e konsiderojne veten dy nacionalitete krejtesisht te ndryshme. Po ashtu bejne anglezet me irlandezet. Pra nga sa u permend me siper, etniciteti i ngjashem mund ti lidhe njerzit ne perpjekjet e tyre per krijimin e nje nacionaliteti/shteti te perbashket, por dhe mund ti largoje ata. Nje shprehje thote: “Ata qe i ngjajne njeri tjetrit, bashkohen”. Persa i perket gjuhes, ajo eshte nje faktor i rendesishem, por c’fare ndodh me njerzit qe flasin disa gjuhe ? Ku e vendosin ata veten ne raport me fqinjet, me te kaluaren dhe me te ardhmen e tyre ? Cilat jane motivet dhe interesat qe i shtyjne ata ne njerin apo tjetrin drejtim ? Duke ju rikthyer teorive te Znj. Kocaqi(1). Pa dyshim qe ajo ka te drejte kur thote se ne disa zona te Greqise jetojne shqiptare, nje term qe ajo e perdor gjeresisht kur ju referohet arvanitasve. Mendimin tim rreth ketij paralelizmi une e paraqita me shembujt e mesiperm dhe nuk do ndaloj me gjate. Persa i perket prezences greke ne Shqiperi; c’faredo qe te thote ajo, une mund ti vertetoj asaj, dhe kujdo qe eshte i interesuar, qe te paret e mi ishin greke, ne kuptimin me te plote te fjales, dhe une jam pasardhes i tyre dhe aq grek sac ishin dhe para-ardhesit e mi. Ashtu sic ajo ben studimet dhe arrin perfundimet e saj, (me insistimin se ajo eshte gjithmone drejt sepse ka qene studente e shkelqyer dhe per kete bravo i qofte), edhe une kam te drejten te nxjerr konkluzionet e mia. I shtyre nga kurioziteti te mesoj se ku eshte me i perhapur mbiemri ’Kocaqi’ kerkova ne dokumentat e emigrimit ne Amerike, Kanada dhe Australi. U perqendrova ne periudhen kohore midis viteve 1900 dhe 1939. Rezultatet treguan se kishte shume pak persona me mbiemrin ‘Kocaqi’ qe kishin emigruar gjate kesaj periudhe kohore nga Shqiperia. Emrat qe une arrita te gjej ishin keto: Nick, Stephan, Katerina, Katherina, Katrina, Ella, Vathia, Sterjo, Christofer, Dhona. Behet fjale per pjestare te 2-3 familjeve qe mbanin mbiemrin Kocaqi dhe kryesisht kishin emigruar ne Australi. Ne kete liste perfshihen dhe femijet qe kishin lindur jashte Shqiperise. Kerkimi me mbiemrin 'Kotsaki' tregoi se kishte shume greke qe kishin emigruar, kryesisht per ne Amerike. Interesant ishte emri Alexandros Kotsaki, i lindur ne Korce qe ishte nisur me vapor nga Athina ne daten 8 Nendor, 1920, me destinacion Nju Jurkun. Ne dokumentat e udhetimit Aleksandros deklaron se eshte shtetas shqiptar, por, bazuar ne standartet e Znj. Kocaqi, une e konsideroj ate grek etnik sepse pervec emrit grek qe mban, ai di te lexoje dhe shkruaje greqisht, (dhe jo shqip). Keshtu thone dokumentat amerikane. Por, ajo qe me beri te ndaloj vecanarisht ne kete faqe te dhenash ishte emri Eleni Kotsaki te ciles do ti kthehem ne fund te shkrimit. Kerkimi me mbiemrin 'Kotsakis' tregoi se kete mbiemer e mbanin shume me shume persona, shikoni me poshte. Natyrisht, pjesa dermuese e emigranteve ne dokumentat perkatese e deklarojne veten greke. Edhe ne kete rast, arrita te identifikoj nje person nga fshati Sopik, (fshat ne jug te Shqiperise), qe mbante mbiemrin ‘Kotsakis'. Bazuar ne kete kerkim, me bindje te plote, une mund te them qe mbiemri Kocaqi/Kotsaki/Kotsakis eshte shume me i perhapur ne Greqi sesa ne Shqiperi. Te kene qene 'Kocaqit' iliro-pellazge apo greke ? Nje rast interesant Sic permenda ne dokumentin me siper, nga emigrantet greke po vecoj gruan e qojtur 'Eleni Kotsaki'. Formulari i paraqitur me poshte tregon kush ishte ajo. Mbase ne kete vapor hipen emigrantet e fundit per vitin 1920 qe lundruan nga Greqia ne drejtim te Amerikes. Vapori u nis nga Pireu ne daten 31 Dhjetor 1920 dhe arriti ne Nju Jork ne date 20 Janar 1921. Fantazoj ne koken time nje skene te tille; Eleni Kotsaki nga Tripoli(2), ulur duke plotesuar formularet ne fjale. Ne nje moment i afrohet Elena Kocaqi nga Tirana dhe i thote: - Eleni, dokumentin e plotesove gabim. Nuk ka greke ne Greqi ! Ti je shqiptare ! Sa serizisht do ta kishte mare Eleni, Elenen ? Do te ngrinte ajo syte te shihte personin qe shprehte kete ide, apo thjesht do ta injoronte ? Do te bertiste ? Do te qeshte ? Do te … ***** Kam ndjekur disa diskutime dhe intervista te Znj. Kocaqi, por nuk me ka rene rasti te degjoj interpretimin e saj rreth origjines se emrit Elena. Me sa kam lexuar, studjuesit thone se eshte nje emer grek. Po ku i dihet, mund te jete iliro-pellazg. Ose dhe turk ... Do te ishte mire sikur Profesor-Doktor Elena te bente nje test te avancuar DNA-je dhe te publikonte rezultatet perkatese. Personalisht, mendoj se origjina e grave nga ka rrjedhur Znj. Kocaqi gjendet shume larg hapesirave iliro-pellazge. Per te komunikuar me para-ardhesit e saj, dijetares kompetente do ti duhet te mesoje turqisht, bullgarisht apo mongolisht. Nuk ka azgje per tu cuditur ketu. Ky eshte Ballkani dhe keta jane ballkanasit; nje perzjerje popujsh, kulturash, traditash, besimesh fetare ... Pavaresisht historise se trazuar, ne kete zone te Europes ka vend per te gjithe, secili ne te drejten dhe hapesiren qe i takon. Por qe te arrihet kjo, studjuesit duhet ti drejtohen shkences dhe jo idjotizmes. Mbase kete ka paur ne mend nje personi i ditur kur ka shkrojtur: “Nuk ka me budallenj se budallenjte e mesuar” - mbase e kishte fjalen per ndonje historian. Shenim i rendesishem: Ne se jam gabim me parashikimin e origjines gjenetike te Znj. Kocaqi, marr persiper kompesimin e kostos se testit te DNA-se. Qershor, 2021 Sqarime rreth shkrimit Ne kete shkrim nuk perdora termin "helen" thjesht sepse desha te qendronja ne te njejten linje me Znj. Kocaqi. 1- Midis familjeve te tradites Kristiano-Orthodokse, mbiemri Kocaqi rrjedh nga emri Koci, deformim i emrit Kostandin. Ne forme perkedhelese, Koci kthehet ne Kocaqi/Kocaqis. Ne gjuhen greke ky eshte nje fenomen shume i perhapur. Per shembull; Petro-Petraqis, Jorgo-Jorgaqis, Jani-Janaqis, Spiro-Spiraqis, etj. Ne Shqiperi keto lloj emerimesh familiare kane qene te zakoneshme ne jug te vendit ku edhe kultura greke ka patur nje ndikim te dukshem. Gjithashtu, mbiemri Kocaqi mund te jete nje deformim i emrit "Kocaeli" qe eshte emri i nje province ne Turqi dhe mbase tregon origjinen e disa familjeve qe mbajne kete mbiemer. Ne fillim te viteve 1400, Otomanet shperngulen shume popullata nga Anatolia per ne Ballkan. Ne regjistrat e tyre shfaqet dhe mbiemri Kocaili i vendosur ne Arvanid/Arnavud. 2- Qyteti i Tripolit, ka perjetuar disa nga masakrat me te pergjakshme ne historine e Peleponezit si gjate pushtimit otoman ashtu dhe gjate betejave per pavaresine e Greqise.

Mbylle deren - Kidu usha Rezultatet e nje testi DNA-je, qe bera disa kohe me pare, treguan se nje pjese e kusherijve te mij i perkasin komunitetit Vllah, te lokalizuar ne te dy anet e kufirit Shqiptaro-Grek. Te them te drejten nuk u cudita shume sepse eshte me se e qarte qe ne Ballkan, perfshi dhe teritoret ku ndodhet Shqiperia, bashke-egzistenca e popullatave te ndryshme ka qene nje fenomen i zakonshem. Kjo bashke-egzistence, qe shpesh here ishte problematike, shtrihet shume thelle ne kohe. Ajo qe me beri te "ve buzen ne gaz" me nje shije disi te hidhur, ishte kujtimi i mamase sime; ndjese paste. Ajo shante me fjalen "coban". Si per ironi, une paskam gjak "cobani" nga ana e saj ... Kuptohet ajo ishte me shume "cobanke" sec mendonte, ose me sakte, as qe i kishte shkuar nderment se ajo mund te kishte gjak te tille. Per te qeshur ? Jo dhe aq! Presioni dhe manipulimi tjeterson jo vetem nje individ por dhe shoqeri te tera. Duke u perpjekur te gjej origjinen e kesaj lidhje i kerkova mendim, motres se saj, nje grua me moshe rreth te 85-ve dhe me memorje shume te mire. Dhe keshtu u "ringjall" nje ngjarje interesante qe ishte mbajtur ne memorjen e tetos time per me shume se 75 vjet ... Nje dite, kur une isha e voge - me tregoi ajo - nje pule doli nga oborri yne dhe u zhduk mbas deres. Mamaja e pa dhe pak caste me vone doli ne rruge te kerkonte pulen. Une e ndoqa nga mbrapa - tha tetoja ime. Kur shkuam ne komshinjte aty afer, mamaja pyeti nje burre qe po rinte ne shkallet e shtepise se tij; a ke pare nje pule ? Ai u pergjigj ne Shqip - Jo moj zonje - dhe ne te njejten kohe i thote dicka ne nje gjuhe tjeter dikujt brenda oborrit te shtepise. Mamaja - vazhdoi tregimin tetoja - ndaloi menjehere dhe me nxitim hyri ne oborrin e shtepise nepermjet deres se hapur. Diku ne nje qoshe pa pulen tone. Kuptohet reagimi i saj ndaj komshiut hileqar ... Kur une e tregova historine ne shtepi - perfundoi tregimin tetoja - pjesetaret e tjere te families u cuditen me "inteligjencen" e mamase. Kurse ajo, ne menyre fare te thjeshte shpegoi se komshiu i tha te birit ne Vllahce: "Kidu usha" - qe ne Shqip do te thote "mbylle deren". Ku e kuptonte gjyshja ime Vllacen ? Mundesia me e madhe ishte qe ajo te ishte ritur mbrenda nje ambjenti ku flitej kjo gjuhe. Historia e pules dhe "Kidu usha" u harrua dhe u ri-hap perseri pas 75 vjetesh. Per te pare ne se kishte ndonje histori tjeter te mbetur ne kujtesen e te afermeve te mij, rreth origjines se families se gjyshes, fola me kusherinjte e mamase sime, njerez mbi moshen 70 vjecare. Vajza e motres sa gjyshes sime beri lidhjen e historise se pules dhe permendi dike qe kishte thene per te jatin e saj se ai u martua me "ate cobanken e bukur"! Pra ne familje dicka eshte thene dhe dicka eshte ditur rreth origjines Vllahe. Edhe dicka tjeter, mbiemri i familjes nga ana e gjyshes se mamase sime eshte Leka, nje mbiemer i perdorur edhe nga familje Vllahe/Arumune. A e pranojne pasardhesit e familjes se gjyshes sime faktin qe dikur ata kane qene, deri ne nje fare mase, Vlleher ? Mbase po, mbase jo, por nuk eshte ky qellimi i shkrimit. Si, dhe pse para-ardhesit e mij harruan apo mohuan origjinen e tyre, kjo eshte nje pyetje qe nuk mund te kete nje pergjigje te vetme dhe perfundimtare. Mbase kane qene arsye ekonomike, politike; mbase ka qene presioni dhe frika nga persekutimi, mbase ka qene dicka tjeter ... Pas kerkimesh dhe konsultimesh me njerez qe e njohin mire historine e Vlleherve ne zonat e Korces, ajo qe une mund te them me nje shkalle te larte sigurie eshte qe dikur nje "dege" e para-ardhesve te mij kane jetuar ne Voskopoje. Disa nga ata jane vendosur ne Korce, mbase rreth dyqind vjet te kaluara pas shkaterimeve te njepasnjeshme qe Voskopoja pesoi. Vlleherit dhe Arumunet ne Shqiperi, kush eshte kush ? Ka interpretime nga me te ndryshmet; une personalisht i ndaj Vlleherit ne tre grupe: 1- Vlleher te Shqiptarizuar qe jane bere pjese e nacionalitetit Shqiptar ne cdo aspekt. Per kete grup tradita dhe etniciteti nuk ka me vlere. 2- Vlleher qe vazhdojne te mbrojne identitetin e tyre etnik dhe shohin Greqine si mbeshtetese te aspiratave te tyre. 3- Vlleher qe vazhdojne te mbrojne identitetin e tyre etnik dhe shohin Rumanine si mbeshtetese te aspiratave te tyre. Per te pergjithesuar keto grupe po citoj Prof. Dr. Thede Kahl kur thote: Arumunët në Shqipëri dhe në Greqi, kanë qenë shumë të lidhur me Bizantin dhe mësuan më shumë Greqisht dhe Shqip e u përshtatën me sunduesit Osmanë. Ata nuk kanë patur të bëjnë me Rumunët në veri të gadishullit. Për 1000 vjet me rradhë ata nuk kanë qenë në kontakt me Rumaninë dhe Moldavinë (1). Gjyshja ime futej ne kategorine e dyte; ajo ishte nje besimtare e "pergjeruar" dhe mbante "korat", (ikonat), e fshehura ne nje dollap te vogel dhe falej me perkushtim kur shume bashkemoshatare te saj e kishin "haruar" Krishtin ... Ajo ishte njohese e gjuhes Greke dhe dinte te lexonte dhe shkruante kete gjuhe shume mire. Permeteper ajo kishte "adhinami" per "Grekun" ... Nje grup Vlleherish/Arumunesh, me perkrahjen e Rumunise, u ingranua fuqimisht ne levizjet nacionaliste Shqiptare qe arriten kulmin me shpalljen e Shtetit te Pavarur Shqiptar ne Nendor te vitit 1912. Disa Arumune/Vlleher morren pjese ne ceremonine e ngritjes se flamurit dhe nenshkruan deklaraten e Pavaresise. Me vone ky grup u zhduk ashtu si dhe shume te tjere ne historine e trazuar te Shqiperise. Per njeren apo tjetren arsye, historiografia Shqiptare i pershkruan Vlleherit/Arumunet si nje grup solid qe luftoi vetem per "Shqiptarizmen". Eshte e vertete kjo, apo mbas ketij pershkrimi fshihet dicka tjeter ? Ne nje koment ne Internet, dikush kishte cituar Aleks Buden: "Nuk mund te themi se Voskopoja eshte Rilindja Kombetare Shqiptare, porse Djepi i saj" . Secili mund ta interpretoje historine si te deshiroje. Ata qe kane me shume "fuqi", si ne rastin e Profesor Budes, mund ta bejne "historine" ashtu sic duan ose sic ju kerkohet. Te konsiderosh Voskopojen si djepin e Shqiptarizmes eshte nje "lajthitje" historike. Voskopoja ka qene nje qender fetare dhe tregetare qe nuk eshte pare me sy te mire nga disa grupe apo shtresa te shoqerise Shqiptare. Kryesisht, Voskopojaret kane qene mbrojtes kembengules se Orthodoksise. Nga fundi i viteve 1700, fillimi i viteve 1800 ata kishin lidhje te forta me levizjen Fanariote me rrenje ne Kostandinopoje/Istambul. Midis tyre ka patur dhe perkrahes te idese se gjuha Greke duhet te zevendesoje gjuhet e tjera qe fliteshin ne zonat perreth, si Shqipja, Vllahishtja dhe Bullgarishtja. Kjo per arsye se keto gjuhe konsideroheshin barbare dhe kultura Helenike me superiore se ato respektive. Nje shembull konkret eshte rasti i Danil Moskopolitit i cili deklaronte: "Aλβανοί, Βλάχοι, Βούλγαροι, Αλλόγλωσσοι, χαρήτε / Κ’ ετοιμασθήτε όλοι σας, Ρωμαίοι να γενήτε"(2). Pak a shume, ne Shqip ka kuptimin: Shqiptare, Vlleher, Bullgare, Gjuhehefoles te tjere, gezohuni dhe pregatituni qe te gjithe ju te beheni Romei. Duke u mbeshtetur ne kushtet historike kur ai jetoi dhe punoi une do ta interpretoja fjalen Romei si nje bashkesi popujsh te bashkuar rreth Orthodoksise ku etniciteti dhe nacionaliteti kishte shume pak rendesi. Per me teper, etniciteti dhe nacionaliteti ne ato kohera dhe situata nuk kishin kuptimin qe kane marre ne ditet tona. Danil Moskopoliti krijoi dhe nje fjalor kater gjuhesor; Greqisht-Rumanisht-Bullgarisht-Shqip qe kishte me se shumti karakter fetar. Lidhjen e forte me Orthodoksine dhe kulturen Greke, Voskopojaret e paguan shtrenjte dhe ne Vjeshte te Vitit 1916, fshati u shkaterua dhe nje here me teper nga banditet e Sali Butkes. Sot "Udhezuesit turistike" ju sugjerojne vizitoreve, vendas dhe te huaj, the bejne nje ndalese ne Voskopoje dhe te shohin "kulturen e vjeter te Moskopolit" pa permendur se ishin disa "patriote" Shqiptare ata qe e rrenuan ate. Personalisht, mendoj se rasti i Voskopojes eshte nje rast tipik Ballkanik i mostolerances dhe urrejtejes etnike, perndryshe s'ka se si te shpegohet fakti qe qyteti eshte sulmuar dhe demtuar kaq here. Ne historine e Ballkanit ka shume raste te "enklavave" te zhdukura, bile kjo ndodhi deri pak vite me pare. Ne kete prizem, dua te theksoj se ajo qe duhet te dominoje eshte zbulimi i se vertetes, dhe mbazuar mbi te, te forcohen masat e mbrojtejes se historise dhe kultures se perbashket. Kuptohet qe interesat e grupeve etnike ndryshojne dhe jane fluide bazuar ne situatat perkatese qe shpesh here jane shume te komplikuara, por arsyeja dhe toleranca duhet te jete faktori i perbashket i te gjitha paleve te ingranuara ne keto procese. Si perfundim dua te them se trillimet si p.sh. Voskopoja ishte djepi i Rilindjes Kombetare Shqiptare etj, nuk perputhen me realitetin kohor. Perkundrazi, une do ta konsideroja Voskopojen si nje viktime te hajduteve ordinere dhe "patrioteve" injorante. Per te mbeshtetur pikpamjen time se pse Voskopoja nuk ishte dhe nuk mund te luante nje rol te tille po paraqit nje fragment te shkurter nga libri i F. Pouqueville me titull Udhetime neper Epir, Shqiperi, Maqedoni dhe Thesali. Libri eshte botuar ne vitin 1820. Shqiperimi paraqitet me poshte. Repirat Jugore te malit Sboke jane te nje karakteri tjeter, ashtu sic jane dhe banoret e races Toske te cilet jane me te vecantet, nga paraqitja dhe cilesite, nga te gjithe Shqiptaret e tjere. Ne mes te tyre i beri vend vetes nje koloni Vlleherish, tamam si nje bashkesi bletesh punetore qe ndertojne kosheret e tyre ne zgavrat e shkembinjve rreth te cileve degjohen perrenjte zhurmues. Pasardhes, sic ata thone, te nje kolonie te ushtareve Romake te vendosur ne Candavia (mbase malet Jablanica) gjate Shekullit te 11-te mbi renojat e qytetit antik Moschi ata themeluan nje qytet te ri qe e quajten Moskopolis ose Voscopolis. Qyteti ndodhet kater lega (njesi matese 1 nje lega = 4.8 km) ne Jug-Perendim te Korces dhe nga nje kamp i thjeshte barinjsh u kthye pak e nga pak qendra tregetare e Epirit. Mund te duket e cuditeshme, por eshte deklaruar qe ne mezin e shekullit te kaluar popullata e Voskopojes ishte perafersisht 40,000 dhe ne vitin 1788 u rrit akoma me nje te treten duke premtuar nje kohe te arte per te Krishteret e asaj pjese te Greqise qe deri atehere ishte pothuajse fare e panjohur. Por, Myslymanet e Candiva (Jablanica) dhe zonave te tjera vodhen dhe vrane tregetaret kur leviznin per ne qytet dhe jashte qytetit. Bejleret Turq te Myzeqese (Musachia), nen pretekstin e mbrojtjes se subjekteve te punedhenesve te tyre, vendosen aty nje garnizon. Keshtu, pas dhjete vjet shkaterimesh dhe rembimesh, Voskopoja u zhduk nga faqja e dheut. Dyqind "shtepiza", te populluara nga nje numur barinjsh te varfer, jane tani c'fare ka mbetur nga ai vend premtues; por dhe ato shume shpejt do te zhyten nen rrenojat e strukturave qe dikur ishin shprehje e prosperitetit te qytetit. Apsus (emri i lumit) qe rrjedh gjate lugines se Moshit (Moschi) ne nje gjatesi prej dymbedhjete legash deri ne Berat, ujit tani vetem fusha te heshtura dhe "gershetohet" me fshatra te kthyera ne hi dhe varret e kultivuesve te meparshem (3). Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- https://www.dw.com/sq/thede-kahl-rumun%C3%ABt-dhe-arumun%C3%ABt-dallojn%C3%AB-nga-nj%C3%ABri-tjetri/a-5706784 2- https://www.academia.edu/5183691/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%AF_%CE%AD%CE%B8%CE%BD%CE%BF%CF%85%CF%82 3- François Pouqueville - Travels in Epirus, Albania, Macedonia and Thessaly / Chapter XI. Page: 87-88

Jovan, Ivan, apo Gjon Kastriota ? Nga Jovan ne Gjon Nuk e di se c'fare do te thuhej ne se Gjoni do te kthehej ne Jovan ... Emrat Ivan dhe Jovan jane shume te ngjashem. Mendoj se nje Ivan do ta ktheje koken ne se dikush e therrret Jovan. Nuk besoj se do te ndodhte e njejta gje ne se ate e therrasin Gjon. Ky eshte kendveshtrimi im. Dikush mendon ndryshe. Jovan dhe Gjon jane emra te njejte - do te insistoje ai. Keshtu thone edhe shume historiane, politikane, njeres te thjeshe, etj. I te njejtes linje eshte dhe studjuesi qe shfaqet ne videon e paraqitur nga gazetari Bledi Fevziu ku hidhet drite mbi regjistrimet otomane te krahines Arvanid, zonave Korce-Permet dhe Kastoria-Kolonje. Materiali i plote gjendet ketu: https://fb.watch/ptFMlUdm4l/ Videoja zgjat rreth 3 minuta. Pikerisht ne minuten 2.40 prezantuesi shprehet: “Regjistri i Jovanilit, domethene te tokave te Gjon Kastriotit.” Nga pozicioni i nje ndjekesi te kujdesshem, do te komentoj rreth disa momenteve ‘Pikante’ te videos ne fjale duke filluar me regjistrin e Arvanidid te vitit 1431. Permbajtja e ketij doreshkrimi ishte perpunuar, organizuar, perkthyer ne Turqisht dhe botuar per here te pare ne vitin 1954 nga historiani dhe studjuesi i njohur Halil Inalcik. Titulli i plote i librit: Hicrî 835 Tarihli Sûret-i Defter-i Sancak-ı Arvanid (1) Specialistet e fushes thone se Halil Inalcik vendosi standarte te larta ne fushen e studimeve mbi Perandorine Otomane. Ai ndryshoi kendveshtrimin e historianeve Perendimore rreth kesaj Perandorie te madhe. Midis te tjerash ai shpjegoi se si Porta e Larte mori nen kontroll Ballkanin. Ne kete fushe futet dhe publikimi i regjistrit te permendur me siper. Halili ishte nje nacionalist Turk, por ne profesionin e tij ai kishte standarte te larta shkencore. Per meritat e tij te padiskutueshme, Inalcik u punesua dhe vleresua lart nga universitetet me te degjuara te Botes. Le te ndalemi ne Defteri i Arvanidid. Inalcik shkruan se autori kryesor i saj ishte nje person i quajtur Jusuf; nje nenpunes i edukuar i Portes se Larte. Ka shume mundesi qe ai te ishte njohes i gjuhes Shqipe, gjithashtu. Per permbushjen e ketij projekti madhor per kohen, Josufi kishte ndihmesit e tij qe ishin banore te zonave perkatese. Keta persona ishin njohes te administrimit vendor, gjuhes se vendasve, besimeve fetare, traditave lokale, etj. Inalcik sqaron se nenpunesit/regjistruesit e edukuar myslymane quheshin “Kātibs”, (Qatip ne Shqipen e sotme). Ndersa ata qe ishin vendas quheshin “Yazici”, (Jazexhi ne Shqipen e sotme). “Yazici” ishin kreyeshisht te Krishtere, por kishte dhe Myslymane, mbase te konvertuar rishtazi. I gjithe ekipi i ‘Censusit Otoman’ te Arvanidid kishte per detyre te raportonte me saktesine me te madhe te mundeshme te dhenat nga terreni. Ketu futeshin emrat e timarioteve, vendbanimeve, fshatrave, provincave, numri i banesave, taksat e mbledhura, etj. Pra, ligji kerkonte perpikmeri dhe ndalonte manipulimin e te dhenave. Perndryshe, Sulltani ta priste koken ! Si rrjedhim: Ne se dikush quhej Jovan, ai regjistrohej si Jovan, dhe pike ! Saktesia e ketij informacioni ishte skeleti administrativ ku mbeshtetej sistemi i Timarit. Nje sistem qe e ktheu Perandorine Otomane ne fuqine me te madhe te kohes. Tendenca per te injoruar, anashkaluar apo tjetersuar kete fakt eshte thjesht nje gabim trashanik. I qellimshem apo jo, kjo eshte nje ceshtje tjeter. Lind pyetja: A egzistonte emri Gjon ne ate kohe ? Egzistonte nje version i afert i tij qe Inalcik e pershkruan si "Gön". Une po e konsideroj si "Gjon". Ne regjistrime shfaqen edhe emrat "Gergi" dhe "Gin" qe respektivisht po i konsideroj "Gjergji" dhe "Gjin"(2). Atehere, perse te derguarit e Portes se Larte do te shkruanin se i jati i Iskender Beg/Skenderbeut, quhej "Yuvan"dhe zoterimet e tij "Yuvan-ili" ? Ne se pranojme se i jati i Skenderbeut quhej Gjon, c'fare i kishte shtyre ata te fallsifikonin te dhenat dhe ta transformonin "Gön" ne "Yuvan " ? Rreth 20 vite me vone, ne vitin 1973, Inalcik botoi nje nga punimet e tij me te njohura: The Ottoman Empire 1300-1600 / Perandoria Otomane 1300-1600 . Ne kete liber, qe konsiderohet si nje nga me shkencoret mbi kete teme, ai trajton dhe Shqiperine e atehershme, rezistencenen e Iskander Beg/Skenderbeut kunder Portes se Larte. Por kete radhe te jatin e Skenderbeut ai e quan "Ivan", dhe jo "Yuvan" Perse ky ndryshim ? Mbase ne kerkimet e tij ai kishte hasur materiale me domethenese. Duke u rikthyer perseri ne “Defteret” e Portes se Larte te vitit 1431. Ne prezantimin e Zt. Fevziu(3) shfaqen dhe dy regjistrime te tjera. Nje i zones Korce-Permet. Tjetri i zones Kastoria-Kolonje, i cili sipas studjuesit ne video, eshte me i detajuari. Po ndalem shkurtazi tek ky i fundit. Mendoj se Kolonja ishte lidhur me Kastoria/Kosturin nepermjet Kishes Orthodokse mbase qe 1000 vite te shkuara. Fatkeqesisht, gjate Luftes se Dyte Boterore, godina e Mitropolise ne Kastorja u bombardua. Zjarri shkrumboi pergjithmone informacionet shekullore. Keshtu qe rekorded e Arkivit Turk jane te nje rendesie te vecante. Studimi i tyre hedh drite mbi te kaluaren, banoret e atehershem te Kolonjes, emrat, besimet fetare, gjuhet e folura, zanatet, aktivitetin ekonomik, etj. Uroj qe ky matrial te shqiperohet i pa ndikuar nga idjotesite e kohes. Destinacioni duhet te jete e verteta historike dhe jo manipulimi apo tjetersimi i asaj c’ka eshte shkrojtur 600 vite me pare. Me sa kuptoj, ky hap nuk mund te hidhet nga persona qe e kthejne Ivanin ne Gjon. Ndersa vendosjen masive te popullatave nga Anadolli ne Ballkan e trajtojne si levizje ushtaresh … Shenime dhe sqarime 1- Kam lexuar ne Internet se ky liber eshte shqiperuar ne vitin 2017. Jam perpjekur ta ble, por nuk kam gjetur as edhe nje kopje. 2- Ne kete faqe shfaqet nje timariot i quajtur Petros Agramatikos djali i te cilit eshte kthyer ne Myslyman dhe ka mare emrin Hamza. 3- Zt. Fevziu shprehet se per Shqiperine ka te dhena ne arkivat e Venedikut. Edhe ne se ka te tilla, ato kane te bejme me te dhena fragmentale kryesisht per ate qe quhej "Albania Venedikase". Mendoj se ne Arkivat Turke gjenden dokumenta shume te rendesishem te historise Ballkanike dhe asaj Shqiptare. Janar, 2024

Hymni kombetar shqiptar eshte nje melodi rumune. Perse Shqiptaret kendojne nje kenge te "marre borxh" nga Rumania ? Perse Shqiptaret kendojne nje kenge Rumune ? Shume Shqiptare as qe e kane idene qe Himni Kombetar e ka zanafillen ne nje kenge patriotike Rumune te vitit 1880 me tekst te Andrei Bârseanu dhe muzike te Ciprian Porumbescu. Shume vite me vone, mbase ne Vjeshten e vitit 1912, Asdreni shkroi vargjet e Himnit Shqiptar qe jane te ndryshme nga ato te kenges Rumune por dy strofa kane ngjashmeri te madhe. Si u be kjo kenge simbol i Shqiperise ? Historia eshte e ngateruar ... Kenga Rumune Himni Shqiptar Pse u be nje kenge Rumune Himni Nacional i Shqiperise ? Nje pyetje e lene pa pergjigje dhe ne heshtje. Si ne rastin e Flamurit ashtu dhe ne ate te Himnit Kombetar historianet dhe politikanet Shqiptare anashkalojne faktet historike dhe injorojne kuptimin dhe rendesine e simboleve kombetare. Tek-tuk, ka ndonje shkrim ne Internet ku tregohet se si disa studente ne Bukuresht "huazuan" nje kenge Rumune dhe e kthyhen ate ne Himnin Shqiptar fare rastesisht ... Do te ishte mire qe kjo kategori njerzish te shihte me vemendje filmin "Gjeneral Gramafoni". Mbase filmi eshte "i dale kohe" por mesazi i pllakes se "Xhixhilese" vazhdon te mbaje vleren historike. Kur filloi ndihma dhe ndikimi Rumun ne Rilindjen Shqiptare ? Rumania ishte vendi Ballkanik qe stimuloi dhe suportoi shpirterisht dhe financiarisht krijimin e ndjenjave patriotike ne nje pjese te mire te Shqiptareve. Rreth viteve 1880, kur Perandoria Osmane filloi te shfaqte shenjat e shembjes perfundimtare, shtetet e Ballkanit, Greqia, Serbia, Bullgaria, Mali i Zi dhe Rumania filluan te luftonin per teritore sa me te gjera. Problemi kryesor ishte ndarja e provinces se Maqedonise per te cilen Sllavet dhe Greket luftonin hapur, ndersa fuqite e medha ne prapaskene. Tokat ku jetonin Shqiptaret ishin ne plan te dyte. Kjo sepse ndjenjat nacionale Shqiptare ishin ne hapat e para. Greket dhe Sllavet ishin ne kontakt te drejtperdrejte me Shqiptaret dhe kishin shekuj qe jepnin e mernin me njeri tjetrin. Per Rumanine, e vetmja mundesi qe egzistonte, ishte prezenca e Vlleherve te cilet mund te perdoreshin per qellimin final te Rumanise; mbajtjen e Sllaveve dhe Grekerve sa me te kontrolluar ne shtrirje tokesore dhe influence politike. Vlleherit, apo Arumunet, mund te mernin ne duar fatin e nje shteti te ri Shqiptar qe do te krijohej ne te ardhmen dhe te beheshin nje faktor i rendesishem i mbrojtjes te interesave Rumune ne ate zone te Ballkanit. Keshtu, duke mos humbur kohe, qeveria Rumune mirepriti shume emigrante Shqiptare, kryesisht nga zonat e Korçes, Ersekes dhe Permetit dhe inkurajoi krijimin e shoqatave Shqiptare. Keta njerez dhe organizata kuptohet qe do te ishin nen kontroll dhe perdoreshin per qellime me te rendesishme se shtypja e nje gazete apo libri ne gjuhen Shqipe. Ne Janar te vitit 1885 krijohet ne Bukuresht "Shoqeria Drita" me drejtuese dy tregetare te fuqishem, Anastas Avramidi Lakçe, lindur ne Korçe, dhe Kostandin Efthim lindur ne Drenove. Per kete organizate, me ndihmen e qeverise Rumune, u mblodhen 15,000 Franga te cilat u vune ne dispozicion te saj. Shoqeria bleu ne Austri nje makine shtyp-shkronjese dhe filloi shtypjen e librave te autoreve te ndryshem, si vllezerve Frasheri, Jani Vreto etj. Keto libra u derguan kryesisht ne Korçe dhe perdoreshin nga Shkolla e Vajzave dhe Shkolla e Djemve te hapura ne kete qytet. Ne vitin 1887 shoqeria ndroi emrin ne "Dituria" dhe vazhdoi aktivitetin e saj duke botuar me shume libra shkollore dhe materiale te ndryshme, perfshi dy botime fetare Protestane. Ne te shumten e rasteve keto libra dhe materiale dergoheshin ne Shqiperi ne menyre te fshehte nepermjet sherbimeve postare te Italise dhe Austro-Hungarise. Shoqatat, aktivitetet dhe personat qendrore te levizjes Pro-Shqiptare ne Rumani Nje nga figurat qendrore te levizjes Pro-Shqiptare ne Bukuresht u be Nikolla Na ç io, nje Arumun nga qyteti i Kor ç es. Ai u largua nga "Shoqeria Drita" pasi asaj ju ndrua emri ne "Dituria", dhe me sa duket programi, dhe krijoi nje organizate te re te qojtur po ashtu "Drita". Kjo organizate u krijua ne 9 Janar 1887. Nen udheheqjen e N. Na ç io organizata do te kthehej ne nje nga rrymant me te fuqishme te levizjes Pro-Shqiptare ne Rumani (Shih ne fund te artikullit disa shenime rreth N. Na ç io). Nikolla Na ç io (1843-1913), kishte nje te kaluar kriminale; ai kishte vrare zevendes konsulline e Greqise ne Egjypt. Pas vrasjes ai kerkoi mbrojte ne ambasaden Rumune me arsyetimin se duke qene Shqiptar ai ishte subjekt i ligjit Otoman dhe jo atij Egjyptian. Ambasada i refuzoi kerkesen por ai mundi te largohet nga Egjypti, ku u denua me vdekje ne mungese, dhe te arrije ne Bukuresht ku dhe vendoset perfundimisht ne vitin 1884. Ne vitin 1888 Na ç io filloi botimin e gazetes dy-gjuhesore te qojtur "Sqipetari/Albanezul". Ai shpresonte marjen e ndihmave nga qeveria Rumune me pretendimin se veprimtaria e tij perhapte gjuhen Rumune ne komunitetin Shqiptar dhe ne disa zona te Shqiperise. Gazeta nuk ariti ne Shqiperi dhe nuk pati jete te gjate. Ne Bukuresht, ne vitin 1892 u krijua Instituti Kulturor Shqiptaro-Rumun i qojtur "Lumina" (Emri ju vu ne baze te adreses ku u hap shkolla, Strada Luminei Nr 1. Shiko fotot me poshte). Shkolla kishte pjesmarje te vogel dhe mezi qendronte hapur. Objektivi i kesaj organizate ishte pregatitja e mesuesve te ardhshem te gjuhes Shqipe pavaresisht besimit te tyre fetar. Keta mesues do te dergoheshin ne rajonet ku jetonin Shqiptare, (Shqiperi, Austro-Hungari, Bullgari, Greqi, Itali, Maqedoni, Mal te Zi, Rusi, Serbi), dhe do te perpiqeshin te perhapnin gjuhen Shqipe dhe krijimin e nacionalizmit Shqiptar. Ne institutin Lumina, ku nxenesit jetonin dhe mesonin nen kontroll shume te forte, afroheshin keto lende: Gjuhet Shqip, Turqisht dhe Rumanisht Besim fetar; Kristianizem Orthodoks dhe Katolik, po ashtu Myslymanizem Teoria dhe Praktika e Mesim-dhenies Historia dhe Gjeografia e Perandorise Osmane Matematike Dituri natyre Organizimi Shteteror dhe Ligji Administrativ Osman Bukurshkrim dhe Vizatim Muzike Fiskulture Nje gjuhe e huaj qe plotesonte kerkesat e Perandorise Osmane ne menyren me te mire te mundeshme Shenim: Nje pike e statutit te kesaj organizate thoshte se do ti "keputej qafa" te gjithe atyre qe nuk zbatojne rregullat apo tradhetojne idealet e shoqates qe synimin kryesor kishte formimin e nacianolizmit Shqiptar si kunderpeshe e Helenizmit dhe Sllavizmit. Ne kete godine ndodhej shoqeria "Lumina" Ne vitin 1896 "Shoqeria Drita" i kerkoi qeverise Osmane te bente ne Shqiperi disa reforma. Nje nga kerkesat ishte qe vilajetet e Shkodres, Kosoves, Manastirit dhe Janines te bashkoheshin ne nje krahine te vetme ku administra te formohej me punonjes Shqiptare dhe Turq. Gjuhet e folura dhe mesuara ne shkolle ne kete Vilajet te madh do te ishin Shqipja dhe Turqishtja. Kerkesat perfshinin dhe pika te tjera si per shembull sherbimin ushtarak Shqiptaret duhet ta benin ne provincen e tyre dhe te kishin te drejten qe procedurat fetare ti benin ne gjuhen qe preferonin. Qeveria Osmane i injoroi keto kerkesa politike dhe jashte fuqise se kesaj organizate shume te vogel. Per me teper, Turqia i beri presion Qeverise Rumune te anullonte nje kongres qe levizja Pro-Shqiptare po perpiqej te organizonte ne Bukuresht, ne Shtator te vitit 1899. Si rezultat aktiviteti nuk u zhvillua. Pervec shoqatave te permandura me lart, grupe Shqiptaresh organizuan aktivitete kulturore-politike dhe klube te ndryshme si ato te studenteve Shqiptare ne Bukuresht te qojtur "Shpresa" dhe ajo e qojtur "Shoqeria e Mendimit te Rinise Shqiptare" ne Brăila. Megjithe perpjekjet e qeverise Rumune per krijimin e nje fronti te bashkuar Shqiptar ky qellim nuk u arrit kurre. Ne Nendor 1895, Ibrahim Temo, qe ishte nje nga themeluesit e levizjes "Bashkimi Osman", nenvizon se kur ai vizitoi Naçion ne Bukuresht vuri re se: "Shqiptaret e Krishtere ne Rumani qene te ndare ne dy grupe. Te pasurit ishin Filogreke dhe benin propogande kunder Osmanizmit, ndersa te tjeret, qe ishin mbledhur rreth partise "Drita", te udhehequr nga Naçio, ishin miqesore ne drejtim te Perandorise Osmane. Ky grup mbronte jo vetem Shqiptaret Myslymane qe vinin nga Shqiperia por dhe Turqit e Rinj" (1). Nje pershkrim interesant te veprimtarise se Nikola Naçios, qellimet dhe objektivat e organizates se tij, e jep Stavro Skendi ne librin e njohur: Rizgjimi Nacional Shqiptar (The Albanian National Awakening), shih faqe 148, 149. "Ai, (Nikola Nacio) beri thirje per bashkepunim midis Shqiptareve dhe Vlleherve te Shqiperise, Maqedonise dhe Pindit. Ne kete perpjekje ata do te gezonin mbeshtetjen politike dhe ekonomike te Rumanise, e cila ishte e interesuar ne fatin e Vlleherve dhe do tju afronte atyre simpatine e "Aleances Treshe" (Gjermania, Austro-Hungaria, Italia) te ciles Rumania i ishte bashkangjitur ne vitin 1883. Ne menyre qe te perfitonte nje suport me te madh nga Rumania, Nacio propozoi bashkimin e lavizjes nacionaliste Shqiptare me ate Vllahe me qellim krijimin e nje shteti te perbashket Shqiptaro-Vllah i cili do te kundershtonte planet e Greqise, Bullgarise, Serbise dhe Malit te Zi". "Grupi shoqeror i Nacios kishte si antare nderi personalitete te degjuara Rumune dhe linja kryesore ne programin e shoqerise ishte bashkepunimi politik dhe kulturor Shqiptaro-Vllah. Nacio ishte nje kundeshtar i alfabetit te Stambollit dhe insistonte qe nje alfabet komplet Latin ishte i domosdoshem per unifikimin e Shqiptareve. Ne botimet e tij ai kishte adoptuar nje alfabet te bazuar ne gjuhen Rumune. Si shoqeria (Drita) ashtu dhe publikimet e saj mbeshteteshin financiarisht nga qeveria Rumune". Interesi Austriak ne levizjen Pro-Shqiptare ne Rumani Duke pare potencialin e organizatave Shqiptare ne Rumani, Konsulli Austriak ne Bukuresht tregoi interest te vecante ne afrimin e tyre rreth politikes afatgjate te Austro-Hungarise ne Ballkan. Keshtu, ne nje leter qe Konsulli i shkruante Kontit Gustav Kalnoky, nje figute te larte te politikes se jashtme te Perandorise, ne date 22 Qershor, 1893, pasi permend perçarjen midis grupeve Shqiptare, ben pyetjen retorike: "A mund te vije momenti kur Shqiptaret te thiren ne skene per te lojtur rolin perkates ne ri-konfigurimin politik te Gadishullit Ballkanik ?" (2). Ne raport Konsulli thote se ne Rumani jetonin 30,000 Shqiptare. (Shenim: raporte te tjera bejne fjale per nje numur me te vogel). Ne te njejten leter, ai thote se Italianet po perpiqen prej kohesh te influencojne Shqiptaret. Kohet e fundit dhe Ruset po shfaqin interes ne Shqiperi. Per shemull, ai mer zonen e Korçes ku nje djalosh, i qojtur Harallamb Hristo Koçov, nga fshati Boboshtice, nje fshat Bullgarisht-foles, po perhap influencen Ruse. Ky person i studiuar ne Thessaloniki dhe Odesa, kishte shkuar ne Bukuresht dhe kishte patur takime me komunitetin Shqiptar duke ju ekspozuar atyre pozicionin Rus mbi Ballkanin. Konsulli Suzzara i permend Kontit Kalnoky qe ne gazeten e tij Naçio shprehet vazhdimisht kunder Grekerve dhe Sllaveve por nuk dihej qendrimi ndaj Ruseve. Konsulli thote se nga takimet qe ka patur me Naçion ai mban mire parimin e Naçios: "Me mire te marresh sesa te japesh" (3). Aritjet e politikes largpamese Rumune Rumania afroi nje ambjent liberal per rrymat e ndryshme politike qe kishin nisur te krijoheshin ndermjet emigranteve Shqiptare. Politika Rumune arriti te behej nje faktor thelbesor ne krijimin e nacionalizmit Shqiptar dhe do ta perdorte "Karten Shqiptare" ne vitet e mevoneshme kur kufijte e Ballkanit do te diskutoheshin dhe vendoseshin ne zyrat e fuqive te medha. Nje shembull i mire se si mund te integroheshin emigrantet dhe aspiratat e tyre ne krijimin e nacionalizmit ishte qyteti i Korces. Ne nje leter te viteve te mevoneshme qe misionaret Protestane Amerikane Zt. dhe Znj. Kenedi i dergonin qendres se tyre ne Boston nenvizonin se: "Korça eshte djepi dhe shtepia e nacionalizmit Shqiptar. Asnje qytet tjeter ne Shqiperi kishte patur me shume influence ne jeten nacionale Shqiptare" (4). Per njeren apo tjeteren arsye, misionaret Amerikane nuk bejne ndonje analize pse Korça ishte ajo qe ishte. Por edhe pa e thene njeri, arsyeja kuptohej; diaspora Shqiptare ne Rumani kishte luajtur rolin kryesor ne kete drejtim. Keshtu, ne vitin 1890 Petro N. Luarasi, drejtori i shkolles Shqipe te Korçes, shkoi ne Turqi, Bullgari dhe Rumani per te kerkuar ndihme financiare. Nga Shqiptaret e Turqise mori zero ndihme, nga ata te Bullgarise mori premtimin per 15 Napolona ari , kurse nga ata te Rumanise arriti te merrte ne total 200 Napolona ari . Shrimet e kohes bejne fjale qe Nuçi Naçi, me funksionin e drejtorit te shkolles Shqipe, mbante korespondence me Albert Gjiken, qe ishte nje nga kandidatet kryesore per fronin e princit te Shqiperise se ardhme. Ne vitin 1901, kur shkolla e Korçes mbeti keq nga ana financiare, Gjika beri nje donacion prej 500 Frangash. Albert Gjika ishte guvernatori i provinces te Vllahise ne Rumani dhe kishte lidhje te vecanta me Perandorine Austro-Hungareze. Administrata Turke e kohes vezhgonte lidhjet qe ky kishte me emigrantet Shqiptare ne Rumani dhe familiet e tyre ne atdhe. Keshtu ne vitin 1903, Turqit arestojne dhe burgosin Leonida Naçin, te vllane e Nuçi Naçit, me motivacionin se ishte i derguar nga Gjika per te filluar nje revolte anti-Turke. Figura te njohura politike te kohes, perfshi Ismail Qemalin, gjithashtu kishtin lidhje te forta me Gjiken i cili ishte shume i mirepritur ne mes te shoqatave Shqiptare ne Rumani. Qendrimi i Ismail Qemali ne Bukuresht dhe ngritja e flamurit ne Vlore Ismail Qemali, ne muajin Nendor, te vitit 1912, vizitoi disa qytete te Evropes; Bukuresht, Budapest, Viene dhe ndalesen e fundit e beri ne Trieste qe ishte nen kontrollin Austriak. Nga vizitat me te rendesishme ishte ajo ne Bukuresht ku arriti ne daten 3 Nendor 1912. Atje ai pati takime me disa grupe nacionalistesh Shqiptare qe ishin kryesisht nga zonat e Kor ç es. Ne kujtimet e personave me influence te asaj kohe, per shembull Spiridhon Ilo, nenvizohet se ata kishin pregatitur dhe flamurin qe do te ngrihej me rastin e pavaresise se vendit. Spiridhoni, qe mendohet te kete qene dhe dizenjatori i flamurit, insistonte se ai e solli flamurin me vete qe nga Rumania ku dhe e kishin shfaqur ne disa takime patriotesh ne Bukuresht perfshi dhe ate te dates 5 Nendor 1912 ne Hotel Kontinental ku Ismail Qemali kishte qene prezent. Ketij flamuri, Marigo Pozio (Marigo Kor ç ari) qe ishte kusherire e Spiridhonit, i qepi neper ane nje shirit me theke te verdhe. Sipas Spiridhon Ilos, ky ishte flamuri qe u ngrit ne Vlore. Spiridhon Ilo ishte nje nga burrat qe nenshkruan Memorandumin e Pavaresise se Shqiperise. Gjate qendrimit te tij ne Bukuresht Ismail Qemali pati takime me funksionare te larte te qeverise Rumune e cila i afroi dhe nje ndihme financiare. Midis te tjerash duket se ai ka diskutuar dhe "Planin B" per Shqiperine e ardhme; ate te shpallejes se saj nje vend i pavarur. Duhet nenvizuar se "Plani A" ishte krijimi i nje shteti autonom ne varesi te Perandorise Osmane. Ky plan nuk do ta pranonte kursesi perdorimin e nje flamuri "Bizantino-Orthodoks" dhe po ashtu te nje kenge patriotike Rumune si simbole te autonomise Shqiptare. Ketij plani i erdhi fundi ne 8 Tetor 1912 kur Mali i Zi i shpalli lufte Turqise. 10 dite me pas ne lufte hyne Bullgaria, Serbia dhe Greqia. Vetem pak dite luftime dhe lajmet nga fronti ishin shume te keqia per Turqine dhe ata qe deshironin te mbeteshin nen varesine e saj. Shume shpejt, aleatet Ballkanas, Bullgaria, Serbia, Mali i Zi dhe Greqia arriten fitore vendimtare mbi Turqine. Per me teper, filluan te pushtonin toka ku banonin Shqiptare. Si rezultat "Plani A" doli jashte loje dhe u vu ne jete "Plani B", tentativa per krijimin e nje shteti te pavarur Shqiptar. Ne arkivat e ministrise se jashtme Angleze gjendet nje dokument shume interesant. Ismail Qemali gjate qendrimit ne Viene kontaktoi diplomatet Angleze. Konsulli i Anglise ne Austri, Sir F. Cartwright, ne daten 10 Nendor, 1912, i shkruan Ministrit te Jashtem Anglez, Sir Edward Grey: "Ismail Qemali, kryetari i Shqiptareve, me telefonoi sot dhe informoi se shume shpejt do te shkonte ne Vlore te merrte pjese ne nje takim te shefave Shqiptare te cilet do te perpiqeshin te krijonin nje dokument me kerkesat e tyre te cilin do tja u dergonin Fuqive te Medha. Ai me tha se Shqiptaret ishin te vendosur te ruanin territorin e vendit, domethene zonat ku gjuha e tyre flitet ne pergjithesi, nga perfshirja ne ndonje shtet tjeter Ballkanik. Ata do te luftonin deri ne fund per te ndaluar copezimin e vendit. Ne se Serbise do ti lejohej te merrte pjese te medha te Shqiperise se Veriut atehere si rrjedhim nje gjendje e trazuar dhe revoltash do te ishte vazhdimisht prezente derisa Austria dhe Italia do te detyroheshin te nderhynin. Ai sugjeroi se Shqiperia mund te ndahej ne zona fisnore te ngjashme me sistemin Zviceran dhe nje Princ drejtues te zgjidhej nga Evropianet" . Me poshte nen shenimin "Shume kofidencial" dokumenti vazhdon: "Une i kerkova Ismail Qemalit te me parashtronte cilat ishin pikpamjet e udheheqesve Shqiptare ne lidhje me politiken e ardheshme te shtetit te pavarur Shqiptar, ne se nje i tille do te krijohej. Ai u pergjigj se ri-organizimet e pashmangeshme te Ballkanit mund te ç onin ne ate pike ku Bullgaria do te dominonte shtetet e tjera dhe keshtu shume shpejt Ballkani do te ndahej ne dy grupe; nje grup do permblidhte Bullgarine, Serbine, Malin e Zi dhe grupi tjeter Rumanine, Shqiperine dhe Greqine. Kjo gje do te krijonte nje balancim fuqish ne Lindjen e Aferme dhe kjo mund te ishte arsyeja pse Austria ishte shume e vendosur te mbronte pavaresine e Shqiperise" (5). Shenim ne dokumentin origjinal: Ky telegram i rendesishem, pervec Ministrit te Jashtem te Anglise, i ishte derguar dhe Drejtorit te Zbulimit te Forcave Detare Angleze dhe Drejtorit te Aktiviteteve Ushtarake. Nga sa me siper, duket qarte qe Ismail Qemali i kishte diskutuar te gjitha mundesite me funksionaret me te larte te politikes se jashtme te Rumanise dhe Austrise dhe kishte vene ne dijeni dhe Angline. Cilat ishin kontributet e levizjes pro-Shqiptare ne Bukuresht ne keto momente historike ? Sa e mbeshteti Rumania levizjen per pavaresi ? Ne ndryshim nga individed dhe grupet e tjera qe shkuan ne Vlore, grupi i Rumanise perfaqesohej nga 7 antare, firmoses se Memorandumit te Pavaresise; Dhimitër Zografi, Pandeli Cale, Kristo Mekshi, Dhimitër Emmanuel, Dhimitër Beratti, Dhimitër Ilo, Spiridhon Ilo. Po ti shtojme ketij grupi dhe Dhimiter Tutulanin, Vllah me origjine nga Voskopoja , Aristidh Ru ç in me origjine Vllahe (lindur ne Sheper te Zagorise), Thanas Floqin, Vllah nga fshati Floq (afer Cerikut), arihet ne konkluzionin se Arumuno-Vllaho-Shqiptaret, me mbeshtetjen e Rumanise, ishin forca kryesore qe deshironte te shkepuste perfundimisht Shqiperine nga ndikimi Otoman. Grupi i Bukureshtit, i cili u shoqerua nga dhjetra pasuse deri ne Vlore, ishte me i pregatituri per kete ngjarje historike dhe njekohesisht me pro-Perendimori. Grupi konsideronte vetem variantin e nje Shqiperie te pavarur, larg ndikimit Otoman dhe solli me vete flamurin dhe melodine Rumune me tekst te Asdrenit qe do te beheshin simbolet e para te shtetit ne lindje e siper. Per me teper ky grup kishte derguar njerzit e tij ne Kor ç e dhe disa zona te tjera te Shqiperise dhe kishte arritur te mblidhte nje kapital jo te vogel qe do te sherbente si "Buxheti i Shtetit te Pare Shqiptar". ********** Ketu lind pyetja, a mund te organizoheshin Shqiptaret ne Rumani ne nje forme te tille pa perkrahjen dhe miratimin e qeverise Rumune ? Te konkludosh qe keto aktivitete ishin thjesh levizje spontane te nje grupi te vogel emigrantesh apo studentesh eshte nje mendim driteshkurter. Duket qarte qe ndjenja patriotike lojti nje rol te konsiderueshem ne krijimin e levizjes nacionaliste ne komunitetin Shqiptar, por nuk ishte faktori i vetem dhe as vendimtari. Renia e sundimit Otoman krijoi hapesira dhe mundesi ekonomike te cilat shume Shqiptare te besimit Orthodoks i konsideruan si momente te arta. Shume familje te krishtera the zonave te Kor ç es i kishin studiuar femijet e tyre ne shkollat me ne ze te kohes. Ata kishin akumuluar dituri, pasuri dhe deshire per te ecur perpara. Qellimet e tyre do te plotesoheshin ne menyren me te mire te mundeshme ne se rezohej perfundimisht menyra Otomane e ndertimit dhe funksionimit te shoqerise ku ata kishin qene qytetare te kategorise se dyte. Zgjedhja e nje flamuri me kuptim dhe permbajtje thellesisht Bizantino-Orthodokse, qe kishte shume pak te bente me Shqiperine e vitit 1912 dhe huazimi i nje kenge patriotike nga nje vend i Krishtere, ishin nje mesazh i qarte i pozicionit qe kishte zene komuniteti Shqiptar ne Rumani. Shteti Rumun, duke pare se levizja per pavaresi kishte mare vrullin e duhur ne kohen e duhur, ndihmoi me sa kishte mundesi. Eshte qesharake te mendosh se Rumania e beri gjithe kete thjesht per te perkrahur aspiratat veteqeverisese te Shqiptareve dhe te drejtat e minoritetit Arumun/Vllah. Rumania dhe aleati i saj i fuqishem Austria kishin qellime te tjera qe perkohesisht kishin te njejten kahje me deshirat e nje pjese te Shqiptareve dhe nje grupi te caktuar Vllah/Arumun. Sido qe te ishte, Rumania e permbushi rolin e saj dhe: “Rumania ishte vendi i parë që njohu pavarësinë e Shqipërisë, që u shpall më 28 nëntor 1912, pasi u “projektua” në takimin e patriotëve shqiptarë më 5 Nëntor, në Bukuresht" (6). Kjo foto e manipuluar, qe shpesh eshte paraqitur si "Dita e Ngritjes se Flamurit" eshte mare ne vitin 1913 dhe jo ne 28 Nendor 1912. Ne ballkon mungojne shume nga inisiatoret dhe firmosesit e "Memorandumit per Pavaresine e Shqiperise". Bile, nje shtylle druri eshte mbivendosur mbi foton origjinale, mesaduket te mbuloje ndonje "armik" ne ballkon ... Duket qarte qe "Qylafi" dominon "Qeverine e Perkoheshme te Shqiperise" qe ne te vertete nuk ishte aspak nje e tille sepse ajo perfaqsonte vetem nje pjese te vogel te Shqiptarve. Lind pyetja, ku jane perfaqsuesit e "Krahut Evropian" te levizjes per krijimin e nje shteti indipendent me orjentim Perendimor ? Ku jane ata qe sollen Flamurin dhe Hymnin Kombetar ? Ajo qe bie ne sy eshte qe kete radhe ka disa flamure, kurse nje vit me pare nuk dihej cfare flamur do ngrihej dhe nuk u gjet asnje flamur ne Shqiperi por u soll nje nga jashte ... A mos u perdor shqiponja dy-krenare, apo "Flamuri i Skenderbeut" sic do te thone disa, si nje simbol manipulues per te krijuar idene se "Turqizma" kishte marre fund ?! Po Ismail Qemali pse mban, nje qylaf te kuq qe ishte simbol i Otomanizmit ? Si u perpoq Rumania te zmadhonte teritorin e Shqiperise duke perdorur "Karten Vllahe" Ismail Qemali ishte nje person i pa qendrueshem. Ai kishte qene ne nje fare menyre "agjent i lire" qe ju sherbente disa "zoterinjve" ne te njejten kohe. Diplomatet perendimore nuk kishin besim ne Ismail Qemali dhe qeveria qe ai pretendonte se kishte ngritur nuk njihej nga Fuqite e Medha. Ne Qershor 21, 1913, Ministri i Jashtem i Anglise, Sir Edward Grey, ve ne dijeni ambasadorin e tij ne Viene, Sir F. Cartwright, se ai kishte folur me ambasadoret e Austrise dhe Italise. Ambasadori Austriak i kishte shprehur pelqimin e Austrise per idene e nje projekti 10 vjecar dhe ngritjen nje komisioni kontrolli per organizimin e Shqiperise, ne se kerkesat Austro-Italiane pranoheshin. Ai, pra Sir Edward Grey, ju kishte shprehur ambasadoreve keqardhjen e tij qe qeverite e tyre nuk kishin aprovuar nje propozim Francez ne kete projekt. Sipas kendveshtrimit Anglez, hezitimi ishte i lidhur me: "vizitat e Essad Pasha ne Rome dhe Viene dhe intrigave te njerezve si Ismail Kemal qe kishin krijuar idene se nje lloj qeverie e perkoheshme ishte formuar ne Shqiperi nen kujdesjen e Austrise dhe Italise dhe se kjo qeveri ishte krijese e shteteve ne fjale. Objektivi, [i Ismail Qemalit], ishte njohja e kesaj qeverie nga Fuqite". Sir Edward Grey vazhdon duke thene: "Ambasadori i Austrise me siguroi mua se kjo gje nuk kishte asnje baze" (7). Ne kete periudhe kohe, kur fuqite e medha po perpiqeshin te arrinin mirekuptim rreth krijimit te Shtetit Shqiptar dhe kufijve te tij, Rumania lojti bukur karten e Vlleherve. Ne ri-konfigurimin e Ballkanit, Austro-Hungaria kishte qellimet e saj strategjike por dhe ndihmonte aleatin e saj, Rumanine, me te gjitha menyrat dhe rruget e mundeshme. Austria mbeshteste idene Rumune se zonat e Pindit, ku banonin shume Vlleher, duhet ti bashkoheshin Shqiperise sepse sipas tyre: "Vlleherit ishin te bindur se kishin shanse me te mira per te mbrojtur karakteristikat e tyre nacionale ne se beheshin pjese e Shqiperise qe kishte nje civilizim dhe zhvillim shume me inferior se i tyri; avantazh qe ata do ta humbnin ne se beheshin pjese e Greqise" (8). Vlen per tu permendur se studiues te kohes kane verejtur ndryshimet qe egzistonin midis grupeve te ndryshme te Vleherve. Vleherit e Gramozit kishin qellime dhe tenenca te tjera nga ato te Vlleherve te Pindit. David G. Hogarth ne librin e tij "The Nearer East", botuar ne vitin 1902, shpjegon: Malesoret e Gramozit dhe Pindit te vendosur ne afersi te Gorices, bile qe nga Agrafa ne distriktin e Aetolia, dhe ne anet e brezit te Cetes, zakonisht e vecojne veten nga Tosket me te cilet, prape se prape, ata pranojne se kane lidhje, se paku si kusherinj. Eshte vene re se disa vite me pare, nje Vllah nga Rumania, inkurajoi gjithe Shqiptaret te bashkoheshin ne nje nacionalitet me popullin e tij. Megjithese solide si race, me tipare dhe karaktere te ngjashme, Vllehrit e Veriut jane te ndryshem nga ata te Jugut bazuar ne kerkesat e tyre specifike, gjuha e folur dhe deri ne nje fare mase besimi fetar apo qellimet politike. Masaret ose Vllehrit Rumune, [Arumunet] , te Gramozit flasin versionin Latin dhe gjithmone kane patur tendenca gjithe-Latine. Te "Varferit", Kucovlleherit e Pindit flasin Greqisht, dhe sot, ne cdo lloj kendveshtrimi, jane Orthodokse dhe Helenike " (9). Pra duket qarte se Vlleherit ishin ndare ne dy grupime kryesore me interesa dhe objektiva krejt te ndryshme. Pjesa pro-Rumune ishte stimuluar dhe suportuar fuqimisht nga shteti Rumun me qellimin final perdorimin e ketij grupi shoqeror si ballance kunder Greqise. Propoganda pro-Rumune ne mesin e Kucovlleherve coi ne ashpersimin e mardhenive Greko-Rumune dhe ne vitin 1906 Greqia preu mardheniet diplomatike me Rumanine. Per me shume informacion, rreth pozicionit te Mreterise Rumune ne lidhje me kete ceshtje, shih shenimet me poshte. Aq i forte ishte ndikimi Rumun tek aleati i saj Austro-Hungaria sa qe ne Qershor 1913, kjo e fundit i dergon fuqive te tjera nje memorandum ku paraqiste kerkesat e saj ne lidhje me percaktimin e kufijve Jug-Lindore te Shqiperise se ardhshme. Memorandumi Austriak fillonte me keto pika: - Bregdeti Shqiptar duhet te zbrese deri ne Thalia - Korça dhe teritoret e saj duhet ti bashkohen Shqiperise - Nje perfaqsues i qeverise Rumune duhet te pranohet ne mbledhjen e ardhme e cila duhet te mare qendrim per fatet e Vlleherve te Pindit (10). Ne se keto kerkesa nuk plotesoheshin atehere Austria nuk do te vazhdonte baskepunimin me Fuqite e Medha. Dukej fare qarte qe kerkesat Austriake ishin sa pro-Rumune aq dhe pro-Shqiptare. Si rrodhen ngjarjet me tej dhe ç fare ndodhi me nacionalistet Vllaho-Shqiptare te Bukureshtit ? Ne vitin 1913, Fuqite e Medha krijuan Komisionin Nderkombetar te Kontrollit i cili u dergua ne terren te percaktonte kufijte Jug-Lindore te Shqiperise. Ka shume pak dokumenta rreth punes se ketij komisioni. Shumica e vendimeve u morr neper zyra politikanesh dhe bisedime te fshehta. Austria dhe Italia ishin dy fuqite kryesore qe vendosen sa e vogel apo sa e madhe do te ishte Shqiperia dhe kush do te bente pjese ne te. Megjithate, kontributi i Rumanise ishte shume me i madh se ç duket ne pamje te pare dhe kursesi nuk mund te injorohet. Per shembull, Kor ç a dhe zonat perreth u kerkuan ne menyre specifike te perfshiheshin ne territorin Shqiptar dhe per kete Austria, aleati me i ngushte i Rumanise, nuk leshoi pe kur ne te njejten kohe ajo ishte iniciatore per kalimin ne zoterim te Serbise te zonave te medha me popullsi 100% Shqiptare, si p.sh. zona te tera ne Kosove. Qe te arrihej perfshirja e zonave Jug-Lindore, apo Vorio Epirit sipas pozicionit Grek, ne territorin e shtetit te ri Shqiptar, Rumania luajti nje politike shume te zgjuar me komunitetin Arumuno-Shqiptar. Pjesa me e madhe e ketij komuniteti ishin Vlleher nga zonat e Kor ç es. Midis ketij grupi kishte patriote dhe nacionaliste enderrimtare, qe besonin vertet ne nje Shqiperi te lire dhe te pavarur. Por kishte dhe shume aventuriere qe pretendonin te beheshin "bejleret e rinj" te nje shteti Shqiptaro-Vllah qe do te ndertohej ne te ardhmen. Vlen per te permendur rasti i Kongresit te Triestes qe u mbajt nga 27 Shkurt deri ne 6 Mars te vitit 1913. Nje figure kryesore ne kete ngjarje ishte Baron Franz Nopcsa (1877-1933) qe pretendonte te behej Mbret i Shqiperise. Ne kujtimet e tij, ai pershkruan se si behej pazar i hapur per fronin e Mbreterise Shqiptare dhe se si perfaquesit Shqiptare shiteshin dhe bliheshin sikur te ishin mallra konsumi. Ne nje moment ai shprehet: "Pas nje debati rreth pozicionit te Vlleherve ne Kongres dhe ne Shqiperine e ardhme, debat te cilin Faik Konica e zgjidhi ne favor te Shqiptareve, duke ju leshuar Vleherve, pak a shume, nje ultimatum". (11) Bazuar ne kete informacion, duket qe Vlleherit kerkonin pozicion vendimares dhe tentonin te ruanin vecorite e grupit te tyre etnik. Nopcsa e konsideron kongresin si nje "pordhe" kur shkruan: "Ne pergjithesi Kongresi nuk ishte azgje tjeter vec se nje "pordhe e vakur". Momenti me i vecante ishte nje mosmareveshje midis Vlleherve dhe Shqiptareve, gjate te ciles nacionaliteti i vogel i Vlleherve, qe bile akoma nuk kishte lindur zyrtarisht, dha nje prove te madhe te fanatizmit te tij dhe megalomanise Ballkanike". (11) Disa nga keta persona, kur pane se gjerat ishin me te nderlikuara se ngritja e nje flamuri apo kendimi i nje kenge u larguan perseri, dikush ne Rumani, dikush ne Amerike, dikush ne Greqi ... Situata te reja, aleate te rinj Shperthimi i Luftes se Pare Boterore, me 28 Korik, 1914, shkateroi frontin pro-Shqiptar dhe askush nuk kishte nge te merrej me fatet e nje vendi te vogel qe egzistonte vetem si nje projekt. Ata qe pak muaj me pare kerkonin zbatim te ligjeve dhe marveshjeve nderkombetare, nuk nguruan te pushtonin pikerisht tokat qe ata kembengulnin qe ju perkisnin vetem Shqiptareve. Tani, nga miq dhe aleate, Austro-Hungaria dhe Rumania luftonin per interesa te ndryshme, keshtu qe komuniteti Shqiptar ne Bukuresht e humbi rendesine dhe u zhyt ne harrese. Austriaket, qe pushtuan nje pjese te mire te Shqiperise, gjeten aleate te rinj, si per shembull, Sali Butken. Rasti me tragjik i bashkepunimit midis Austriakeve dhe banditeve Shqiptare ishte aksioni i famshem "Voskopoja". Ishte e Hene, 16 Tetor, 1916, kur ne qiellin e Voskopojes u shfaq nje aeroplan Austriak i cili vrojtoi fshatin dhe zonat perreth. Pasi u siguruan se ne zone nuk kishte trupa ushtarake, apo levizje drejt fshatit, Austriaket i hapen Saliut driten e gjelber ... Per 3 dite me radhe, Saliu me bashibozuket e tij, shume nga te cilet ishin hajdute dhe vrases ordinere, masakruan popullaten, shkateruan dhe dogjen Voskopojen dhe nje here me shume ne historine e saj. Pretendimi se Voskopoja u shkaterua sepse banoret ishin pro-Greke dhe anti-Shqiptare eshte shume per tu ç uditur kur jo shume kohe me pare Austriaket dhe Rumunet kembengulnin se Vlleherit preferonin te ishin pjese e Shqiperise dhe jo e Greqise ku identiteti i tyre ishte nen rrezik dhe ata persekutoheshin sistematikisht. Duket ironike ? Edhe mundet ! ********** Sido qe te kete qene, ka qene! Veshtire te gjendet nje konkluzion i pranueshem nga historianet Shqiptare rreth arsyeve, lojtareve kryesore dhe objektivave afatgjate te krijimit te shtetit Shqiptar. Por, si atehere edhe sot, Shqiptaret vazhdojne te kendojne nje kenge "te mare borxh" dhe kete fakt nuk e hedh dot poshte ... Shenime te rendesishme sqaruese dhe plotesuese rreth shkrimit Rumania ishte pro-Shqiptare dhe anti-Serbe. Ambasadori i Anglise ne Bukuresht, Sir George Barclay, ne daten 6 Dhjetor, 1912, i dergon Ministrit te Jashtem, Sir Edward Grey, nje raport ku pershkruhet me imtesi nje bisedim privat qe ai kishte patur me Mbretin e Rumanise, Charles. Midis te tjerash raporti* thote: "Shkelqesia e Tij konsideroi kerkesen Serbe per dalje ne Adriatik, (duke mare nje pjese te Shqiperise, qofte kjo dhe nje rip i ngushte toke), te pa pershtatshme me autonomine e Shqiperise, dhe autonomia e Shqiperise ishte nje çeshtje me rendesi te madhe per Rumanine. Permeshume, nje rruge Serbe neper Shqiperi do te krijonte konflikt te vazhdueshem me Shqiptaret qe jane njerez te veshtire per tu kontrolluar. Sa per Durresin, ideja e daljes se Serbise ne det nepermjet ketij porti ishte jo-praktike. (Durresi) Ishte gjiri me i keq ne Adriatik dhe hekurudha qe do te lidhte ate ishte e detyruar te kalonte ne nje zone shume malore duke e bere projektin te pa leverdisshem. Une mora kurajon te pyes perse Rumania kishte kaq interes ne autonomine e Shqiperise. Shkelqesia e Tij mu pergjigj se ka rreth 150,000 ** Vllehe ne Shqiperi dhe per me shume gjuha Shqipe ishte me e afert me Rumanishten sesa Sllavishten. Shkelqesia e Tij tha se shpresonteqe qe Britania e Madhe te mos ishte kunder nje Shqiperie autonome. Une i thashe se ajo [Britania e Madhe] nuk ishte, por ndjente nje fare keqardhje qe çeshtja e nje dalje Serbe ne Adriatik u ngrit ne kete bashkebisedim. Do te ishte me drejt qe nje problemi te zgjidhej ne kuadrin e nje marveshje te pergjitheshme mbi Turqine Evropiane. Shkelqesia e Tij foli per nje nervozizem qe kishte pushtuar Vllehrit ne vend [Rumani], dhe kjo ishte e natyrshme, sepse ne Rumani kishin arritur lajme te tmershme rreth persekutimit te Vlleherve ne zonat qe ishin pushtuar nga Greket. Rumania kishte shpenzuar se paku 30,000,000 Franga per kishat dhe shkollat e ketyre njerezve ne Turqine Evropiane dhe ata ishin trajtuar gjithmone me konsiderate nga Turqit" . (12) * Raporti pervech Ministrise se Jashtme i ishte derguar dhe Mbretit te Anglise. Shenim i bere ne raportin origjinal. ** Bazuar ne raporte te tjera ky numur duket shume i egzagjeruar. Shenim i bere ne raportin origjinal. --------------- Sami Frasheri (Şemseddin Sami) ishte nga te paret qe vleresoi ndihmen Rumune ne levizjen nacionaliste Shqiptare. Ai shkruante: "Ishte Rumania ajo qe ndihmoi Shqiperine me shume se kushdo tjeter. Ajo deshte qe Shqipetaret te ndaheshin nga Greket. Kompania e pare Shqiptare u formua ne Rumani. Shtypshkronja e pare Shqiptare u hap po aty dhe gjithashtu po aty u shtypen dhe librat e pare. Shqiptaret nuk do ta harojne kurre dashamiresine Rumune" . (13) ********** Paragrafet e verdha jane mare nga keto burime: Glimpses of Balkans - Cultural history. Faqe 38 (Ky eshte nje studim i detajuar i Zt. Abidin Temizer) Nikolla Nacio, într-un raport al consulului Austro-Ungariei la Bucureşti Nikolla Nacio, într-un raport al consulului Austro-Ungariei la Bucureşti Kennedy: “The Situation in Albania” - http://instituti.org/kennedy-the-situation-in-albania-14-july-1913/ The Balkan wars. The league and Turkey. Faqe 130 http://www.unkorce.edu.al/sites/default/files/fakulteti_edukimit/botimi_i_rumanise_i_redaktuar.pdf - Faqe 7 The B alkan wars. T he league and Turkey. F aqe 925 The B alkan wars. T he league and Turkey. F aqe 781 The Nearer East. David G. Hogarth. Faqe 148 The B alkan wars. T he league and Turkey. F aqe 881 http://www.albanianhistory.net/1913_Nopcsa_Congress-of-Trieste/index.html The B alkan wars. T he league and Turkey. F aqe 254 Glimpses of Balkans - Cultural history. Faqe 29 ( Ky eshte nje studim i detajuar i Zt. Abidin Temizer)

Qafa e Qarrit; kush eshte origjina e ketij toponimi ? Qafa e Qarrit, pema dhe xhvatesi Shpesh here, emrat e personave, sendeve, vendbanimeve, maleve, fushave, lumenjve, etj, perdoren si “vegla” per studimin e historise. Bie fjala, bazuar mbi origjinen gjuhesore te nje emertimi mund te arrihet ne konkluzionin se kete apo ate qytet e ka ndertuar filan popullate. Pak a shume, kjo eshte nje metodologji e provuar shkencerisht. Ne te njejten kohe, ndodh qe perpjekja per te “martuar” nje emer me nje etni te caktuar kthehet ne nje anekdote humoristike. Nje here, duke komenuar ne nje dokumentar te Zt. Marin Mema, insistova se emri “Vranisht” eshte nje emer sllav dhe jo pellazgo-iliro-arberor. Nje pasues i Zt. Mema reagoi duke shkrojtur se emri i fshatit “Vranisht” eshte nje emer shqiptar dhe do te thote “I vranet” dhe behet fjale per qiellin me vranesira … Pasi u perpoqa ti shpjegoj se emertimi Vranisht gjendet ne shume hapesira sllave dhe ka te beje me token dhe jo me qiellin, i thashe vetes: Sido qe te jete, mos kalo nga Vranishti se mund te te zere rrufeja ! ***** Disa vite me pare, duke udhetuar nga Korca per ne Erseke, shoferi i taksise ne nje segment te rruges me tha: Ketu, ne kohen e turkut, rinin hajdutet dhe plackitnin udhetaret dhe karvanet … Ne ate moment isha duke diskutuar dicka me nje bashkeudhetar dhe nuk u interesova te mesoja me shume rreth historise qe taksixhiu kishte degjuar nga te paret e tij. Shume muaj me vone, me ra ne dore nje harte e detajuar e Shqiperise, e pregatitur nga ushtria austriake ne vitet 1920. Natyrisht qe me beri pershtypje saktesia e detajeve/informacionit qe jepej ne harte. Duke u perpjekur te shqiperoj emrat e fshatrave te zones Korce-Kolonje me terhoqi emertimi “Qafa e Qarrit”. Kuptohet qe ky term gjegrafik eshte shume i njohur per banoret e zones, por edhe me gjere. Por c’fare do te thote “Qarr” ? Varret ke pyet ! Nje shqiptar do te thote se eshte nje emer peme; Qarr (Lis, Dushk …) Nje bullgar do te thote se fjala “Qarr” pershkruan nje “Xhvates”; nje person qe perfiton dicka padrejtesisht, kryesisht nepermjet dhunes. Ahhhh - i thashe vetes; taksixhiu kishte te drejte ! Por ky toponim vjen nga thellesite e shekujve dhe jo nga “Koha e Turqise”. Po aq te vjeter jane edhe emrat e shume fshatrave/vendbanimeve rreth e rrotull “Qafes se Qarrit”, qe ne pjesen me te madhe jane po ashtu me origjine sllave (shih harten e meposhtme). Kur bullgaret/sllavet emigruan dhe u vendosen ne zonat qe trajton ky shkrim, natyrisht qe ata gjeten banore me te hershem te cilet per thjeshtesi po i konsideroj iliro-pelazge dhe po them se ata flisnin shqip. Atehere kush mund te me thote ne se ne kete rast emertimi “Qarr” eshte nje sinonim peme, apo nje sinonim xhvatesi ? Mua personalisht me ngateron thenia: “Mere mo, se qarrë e ke !” . Dhjetor, 2021

Ishte Napoleon Bonaparte Shqiptar ? Piktura e mesiperme tregon Napoleonin ne betejen e Austerlitz. Ne sfond, dikush mban nje flamur me shqiponjen dy-kokeshe. Mbase dikujt i kijohet ideja se Napoleoni ishte shqiptar. Ne fakt, ai flamur nuk ka te bejne fare me 'Shqiptarizmen', por kjo eshte nje teme tjeter. Le te mbetemi tek Napoleoni ! Eshte per tu cuditur fakti qe vitet e fundit studiuesit dhe 'patriotet e Internetit' po zbulojne se shume persona te njohur ne bote jane, ose kane qene, shqiptare. Lista eshte e gjate dhe vazhdon te zgjatet dita-dites. Mjafton te shpenzosh disa momente ne YouTube ose FaceBook dhe te zbulosh 'gjurme shqiptare' ne cdo vend te botes apo hapesire te dijes. Ne mes te grupit te shqiptareve te famshem te 'zbuluar' kohet e fundit gjenden burra te njohur shtetesh, shkencetare, historiane, perfaqesues te besimeve fetare, etj. Nga gjithe keta do te vecoj 'shqiptarin' Napoleon Bonaparte, perandorin e famshem francez. Vendosa te shkruaj dicka rreth ketij 'zbulimi' sepse kjo teori me beri per te qeshur … Po 'copy and paste' nje fragment nga reagimi i nje Zoterie ne nje shkrim qe une postova ne faqen time personale ne FaceBook. Ai shkruante: “Do tju lutesha të lexonit biografinë e Napoleon Bonapartit ku shkruhet se Napoleoni deklaronte: Me burrat flas shqip ndërsa me gratë frëngjisht” . Disa kohe me pare bera nje test DNA-je. Midis te dhenave te tjera, thuhej se une dhe Napoloni kishim te njejtin para-ardhes. Kur kishte jetuar para-ardhesi yne i perbashket ? Sipas shkences, mendohet qe kjo te kete ndodhur vetem … 20,000 vjet te shkuara. Me poshte tregohet pjesa e raportit te testit te DNA ku behet fjale per Napoleonin dhe 'kusherinjte' e tij te larget, midis te cileve futem dhe une. Thua te me takoje ndonje prone nga perandoria e tij ? Po te behej gjyqi ne Shqiperi dhe mund tja dilja mbane ! Une do te isha i kenaqur me nje nga dyert e Louvre-it, por kesaj teme do ti kthehem njehere tjeter ... Sipas 23andMe : Ju dhe Perandori Napoleon Bonaparte rridhni nga nje para-ardhes i perbashket qe i perket grupit E-M34. Linja e burrave te familjes Bonaparte ishte nga Toskani ku para-ardhesit meshkuj me te hershem te njohur te Bonopartit jetuan te pakten per gjashte breza. 11 breza perpara Napoleonit, para-ardhesi i tij, Xhiovani, ishte i pari qe u largua nga Toskani per ne Korsike. Dega Bonaparte jetoi ne Korsike per dhjete breza perpara se te lindte babai i Napoleonit, Charles-Marie Bonaparte. Ne vitin 1764, kur ishte ne moshen 18 vjecare, Charles-Marie, (i lindur ne 1746), u martua me Letiza Romalino, mamane e Napoleonit. Napoleon Bonaparte nuk ishte shqiptar, dhe pike ! Napoleoni nuk ishte Shqiptar, as nga e jema, as nga i jati. Rreth origjines se tij jane bere shume kerkime aq sa mund te thuhet se ai eshte nje nga personat me te studiuar ne historine e njerezimit. DNA-ja e tij ka kaluar ne laboratoret me moderne te botes. Institucione prestigjioze jane mare me ceshtjen Bonaparte. Mendjet me te ndritura te fushes kane arritur konkluzionet e tyre bazuar ne shkence dhe jo ne thashetheme nacionalistesh kokeboshe. Nuk ka asnje sugjerim apo hipoteze qe te mbeshtese teorine se e jema e Napoleonit, Maria Letizia Ramolino, ishte Shqiptare. Ajo kishte lindur ne Ajacio, me 24 Gusht te vitit 1750 dhe rridhte nga nje familje e degjuar Lombardeze, qe prej shume brezash jetonte ne Korsike. I jati i saj quhej Giovanni Geronimo Ramolino ndersa e jema Angela Maria Pietrasanta. Per te dy prinderit e mamase te Napoleonit egzistojne peme familiare te mire dokumentuara. As aty nuk behet fjale per ndonje origjine shqiptare. Gjithashtu, nuk ka ndonje studim shkencor qe te lidhe DNA-ne e nenes se Napoleonit me ndonje linje DNA-je grash shqiptare. I jati i Napoleonit quhej Carlo (Karlo) Buonaparte. Ai kishte lindur ne Ajacio ne nje familie aristokratesh. I jati i Karlos quhej Giuseppe (Xhiuzepe) ndersa e jema Maria Saveria Paravicini. Shkencetaret njohin historine e 18 brezave te burrave Bonaparte duke filluar me Gianfardo qe kishte lindur dhe jetuar ne Sarzana gjate fundit te shekullit te dymbedhjete dhe fillimit te shekullit te trembedhjete. Sarzana eshte nje qyteze ne Itali midis provincave Liguria dhe Toscany. Ishte Giovanni, njembedhjete breza para Napoleonit, ai qe u shperngul nga Italia per ne Korsike. Per ta ka materiale te shumta por nuk egziston ndonje dokument ku te thuhet se ata ishin shqiptare ose kishin origjine shqiptare. Po i kthehem 'linjes' se burrave Bonaparte, dhe para-ardhesve te mij te larget, shume te larget … Ne bote ka miliona burra qe kane DNA te grupit E-M34, ku bej pjese dhe une. Duke u perpjekur te gjej origjinen e familjes bera disa teste te avancuara DNA-je. Rezultatet treguan se rrugetimi i DNA-se time eshte dicka e tille: E-M35-Z872-M34-Z849-L791-BY55818 ... Profesionalistet qe merren me testimin dhe studimin e DNA-se thone se anetaret e “Klanit Bonaparte” jane relativisht te paket. Ky grup eshte prezent ne disa vende te botes perfshi Italine dhe Greqine. Kur u vendosen para-ardhesit e Napoleonit ne Itali ? Kjo eshte veshtire te thuhet. Nuk eshte cudi qe ata te kene qene tregetare Fenikas apo Greke/Helene qe shkonin me anijet e tyre ne shume porte te Mesdheut, Jonit dhe Adriatikut. Mbase kane qene dege e nje linje hebraike te vendosur ne Gadishullin Italik ... Mundesite jane te shumta por ajo qe eshte me se e qarte eshte qe ky grup DNA-je, pra dhe Napoleon Bonaparte, ka shume pak te beje me 'shqiptaret', per te mos thene hic fare. Ku qendroj une ne kete ekuacion ? Propabiliteti me i madh eshte qe une te jem 'ndare' nga Napoleoni rreth 3,700 vjet PEK. Gjate ketyre mijera vjetesh burrat e grupit tim u shperndane ne shume vende, perfshi Armenine, Turqine, Greqine, Siciline, Italine, Shqiperine, etj. Dega ime u Helenizua dhe ne Mesjete u be perkrahese dhe mbeshtetese e Bizantit. Mbi varrin e familjes sime ndodhet nje kryq i vjeter qe ka te gdhendur shqipnjen me dy-koke, simbol i Bizantit dhe i lidhjes se forte me Kishen Orthodokse. Nje informacion interesant ma ka erdhur nga nje pas-ardhes i familjes Del Turco(1), qe tregohet ne grafikun e meposhtem ku jane listuar anetare te "Klanit Bonaparte". Ai me ka informuar se ka mundesi qe origjina e familjes te tij te lidhet me popullatat Armene. Para-ardhesi me i hershem i tij, per te cilin ka rekorde, ishte nje njeri i fese. Une dhe Del Turko i perkasim te njejtit grup DNA-je. Shkencetaret thone se grupi i DNA-se M34 (Napoloni i perkiste nje dege te ketij grupi) gjendet ne Armeni , (Ne frekuence 4.2%), Jordani (Ne frekuence 31%). Ky grup mendohet te kete lindur ne zonat afer Detit te Vdekur, midis 13,600-16,800 viteve te kaluara. Emigrimi i tij per ne Evropen Perendimore supozohet te kete ndjekur kete rruge: Turqi (Frekueca ne Jug-Perendim 6.9% dhe ne rajonin e Stambollit 7.8%), Greqi (Frekuenca ne Athine eshte 3.8%, ne Greqine Veriore 1.8%), Ballkan (Frekuenca ne Kroaci eshte 1.6%), Itali (Frekuenca ne Italine kontinentale eshte1.5%). Ne Ajaco (Korsike) ku dhe Napoleoni lindi, ka frekuencen 8.1% dhe ne Kalabri ka frekuencen 5.5%. Shenim: Mr. Clovis, qe tregohet ne diagramen, respektive eshte pasardhes i drejtperdrejte i burrave te "Klanit Bonaparte". Pra, historianet thote se tre mije vjet te kaluara "Bonapartet" dhe "Iliret" jetonin larg njeri-tjetrit. Ky konkluzion shkencor tregon se Napoleoni nuk ishte shqiptar, ne asnje drejtim. Perpjekja per ta 'shqiptarizuar' ate me ben te ve buzen ne gaz. Personalisht e konsideroj kete teori si humor te holle. Ata qe mbeshtesin hipotezen se shqiptaret jane pas-ardhes se iliro-arianeve duhet te gjejne nje Napoleon tjeter, sepse Bonaparte nuk ishte iliro-ariano-shqiptar dhe pike ! Shenim: Ndrova mendje, per piken do te pyes Elena Kocaqin sepse ajo thote se ai ishte arvanitas, arberesh … B urrimet e informacionit dhe sqarime rreth shkrimit Materialet ku u bazua ky shkrim jane: - https://austinpublishinggroup.com/ - https://www.familytreedna.com/ - https://www.yfull.com/ - https://www.23andme.com/ - https://www.myheritage.com/ - https://www.ancestry.com/ 1 - "Del Turko" eshte nje familje e vjeter aristokrate e njohur ne historine e Italise; https://en.wikipedia.org/wiki/Turco_(family)

Historiani Georgios C. Liakopoulos ne kete studim jep nje informacion te detajuar rreth etnicitetit dhe perdorimit te burrimeve natyrore ne Peleponezin e shekullit te 15-te, qe sapo ishte mare nen kontroll nga Perandoria Otomane. Etniciteti dhe përdorimi i burrimeve natyrore në Peleponesin e hershëm Otoman Artikulli i mëposhtëm është një shqipërimi im i studimit me titull: "Ethnicity and the Use of Natural Resources in the Early Ottoman Peloponnese", i historianit Dr. Georgios C. Liakopoulos. Shkrimi origjinal gjendet këtu: https://trafo.hypotheses.org/29503 Hyrje Kadastra më e herëshme Otomane e krijuar për Morenë(1) mban numurin TT10-1/14662. Ajo është krijuar në vitet 1460-1463 dhe vazhdon të egzistojë deri në ditët tona(2). Në këtë dokument, bazuar në nivelin e taksave që paguanin banorët respektivë, vëndbanimet ndahen në dy kategori etnike: Greke dhe Albanase. Sistemi i taksave favorizonte këta të fundit. ***** Albanasit, të njojtur në hapësirat greke si arvanitas, janë përmëndur për herë të parë në Pelepones gjatë kontrollit të Manuel Kantakuzino i cili e kishte qëndrën në Mistras (1348-80). Në këtë periudhë kohore albanasit shfaqen në Veligosti, një zonë e Arkadias, dhe ka shumë mundësi që të bëhej fjalë për një repart ushtarak. Po ashtu, rreth vitit 1391 pati një vërshim të albanasve të cilët ishin punësuar si mercenarë. Venedikasit, që kontrollonin disa hapësira tokësore në Greqinë jugore, kishin nevojë për kolonë (banorë) që të popullonin dhe ushtarë që të mbronin këto hapësira. Kështu që ata ju afruan albanasve nomadë, toka bujqësore, kullota dhe përjashtim nga taksat. Një zhvendosje e një grupi më të madh albanasish, që ndodhi gjatë kohës së mbretërimit të Theodor I Paleologu (1384-1407), është e mirë-dokumentuar. Në këtë rast, 10 mijë albanas u grumbulluan në rripin e ngushtë tokësor që lidh Greqinë kontinentale me Peleponesin dhe i kërkuan Theodorit lejë që të vendoseshin në hapësirat e gadishullit (1394-1395). Një valë e dytë emigrimi, mbase gjatë vitit 1418, ju drejtua përsëri Moresë. Ka shumë të ngjarë që të shpërngulurit të ishin albanas nga Etolia, Akarnania dhe Arta të cilët ishin larguar kur Karlo Toko (Carlo Tocco) i kishte dhënë fund kontrollit të tyre në këto zona. Pas mësymjeve të otomanëve, në vitin 1417, grupe të tjera albanasish kaluan në Greqinë perëndimore dhe u vendosën mbase në Ahaia. Shpërnguljet e viteve 1417-1418 kontribuan shumë në rritjen demografike të popullatës albanase në gadishull dhe kjo çoi në rebelimin e tyre të vitit 1453. Me sa kuptohet, për një peridhë kohore, që zgjati midis 10 dhe 30 vjet pas arritjes fillestare, ata ishin në kërkim të tokave të përshtatëshme për mbajtjen e bagëtive. Pas përpilimit të hartës me të dhënat e treguara në regjistrimin TT10-1/14662, duket qartë që në fillim të viteve 1460, albanasit kishin krijuar vëndbanimet e tyre në të gjithë hapësirën e Peleponesit, pavarësisht llojit të tokës dhe lartësisë së saj mbi nivelin e detit (Shih hartën më poshtë). Harta është një punim i Georgios C. Liakopoulos Faktori kryesor që ndante regjistrimet kadastrore në dy kategori, [fshat grek dhe fshat albanas - shënimi im], ishte reduktimi prej 20% që i bëhej taksës të qojtur "ispenxha” (Taksa mbi tokën që paguanin shtetasit jo-myslymanë). Ky detyrim ishte 20 Akçe(3) për albanasit, [pra në këtë rast për fshatin albanas - shënimi im], dhe 25 Akçe për grekët, [pra në këtë rast për fshatin grek - shënimi im]. Kjo ishte një politikë që e kishin ndjekur si bizantinët e vonshëm ashtu dhe venedikasit. Otomanët e adoptuan atë me qëllim kontrollonin e albanasve të pa-kontrollueshem. Ky tolerim taksor duhet parë si parimi "vazhdimësi për stabilitet" që Porta e Lartë ndoqi në atë periudhë. Gjysmë shekulli më vonë, sistemi taksor favorizues për albanasit kishte marë fund. Regjistrimi TT80 i Moresë, që u përpilua gjatë mbretërimit të Selimit të Parë (1514-15), tregon të njëjtin nivel ispenxha (25 Akçe në vit), si për grekët ashtu dhe për albanasit, dhe për këtë arsye vendbanimet nuk veçoheshin më si fshatra albanase. Ky ndryshim i politikës taksore provon se në fillim të shekullit të 16-të otomanët kishin konsoliduar kontrollin e tyre mbi gadishull. Nga ana tjetër, regjistrimi më i hershëm TT10-1/14662 veçonte qartazi fshatrat albanase me nënvizimin "komunitet albanas" (ez cemaat-i Arnavudan). Përveç fshatrave të përmëndura si albanase, banorë me origjinë albanese jetonin edhe në fshatra dhe qyteza greke ashtu siç mund të kuptohet nga emrat e tyre, (Liakopoulos 2019, 214-216). Sidoqoftë, këta njerëz paguanin të njëjtën ispenxha si gjithë të tjerët; 25 Akçe në vit. Analizimi i të dhënave të bollshme financiare, (Shih tabelën më poshtë), që përmban regjistrimi kadastror me numur TT10-1/14662 tregon se një familje albanase paguante mesatarisht 3 të 5-tën (më saktë 58.85%) të shumës që paguante një familje greke. Kjo është e dhëna e parë që vë në dukje varfërine relative të këtij grupi etnik. Në këtë pikë mund të sugjerohet që këto komunitete, [albanasit - shënimi im], ishin më së shumti të ingranuara në kultivimin e drithërave (grurë, misër) për plotësimin e nevojave jetësore dhe jo në aktivitete agrikulturore që krijonin mundësinë e fitimit monetar. Një familje albanase duket se kishte paguar mesatarisht 4.7 Akçe më shumë taksë "të dhjete", (Në sistemin Otoman të taksimit kjo taksë quhej "öşr”. Shih shënimin #4), në grurë dhe kishte prodhuar 238.6 kg më tepër se sa një familje greke. Me fjalë të tjera, një albanas kishte paguar 0.8 Akçe "të dhjetë" më shumë dhe kishte prodhuar 46.9 kg më shumë drithëra se ekuivalenti i tij grek. Në anën tjetër, kontributi i albanasve në produktet e tjera të taksueshme agrikulturore arrinte pak më shumë se 1 të 10-tën e totalit të përgjithshëm në Pelepones, (shuma e saktë ishte 11.9%). Vreshtaria dhe prodhimi i verës përbënin dy fusha të agrikulturës dhe të aktiviteteve para-industriale që kërkonin një nivel të caktuar dijesh dhe lidhje të ngushtë me tokën. Kjo nënkupton që këto aktivitete ishin më të zakonshme midis grupeve të popullatave me vëndbanim të përhershëm. Albanasit lëvizës, që mund të kishin vazhduar të punësoheshin si mercenarë (stradioti) në ushtritë e shteteve të ndryshme italiane, shfaqnin një mungesë të madhe, ose më saktë ata nuk kontribonin fare në kultivimin/prodhimin e verës. Kjo është e vërtetë edhe për kultivimin e vreshtave në bashtat private që mirëmbaheshin nga rajatë(4), ashtu dhe të atyre në zotërim të timar-mbajtësve (bağat-ı hassa). Albanasit nuk punësoheshin në kultivimin e tokave të timariotëve(5) në të njëjtin nivel siç bënin fqinjët e tyre grekë. Megjithatë, kjo veçori mund të ketë qënë e lidhur me natyrën e vendosjes së vëndbanimeve kryesore në Peleponesin e hershëm otoman. Qëndrat kryesore ishin fshatra apo qyteza të fortifikuara që datonin në kohën e kontrollit franko-bizantin të shekullit të 13-të apo 14-të. Timarët më të mëdhenj ishin krijuar pikërisht rreth këtyre fortesave të cilat funksiononin si qëndra të administratës lokale dhe tregut kryesor te zonës. Albanasit, si të arrdhur të rinj, zgjodhën të vendoseshin në vëndbanime të vogla të shtrira në periferi të qytezave/qyteteve të përmendura më sipër. Kjo gjë i lejonte ata të kishin një lidhje të dobët dhe mëvetësi nga qëndrat lokale ku timariotët zotëronin banesat dhe fushat e tyre. Në aspektet e tjera; blegtoria duket se ishte më e zhvilluar në mes të albanasve. Si një grup me karakteristika të forta gjysëm-nomade, kontributi i tyre në taksat e paguara mbi rritjen e derrave dhe bagëtive te imta, ishte respektivisht në masën 84.65% dhe 60.68%. Nga sa u tha me sipër, mund të konkludojmë se edhe në se supozojmë që ç’do familje kishte 5 antarë, një numur optimist për kohën, rekordet tregojnë se në përgjithësi të dyja grupet etnike prodhonin më shumë drithëra se sa ju nevoitej për konsum të brendshëm. Minimumi i nevojshëm për jetesë llogaritej të ishte rreth 200 kg, shto 59 kg për fara dhe 36 kg për taksa, arrihet totali 295 kg në vit. Duhet thënë që regjistrimi i parë i Moresë nuk përmënd taksat në drithëra të tjera si psh, tërshërë, mel dhe oriz, të cilat shfaqen gjysëm shekulli më vonë në regjistrimin TT80. Kështu që ka mundësi që regjistrimi fillestar të jetë mbështetur mbi sasinë e grurit dhe elbit, (Alexander 1999, 58, 63). Të dhënat e taksimit të drithërave të bukës në regjistrimin kadastrial TT10-1/14662 janë shumë të lidhura me vendbanimet respektive (drithëra në kg për familje, R2: 0.88; p-value: <0.001). Tregëtimi i pjesës së mbetur nga kultivimet përkatese, në rastin tonë drithëra dhe vreshtari, ishte një domosdoshmëri për egzistencën e familjes që duhej të paguante ispenxha dhe detyrimet e tjera financiare. Raporti i njeriut me produktet agrare ishte një karakteristikë e rëndësishme e ekonomive para-industriale (Asdrachas 1999, 221-222; Asdrachas 1988, 15-17). Në rastin që po trajtojmë, albanasit kishin më pak nevojë të akumulonin të njëjten sasi shtesë të produkteve jetësore sepse ata gëzonin 20% reduktim në ispenxha. Në këtë këndvështrim, duket se ata ishin përqëndruar kryesisht në drithërat e bukës (drithëra: 91.72%; vreshtari: 3.98%; kultivime të tjera: 4.3%). Ndërsa grekët kishin një raport më të balancuar (drithëra: 45.34%; vreshtari: 46.03%; kultivime të tjera: 8.63%). Këto gjetje përputhen me portretin e një bariu të varfër që ushtronte aktivitetin e tij në një ambjent fshatar; një përshkrim ky që burrimet historike të asaj kohe japin për albanasit, (Chalcocondyles 1923, 170; Lambros 1926, 194; Lambros 1900, 647). Tabela - Taksat vjetore (në Akçe) Tabela është një punim i Georgios C. Liakopoulos Shënime dhe sqarime rreth artikullit që unë i kam parë si të nevojshme për shqipërimin dhe interpretimin e disa termave gjeografikë, ekonomikë, historikë dhe gjuhësorë. Këto janë shënimet e mia dhe nuk gjenden në studimin origjinal të Dr. Georgios C. Liakopoulos 1- More/Morea ishte emri me të cilen njihej gadishulli i Peleponesit në Mesjetë. 2- Bëhet fjalë për kadastrën më të herëshme të Poleponezit. Sot ajo është e ndarë në dy pjesë dhe mbahet në Arkivat Otomane të Kryeministrisë në Stamboll (TT10), dhe në Librarinë Kombëtare të Bullgarisë në Sofje (1/14662). 3- Akçe, monedhë argjendi/njësi monetare Otomane. 4- Öşr ishte një taksë mbi prodhimet agrikulturale. Shpesh herë në literaturën shqiptare kjo taksë njihet me emrin “një e dhjeta", ose "e dhjeta”. Duhet nënvizuar se pavarësisht se me termin e sotëm gjuhësor kjo taksë quhet "e dhjeta", në realitetin e atëhershëm niveli i saj mund të arrinte deri në 25%. Në këtë përkthim, fjalën “öşr” unë e kam shqipëruar si "e dhjeta". 5- Raja/raeja/raiyah/reaya ishte klasa e ulët taksapaguese në shoqërine otomane; kryesisht të krishterët. 6- Timar/timariot ishte sistemi mbi të cilin mbështetej organizimi i Perandorisë Otomane. Timariotët, apo timar-mbajtësit, ishin persona që Sulltani ju kishte dhënë të drejta mbi përdorimin e tokës dhe si detyrim timariotët ishin të detyruar ti afronin Sulltanit shërbime të ndryshme, administrative, taksore, ushtarake dhe civile. 7- Paleografia - do të thotë shkrime të vjetra. Dy fjalë rreth Georgios C. Liakopoulos, autorit të këtij studimi Zt. Liakopoulos mban titullin Doktor që prej vitit 2009. Doktoraturën ai e ka mbrojtur pranë Royal Holloway, Universitetit të Londrës. Fusha e specializimit të tij është Historia Otomane. Ai ka qënë mësues i lëndëve “Gjuha Moderne Turke” (2010-2013) dhe “Historia dhe Paleografia(7) Otomane" (2016-2018) në Universitetin e Athinës dhe më vonë në Universitetin e Lirë të Berlinit (2019-2020). Publikimet e tij, kryesisht kanë të bëjnë me dokumentat e vjetër dhe materialet shkrimore që gjenden në arkivat Otomane. Ai fokusohet në gjeografinë, demografinë, zhvillimet ekonomike dhe mejdisore që pësuan hapësirat/tokat Greke gjatë kontrollit Otoman. Momentalisht, Zt. Liakopoulos është i punësuar si kërkues me gradë Doktor, (Senior Postdoctoral Researcher), pranë “Instituti Max Planck për Shkencën e Historisë Njerezore”, (Dega Shkencë e Vjetër dhe Histori - Grup i pavarur kërkimi), që ndodhet në Jenë, Gjermani. Për më tepër informacion mbi punimet e Zt. Liakopoulos ju mund të vizitoni: https://shh-mpg.academia.edu/GeorgiosLiakopoulos Referenca për lexime të mëtejshme Alexander, John C. (October 1999). ‘Counting the Grains: Conceptual and Methodological Issues in Reading the Ottoman Mufassal Tahrir Defters’. Arab Historical Review for Ottoman Studies 19-20, pp. 55-70. Asdrachas, Spyros. (1988). Οικονομία και νοοτροπίες. Athens: Ερμής. Asdrachas, Spyros. (1999). Μηχανισμοί της αγροτικής οικονομίας στην τουρκοκρατία (ΙΕ΄-ΙΣΤ΄ αιώνας). Athens: Θεμέλιο. Asdrachas, Spyros. (2003). ‘Η αγροτική οικονομία’, in Spyros I. Asdrachas, N.E. Karapidakis, Olga Katsiardi-Hering, Eftyhia D. Liata, Anna Matthaiou, Michel Sivignon, Traian Stoianovich (eds). Ελληνική οικονομική ιστορία. ΙΕ΄-ΙΘ΄ αιώνας. vol. 1. Athens: Πολιτιστικό Ίδρυμα Ομίλου Πειραιώς, pp. 389-350. Biris, Kostas. (1998). Ἀρβανῖτες, οἱ Δωριεῖς τοῦ νεώτερου ἑλληνισμοῦ. Ἱστορία τῶν Ἑλλήνων Ἀρβανιτῶν. Athens: Μέλισσα. Chalcocondyles, Laonicus. (1923). Historiarum demonstrationes. Eugenius Darkó (ed.). Editiones Criticæ Scriptorum Græcorum et Romanorum. vol 2. Budapest: Academia Litterarum Hungarica. Chrysostomides, Julian. (1995). Monumenta Peloponnesiaca. Documents for the History of the Peloponnese in the 14th and 15th Centuries. Camberley: Porphyrogenitus. Ducellier, Alain. (1968). ‘Les Albanais dans les colonies vénitiennes au XVe siècle’, Studi Veneziani 10, pp. 47-64. Ducellier, Alain. (1979). ‘Les Albanais du XIè au XIIIè siècle : nomades ou sédentaires ?’, Byzantinische Forschungen 7, pp. 23-36. Ducellier, Alain. (1994). Οι Αλβανοί στην Ελλάδα (13ος-15ος αι.). Η μετανάστευση μιας κοινότητας. Athens: Ίδρυμα Γουλανδρή-Χορν. Lambros, Spyridon P. (1900). ‘Ἐκθέσεις τῶν Βενετῶν προνοητῶν τῆς Πελοποννήσου ἐκ τῶν ἐν Βενετίᾳ ἀρχείων ἐκδιδόμεναι’, Δελτίον τῆς Ἱστορικῆς καὶ Ἐθνολογικῆς Ἑταιρείας τῆς Ἑλλάδος 5, pp. 605-823. Lambros, Spyridon P. (1926). ‘Ἀνωνύμου Πανηγυρικὸς εἰς Μανουὴλ καὶ Ἰωάννην Η΄ τοὺς Παλαιολόγους’, in Παλαιολόγεια καὶ Πελοποννησιακά. vol. 3. Athens, pp. 132-199. Liakopoulos, Georgios C. (2009). ‘Η αμπελοκαλλιέργεια και η οινοπαραγωγή στην πρώιμη οθωμανική Πελοπόννησο, βάσει του κατάστιχου ΤΤ10-1/14662’, in Yanis A. Pikoulas (ed.). Οἶνον ἱστορῶ ΙΧ Πολυστάφυλος Πελοπόννησος. Athens: ΕΝΟΑΠ Νεμέα, pp. 197-222. Liakopoulos, Georgios C. (2019). The Early Ottoman Peloponnese. A Study in the Light of an Annotated editio princeps of the TT10-1/14662 Ottoman Taxation Cadastre (ca. 1460-1463). Royal Asiatic Society, Ibrahim Pasha of Egypt Fund Series. London: Gingko Library. Panagiotopoulos, Vasilis. (1987). Πληθυσμός και οικισμοί της Πελοποννήσου, 13ος-18ος αιώνας. Athens: Ιστορικό Αρχείο, Εμπορική Τράπεζα της Ελλάδος. Thiriet, Freddy. (1959). La Romanie vénitienne au moyen âge. Le développement et l’exploitation du domaine colonial vénitien (XIIe-XVe siècles). Paris: De Boccard. Topping, Peter. (1980). ‘Albanian Settlements in Medieval Greece: Some Venetian Testimonies’, in Angeliki E. Laiou-Thomadakis (ed.). Charanis Studies. Essays in Honor of Peter Charanis. New Brunswick: Rutgers University Press, pp. 261-271. Zakythinos, Denis A. (January-February 1949). ‘La population de la Morée byzantine’, L’Hellénisme contemporain 3/1, pp. 7-25. Zakythinos, Denis A. (March-April 1949). ‘La population de la Morée byzantine’, L’Hellénisme contemporain 3/2, pp. 107-132. ----------------- Gusht, 2021

Letra Iliriane eshte titulli i nje libri te arkeologut te degjuar Arhur Evans. Nje kapitull i ketij libri i dedikohet qytetit te Durresit dhe situates ne zonat perreth tij. Letra Iliriane - Arthur Evans - Viti 1877 Sir Arthur J. Evans ishte nje arkeolog britanik qe la gjurme te thella ne kulturen boterore. Zbulimet e tij, perfshi civilizimin Minoan dhe Mikenian, hodhen drite mbi disa nga kulturat me te lashta te Egjeut dhe Mesdheut Lindor. Ne vitin 1877 ai vizitoi disa zona te Ballkanit. Evans qendroi dhe ne qytetin e Durrsit. Pershtypjet e tij ai i publikoi, si shkrime te vecanta, ne faqet e gazetes "Manchester Guardian". Keto materiale ai i emertoi "Letra Iliriane". Cili ishte mendimi dhe opinioni i tij rreth Durrsit, banoreve te qytezes, albanasve/shqiptareve, gegeve, toskeve, etj ? Po reagimi per gjendjen ne qytet dhe situaten e pergjitheshme te vendit ? Po per kontrollin Otoman te rajonit ? Materiali i meposhtem jep nje kendveshtrim shume interesant. Letra Iliriane, Kapitulli 8 - Albania dhe kyci lindor i Adriatikut. Vizite ne Albania dhe Durazzo (Durres). Rendesia e Durrsit ne kohet e hereshme. Durrsi si nje qyteze turke. Monumentet e shkelqimit antik dhe degradimi modern. Mbetjet dhe renojat e se kaluares. Refleksione te nxjera nga gjendja aktuale e Durrsit. Kontrasti midis administrates turke dhe shpirtit energjik te albanasve. Malesoret e Turqise. Tosket dhe Geget; tendencat respektive greke dhe malazeze te ketyre grupeve. Mirditoret. Mundesia e protektoriatit Italian te Albanias. Kendveshtrimi pesimist i zyrtareve turq per situaten ne vend. Pregatitjet e komiteteve greke per revolte ne Epir. Popullata muhamedane duke pritur per kohera me te pershtateshme. Ragusa (Dubrovnik); Maj 27, (1877). ***** Sapo u ktheva nga nje udhetim i shkurter qe bera ne Albania. E vecanta e udhetimit ishte vizita ne nje qytet qe ndodhet ne brigjet lindore te Adriatikut. Nga kendveshtrimi i nje udhetari, ky qytet antik ka ta njejten rendesi sic ka Brindizi per italianet. Durazzo ose Durs, sic albanasit e quajne ate (mbase lexuesit angleze e njohin me mire me emrin antik Dyrrahachium), kishte mare rendesine e tij jo vetem sepse ishte porti me i rendesishem ne piken ku Adriatiku fillon te ngushtohet dhe Gadishulli Italian i afrohet Gadishullit Ballkanik; jo vetem se ndodhej perballe gjirit te madh te Brindizit, por edhe pse ishte pika ku nje udhekalim tokesor qe niste nga Thessalonica (Thesaloniki), Constantinople (Kostandinopoja) apo vende akoma me ne Lindje, dilte ne detin Adriatik. Qe aty lundrimet detare vazhdonin per ne Perendim apo Veri. Durrsi ishte terminali perendimor i rruges te degjuar, "Via Egnatia", ndersa terminali tjeter ishte ne Lindje. Rruga nuk degezohej ne Veri sepse pengohej nga vargmale te medha parale me te qe ndodhen ne Bosnjen e sotme dhe gjithashtu nga malet e dendura te Montenengros (Mali i Zi) dhe Albanias Veriore. Ne menyre figurative, Durrsi qendronte perballe Brindisit ashtu sic qendronin perballe njara-tjetres bota Greke dhe ajo Latine. Nje paralelizem i pershtatshem per lexuesit tane jane portet e Calai dhe Dover(1). Nga ana ekonomike, raporti Durres-Venecia ishte sic eshte ne kohen tone raporti New York-Liverpul. Keshtu qe ne te kaluaren, qofte si republike Greke (njohur si Epidamnos), koloni Romake, province Bizantine apo zoterim Venedikas, gjithmone Durrsi rradhitej si nje nga qytetet komerciale me te rendesishme ne te gjithe Europen Lindore. Qe ne koherat e vjetra kur Perendimi levizte ushtrite e tij agresive ne drejtim te Lindjes, si ne rastin e konfliktit midis Pompeut dhe Cezarit, qe ne nje fare menyre ishte nje perplasje midis Lindjes dhe Perendimit, duke vazhduar me kohet e mevoneshme kur pushtuesit Normane sulmuan Perandorine Bizantine dhe rrezikuan ta kthenin qytetin ne nje Hastings(2) te botes Lindore, Durrsi ka qene nje pike me rendesi te vecante. Nen muret e ketij qyteti mercenare Angleze, te punesuar nga Perandori Grek, luftuan kunder Normaneve duke u perpjekur te hakmerreshin per humbjen qe keta te fundit i shkaktuan para-ardheseve te tyre Anglo-Saksone ne betejen e Senlac(3). Si gjate periudhes Klasike ashtu dhe gjate Mesjetes, Durrsi ishte konsideruar nga Europa Latine si “pragu i portes” nga ku nisnin sulmet ambicioze ne drejtim te Greqise dhe Lindjes. Qyteti ishte hapi i pare dhe nje zoterim shume i cmuar qe ja riste vlerat suksesit ushtarak, politik dhe ekonimik. Por c’fare ndodhi me vone me Durrsin nen kontrollin e Turqve ? Ajo c’ka qe me beri te ve kemben ne bordin e anije se kompanise “Austrian Lloyd” dhe ti drejtohem Durrsit ishte dicka me shume se nje kuriozitet i thjeshte; koka ime ishte mbushur plot e perplot me mendime rreth se kaluares madheshtore te qytetit. Anija e vogel ishte pothuajse e vetmja lidhje midis qytetit dhe botes se jashtme. Pikerisht nga kuverta e saj udhetari i huaj sheh pamjet e para te nje qyteti bregdetar bashkekohor Albanas. Pas disa oresh udhetimi, vargmalet e cveshura te Dalmacise dhe Malit te Zi mbeten mbrapa dhe sic anija lundron pergjate bregdetit Albanas pejsazhi gradualisht mbushet me kodra dhe toka me pjellore te mbuluara me gjelberim te “harlisur”. Kjo pamje e rifreskon syrin e udhetarit te lodhur nga ashpersia e Alpeve Dinarike me fusha dhe shtepi te pakta dhe ne distance te madhe nga njera-tjetra. Me pas ne kaluam Kepin e Palit(3) qe zgjatohet brenda ujrave te Adriatikut duke u kthyer ne nje mur mbrojtes kunder ererave te forta Veriore. Kepi i Palit eshte krahu Verior i gjirit te Durrsit. Ne kete gji u ankorua dhe anija jone por disi larg bregut sepse porti ne pjesen me te madhe te tij eshte mbushur me sedimente dhe autoritetet turke nuk kane bere as perpjekjen me te vogel per te permiresuar situaten. Pamja me terheqese, e asaj qe ka mberur nga Durrsi i dikurshem, shihet qe nga deti. Qyteti shtrihet deri ne lartesine e kodres dhe gjendet i lokalizuar brenda mureve rrethuese mesjetare qe formojne nje trekendesh te madh. Muret qe egzistojne sot, sic zbulova nga nje gdhendje pothuajse te fshire, datojne ne vitin 1474 kur qyteti ndodhej nen dominimin Venecian. Gjate atyre viteve Gadishulli Ballkanik ndodhej ne anarshi totale. Ishte koha e rrezimit te Perandorise Tregetare te Bizantit; koha e shkaterimeve Turke; koha kur e ardhmja e Durrsit ishte duke u venitur. Mbetjet e mureve te vjetra ne koder edhe ne ultesirat prane saj tregojne se ne kohen e shkelqimit Durrsi shtrihej ne nje zone shume me te madhe sesa rrethimi i ndertuar ne shekullin e 15-te. Ky konkluzion arrihet pa shume veshtiresi. Disa qindra shtepi qe krijojne qytezen e sotme zene nje pjese te vogel te hapesires brenda mureve rrethues; ndersa pjesa e siperme e qytetit eshte e shkrete dhe per momentin eshte rezervuar per ushtaret turq. Zbarkimi behet ne nje mol drase qe kercet kur shkel. Qe aty, duke kaluar nen nje porte te erret, qe duket si dera e nje burgu te nendheshem, udhetari vazhdon per ne qyteze duke ecur neper disa rrugica te ngushta. Pershtypja melankolike qe Durrsi te le kur e sheh nga deti rritet akoma me shume kur perballesh me varferine e thelle dhe prapambetjen qe eshte prezente kudo. Nga nenpunesi i agjensise Llojd mesova se e gjithe popullata, perfshi dhe ata qe jetojne ne periferite e vogla dhe te ndotura qe shtrihen jashte Portes Lindore, eshte jo me shume se 4,000 banore. Ai gjithashtu me tha se tregetia pothuajse nuk egzistonte. Gjate viteve normale eksportohej nje sasi e vogel misri dhe vaji nga Durrsi dhe rrethinat e tij ne drejtim te Triestes. Ndersa bashkepunimi tregetar me Italine apo trafiku tokesor me Stambollin ishin zhdukur shume kohe me pare. Bile tani eksporti i misrit ishte ndaluar sepse ishte kohe lufte. Per ironi te fatit, rendesia dhe lidhjet qe Durrsi i dikurshem zoteronte jane deformuar ne menyre te tille qe e shtojne mizerjen dhe e perkeqesojne me shume situaten ne te cilen qyteti ndodhet. Ndersa kanali detar, qe nje here e nje kohe kalonte nepermes zgjatimit tokesor ku qyteti shtrihej dhe krijonte 2 porte ne anet respektive, tani eshte pjeserish i mbushur me mbetje te ndryshme. Pjeasa tjeter e kanalit te famshem eshte transformuar ne nje mocal qe e ka kthyer Durrsin ne nje qender te perheshme semundjesh. Pavaresisht kesaj, zona eshte nje “minjere” e shkelqyer per arkeologet. Me kete nuk nenkuptoj egzistencen e tempujve klasike apo pallateve si ato qe jane stampuar ne monedhat e Dyrrachium. Ketu nuk ka azgje te krahasohet me objektet e vjetra qe gjenden ne Treves, ne Nismes, ne Spalato, ne Pola apo ne Verona. Por nese fokusohemi ne objekte te vogla, qe kane mbetur me dashje apo pa dashje, qe nga koha e shkelqimit antik, mund te them se ne kete drejtim Durrsi ja kalon c’do qyteti te vjeter qe une kam patur rastin te shoh. Ne oborrin e Zyrave Turke te cilat vizitova me informuan se pa nje leje speciale te leshuar nga Porta e Larte askush nuk mund te vizitonte antikat e Durrsit; ketu perfshihehin dhe muret Mesjetare te qytetit. Ne mes te qelbesirllekut dhe plehrave shtriheshin 2 monumente te bukura te artit Helenik. Ishin bustet e nje heroi dhe nje femre te shenjte; qe te 2 objektet ishin te stilit super-njerezor. Pertoke, prane sklupturave, ndodhej nje pllake guri qe barbaret ishin duke e thyer. Une mblodha dhe vura bashke disa pjese te kesaj pllake. Ne te ishte nje shkrim ne greqisht, me nje varg jambik, qe pershkruante se si nje princ bizantin kishte ndertuar nje nga kullat e qytetit antik(5). Kulla ne te cilen kjo pllake ishte vendosur egzistonte deri para pak ditesh por turqit e kishin shkateruar, ma merr mendja, ne kerkim te ndonje thesari ! Pavaresisht thirrjes time per meshire, nuk besoj se ky shkrim do te jetoje me gjate. Mbase gjysma tjeter e pllakes do te egzistoje nje cike me shume sepse ishte perdorur si bazament ku mbeshtetej nje kollone druri, pjese e nje strukture te dobet qe quhet verande turke ! Kur ecen neper rruget e qytezes njerzit te ndjekin nga pas me grushta te mbushur me monedha argjendi, shumica e tyre te prodhuara ne punishten e Dyrrachium qe nga koherat e vjetra te Republikes Greke. Duhet permendur se shume kolektore monedhash jane te familjarizuar me imazhet e lopes, vicit apo kopshteve te Alicinous(6) te treguara ne anet e ketyre monedhave. Kjo tregon se punishtja e monedhave ka patur nje rendesi te vecante tregetare dhe aktivitet te gjate prodhues. Mbetje te ndryshme perfshi dhe ato nga anijet e shkateruara ne brigjet e Durrsit i gjen kudo; te vendosura dosido ne kalldremet e rrugeve, ne portat e qytetit, ne muret e ndertesave te sotme. Keto objekte fillojne nga nje bllok guri Korinthian, shenime Romake, fragmente te bordurave te gurit te mara nga tepujt, guret e gdhendur me turban qe shenojne vendin e prehjes se fundit te "besimtareve te vertete"(7) (per te ulur koston keto objekte jane skalitur nga kolonat pagane), duke perfunduar ne gure varri Romake te perzjera me ato Turke. Muret e qytetit, anen e jashtme te te cileve une arrita ti eksploroj, (duke marre leje Franceze(8) nga qe nuk munda te marr ate Turke), formojne nje museum te madh te objekteve antike. Por ku jane ato relikat madheshtore te antikitetit qe Barleti (Bariettius), nje bashkekohes i Skenderbeut, permend se egzistonin ne Durres ? Me kot u lodha te gjeja ndertesat e shenjta, tempujt e shkelqyer dhe rezatues, statujat e mbreterve dhe perandoreve, permendoren e madhe te te fuqishmit Hadrian qe qendronte ne nje pidestal diku perpara "Portes Cavalla". Amfitheatri shtrihet ne Perendim te qytetit dhe dikur ishte nje veper e mrekullueshme arti dhe bukurie. Muret e tij ishin perforcuar me kulla dhe dekoruar me punime te mrekullueshme. Keto ndertime egzistonin ne Durres deri ne momentin e pushtimit turk. Ishin keta barbare Aziatike qe rafshuan dhe kthyhen ne pluhur objektet qe Gothet, Avaret, Serbet, Bullgaret dhe Normanet kishin respektuar. Megjithate, ajo qe iriton me shume nje vezhgues nuk eshte shkaterimi i se kaluares, por eshte mungesa e ndertimit te dickaje te re dhe te vlefshme qe ti zinte vendin te vjetres. Per mendimin tim, pamja e reshtave te kasolleve te pista dhe ekstremisht te varfera te Durrsit bashkekohor shpreh djallezine e pushtimit turk me qarte sesa germadhat e nxira te fshatrave te rayah(9) apo bemat e bashibozukeve te eger. Per mua, pushtimi turk eshte shume me shume shkaterues per ato qe nuk ben sesa per ato qe ben. Qytete te njohura ne pjese te tjera te Europes jane shkateruar komplet, me shume se Durrsi, por dikush eshte ngritur dhe ka marre persiper detyrat qe i takojne ne ekonomine boterore. Mos shkojme me larg se brigjet e Adriatikut; Salona eshte rikthyer perseri ne jete si Spalato(10). Aquileja ka gjetur perfasuesit e saj komerciale ne Venecia dhe Trieste. Ndersa Durrsi, ne nje moshe te thyer, nuk ka lene pasardhes. Udhekalimi tregetar i dikurshem qe lidhte Europen me Azise ka katandisur ne nje monopat mushke; nuk eshte ndertuar as edhe nje hekurudhe qe te zevendesoje rrugen antike. Keto fotografi te nxjera ne vitet 1890 tregojne disa relieve te vjetera te gjendura diku ne Durres. Nuk e di ne se ato vazhdojne te egzistojne. Autori i fotografive ishte diplomati dhe shkrimtari francez, Baroni Jules Alexandre Théodore Degrand, (1844-1911). Ai, gjithashtu, publikoi nje liber shume interesant per Albanian e asaj kohe. Titulli i librit eshte: Souvenirs de la Haute-Albanie / Kujtime nga Shqiperia e Siperme. Flota tregetare eshte zhdukur jo vetem nga ujrat e Durrsit por edhe nga portet e tjera. Thjesht, ky lloj biznesi ka pushuar se egzistuari. Ne te vertete, pasioni per bastisje i "Personit te Semure"(11) pasqyrohet qarte ne paralizen "normale" qe ka prekur te gjitha strukturat qeverisese. Kjo letargji brutale dhe neglizhence totale e ka kthyer Dyrrhachium e dikurshem ne nje grup kasollesh; nje qender epidemish ne mes te mbreterise se kaosit. "Velloja e saj, me nje fuqi mistike mbulon c’do hapesire, Artet shuhen nje nga nje dhe ngadale behet erresire"(12). Megjithate, avujt narkotike te administrates Otomane duket se nuk kane ndikuar ne karakterin e races qe popullon Durrsin dhe rrethinat e tij. Energjike, te shpejte ne levizje, krenare, entuziaste, sy-mprehte, te ashper por te hijeshme - keto jane karakteristikat e tyre, qe per syrin tim mund te jene me te reduktuara ne krahasim me tipat e paster Helenike, por jo me racat e tjera perfshi dhe greket e sotem. Fustanella e bardhe dhe e derdhur hijshem te rikujton menjehere luftetaret Romake. Jeleku i vecante, qe burrat veshin ne pergjithesi, pa diskutim qe eshte me i mrekullueshmi i llojit te tij ne Europe. Te gjitha keto me tregojne mua se une ndodhem ne mes te njerzve qe sjane as turq, as sllave. Tek keta njerez une shoh bashkepatriotet e Skenderbeut dhe Aliut te Janines. Albanasit, Skipetars, "femijet e shkembit" - Malesoret e Turqise - jane raca me luftedashese dhe e panenshtruar qe i ka afruar aleancen e saj Sulltanit. Albanasit e zones se Durrsit dhe ne te vertete gjithe klanet e tjera, Muhamedane dhe te Krishtere, qe banojne ne Veri te lumit Shkumbin dhe rruges antike Egnatia i perkasin deges Ghegga/Gege. Ata qe banojne ne Jug te kesaj linje, perfshi dhe popullaten jo-greke te Epirit, njihen ne pergjithesi me emertimin Tosk. Per mendimin tim, geget vijne nga rajone sllavike qe ndodhet diku me tutje, por ata shfaqin karakteristika qe nuk jane fare sllave; ata jame me energjike, me autoritare, me arrogante. Udhetare qe jane te familiarizuar me tosket i pershkruajne geget si me pak energjike dhe me kendveshtrim me te ngushte ne krahasim me te afermit e tyre jugore. Karakteristikat e gegeve jane me te ngjashme me ato te sllaveve si ne sjellje ashtu dhe ne temperament. Natyrisht, geget gjate historise se tyre kane patur nje perzjerje te madhe gjaku me serbet dhe bullgaret. Une vura re se ne Durres gjuha serbe kuptohej nga shume persona; ndersa ne Antivari/Bar dhe ne vende te tjera serbishtja flitej nga nje pjese e madhe e popullates. Nga ana tjeter, gjate periudhave te ndryshme kohore, tosket kane patur nje perzierje te madhe me greket. Eshte nje fakt shume domethenes qe ne disa zona te caktuara ku ata banojne vazhdon te egzistoje dhe mbijetoje ne forme te perkryer bukuria e tipareve te antikitetit Helen (disa perafersi te tilla i pashe dhe midis gegeve) qe eshte zhdukur diku tjeter. Ka mundesi qe optimizmi dhe intelekti superior i toskeve eshte nje derivat i perzieries me helenet. Pavaresisht karakteristikave unike dhe para-ardhesve te perbashket, te dy grupet kryesore te races Albanase jane xheloze per njeri-tjetrin dhe i kane kthyer veshtrimet e tyre ne drejtime te ndryshme. Shpirti i pavarur i gegeve kerkon aleate ne mes te sllaveve, ndersa tosket dhe epiriotet e revoltuar i jane kthyer Mbreterise Greke. Malesoret e krishtere te Shqiperise Veriore, fiset e Kelmendit dhe te Mirdites, por edhe grupe te tjera, qe kurre nuk kane patur me shume se nje lidhje te dobet me Porten e Larte, per momentin jane ne bashkepunim te ngushte me Malin e Zi. Ne se besojme nje lajm qe qarkullon keto dite ne mes te albanasve, Princi i Mirdites, (ose Prink sic e deklaron ai veten e tij), Prink Bibe Doda, nje burre i ri 23 vjecar, ka perfunduar keto kohe negociatat rreth marteses te mundeshme te tij me nje nga vajzat e vogla te Nikolas, Mbretit te Malit te Zi. (Shenim: Shumicen e fjaleve qe perdoren per te pershkruar ide te civilizuara si ne rastin Princ, Albanasit ose para-ardhesit e tyre Iliret, i kane huazuar nga pushtuesit Romake). Keshtu qe, ndersa klanet e tjera ne Veri dhe ne Jug te Albanias po presin c'fare do te sjelle koha, mirditoret dhe kelmendasit presin per nje sinjal nga kampi malazes. Nga ana tjeter, epirotet mbeshtesin komitetet greke. Prenk Bibe Doda - Viti 1890 Margjele Bibe Doda - Viti 1890 Nena e Prenk Bibe Doda Burra mirditore - Viti 1890 Po Italia ? Cili eshte qellimi i matjes te thellesive detare ne gjirin e Durrsit nga nje anije Italiane ? Po lundrimet e kamufluara nga Durrsi ne Antivar/Bar, apo nga Antivar/Bar ne Vlore ? Po thashethemet e perhapura rreth afrimit te Flotes Italiane ? C’fare eshte kuptimi i paralajmerimit te forte drejtuar mbreterise se vogel te Malit te Zi ne lidhje me politiken e kesaj te fundit ne ambientet Albanase ? Eshte e vertete qe gjuha e komunikimit te civilizuar ne qytezat bregdetare te Albanias eshte italishtja. Gjithashtu, eshte e vertete qe koloni albanase egzistojne ne Italine e Jugut dhe Sicili dhe se gjithmone ka patur lidhje te ngushta midis katolikeve albanas dhe bashke-besimtareve ne anen tjeter te Adriatikut. Per momentin, sic jane gjerat tani per tani, nuk eshte e nevojshme nxjerrja e konkluzionit qe Roma ka objektiva te tjera pervec mbrojtjes se bashke-besimtareve katolike dhe disa interesave te vogla ekonomike qe Italia ka ne bregdetin e vendit. Megjithate, duhet patur gjithmone parasysh qe gjendja e trazuar qe egziston ne Albania mund ta beje nje protektoriat te perkohshem Italaian absolutisht te domosdoshem. Nuk mund te mohohet se “observimet” Italiane te detit kane krijuar mendim ne mes te popullatave te tjera te rajonit qe Roma duke qene shume e dobet ne kontrollin e bregdetit Lindor te Adriatikut, (vecanarisht ate pjese qe shtrihet perballe Ankones dhe Brindizit), do te kerkoje te shtrije ndikimin e saj edhe ne kete ane te detit. Objektivi i saj eshte zoterimi i ”kycit” lindor te Adriatikut dhe ne kete pike Italia nuk do te humbte asnje rast te favorshem per marrjen e Durrsit. Mbase mbrojtja me e mire kunder ketij hapi mund te gjendet ne kundeshtimin e vendosur te Austrise. Ashtu si dhe ne rastin e aneksimit te Bosnjes, Austria as qe ka ndermend te “kompensoje” Italine duke i lene nen kontroll pjese te Albanias, aq me teper ti jape rivalit te saj kryesor Durrsin, kete port te rendesishem ne Adriatik. Permeteper, pushtimi Italian i Durrsit nuk do te ishte dicka e mire per interesat e pergjitheshme te Gadishullit Ballkanik. Nga pozicioni gjeografik, Durrsi i perket cilido qe kontrollon Macedonia/Maqedonine. Qyteti eshte Porta Perendimore e biznesit te vendeve qe ndodhen ne brendesi te territorit. Ne se ne kohen tone ne do te arrijme te shohim nje ringritje te nacionalitetit te zhvilluar Bullgar ne te 2 anet e Ballkanit atehere do te kete pak dyshim qe te Durrsi dhe Salonica/Selaniku do te jene nen kontrollin e “Luanit me Kurore”(13). Gjate nje bisede qe une pata me disa zyrtare turq ketu ne Antivari/Bar vura re nje pesimizem shume te madh qe otomanet kishin per situaten aktuale. Parandjenja e tyre per nje te ardhme te trazuar mbeshtetej edhe nga opinionet e qytetareve europiane qe jetonin ne qyteze. Otomanet nuk e fshihnin mendimin qe fati i Albanias ishte duke u vendosur ne Danub. Nje fitore vendimtare Ruse mund te ndizte flaket e nje revolte te madhe ane e mbane provinces. Ata pranuan qe lajmi i nenshtrimit te Mirdites, (megjithese propaganda e Romes ishte perpjekur ne favor te turqve), ishte shume larg te vertetes. Ne realitet, mirditoret ishin terhequr ne majat e maleve te tyre, ne lartesi akoma me te pa-arriteshme. Qe aty ata do te niseshin per aksion ne nje moment qe do ta konsideronin te favorshem. Ishin 20,000 kelmendas te armatosur qe prisnin kohen e duhur. Ne Epir, ose Albanian Jugore, ne vecanti ne zonat e Sulit dhe Zagorise, greket dhe klanet albanase aleate te tyre priteshin te ngriheshin ne revolte nga dita ne dite. Thuhet se 16 mije burra jane te mire-paisur me armatime te dhena nga komitetet greke dhe se banoret paguajne nje takes lufte qe eshte nga 4 deri ne 10 piastra. Me keto fonde ata financojne nje qeveri te tyre sekrete. Por shqetesimi me i madh qe zyrtaret otomane te Albanias kane eshte besueshmeria e popullates muhamedane vendase. Popullata muhamedane e Albanias (ashtu si dhe ajo e Bosnjes) nuk eshte turke as ne race, as ne gjuhe, as ne simpati. Ketu, gjithashtu si ne Bosnje, egziston nje aristokraci gjysme-feudale. Secili nga Beg-et Albanas ka klanin qe e ndjek dhe e beson. Pozicioni i Beg-ut te kujton traditat e shekujve te kaluar dhe rolin e kryetarit te malesise. Ketu organizimi klanor eshte shume me i zhvilluar se ne Bosnje dhe Beg-et jane, ne menyre relative, me te fuqishem se ata boshnjake. Por dallimi kryesor qe vecon Albanian nga provincat e tjera qendron ne karakteristikat e races albanase. I lindur i shkathet, energjike, i pakontrollueshem, dyshues dhe i pabesueshem, shqipetari, jo si sllavi, ka kerkuar vetem lirine e tij. Ceshtja e besimit fetar ka qene per te nje problem i rendesise dytesore. “Besimi ndjek shpaten”- thote nje proverbe albanase. Ne momentin qe besimi i del perpara interesave te tij, arnauti i vertete nuk heziton, se paku ne pamje te pare, ti pershtatet nje besimi me te favorshem. Keshtu qe ne Prisrend/Prizren, por edhe ne vende te tjera, ka mijera katolike romane (katolike te fshehur sic quhen ata) qe ndjekin Islamin ne menyre publike. Kete gje ata e bejne per ti shpetuar problemeve qe rayahs/rajat hasnin. Nje albanian, ne dreke do te shkoje ne nje xhami dhe ne darke ne nje kishe pa problemin me te vogel. Kujtimi i Skenderbeut, kampionit te fuqishem dhe te fundit te Albanias Kristiane ne lufte kunder turqve, vleresohet nga muhamedanet e provinces me nje dedikim fanatik qe eshte ne kontrast te cuditshem me respektin e ftohte qe ata shprehin per krijuesin e fese se tyre. Me intuiten e tij te holle, albanasi di si ta perdore besimin fetar si nje pretekst, por gjithmone shtytja kryesore e veprimeve te tij ka qene interesi personal. Turqit kane arsye te mos besojne ne aleancen e kesaj race. Frike e madhe eshte krijuar ne Durres; kjo per arsye sepse autoritetet turke kane tentuar te fillojne nje Mustafiz, nje mobilizim te pergjithshem ushtarak, qe nenkupton mbledhje bashi-bozukesh. Une pashe disa grupe te tyre duke marshuar neper rruge. Ata po shkonin te ndronin armet e tyre antike, qe mbusheshin nga gryka, me pushke me moderne. Fshataret muamedane te disa zonave aty afer, ne perpjekje per ti shpetuar rekrutimit ushtarak, jane larguar neper male. Ata po djegin dhe bastisin me zell te madh fqinjet e tyre, qe kryesisht jane muhamedane. Por c'fare efekti do te kete ne "besimtaret e vertete"(14) albanas nje triumf total Rus apo shpallja e luftes nga Greqia ? Po nje revolte e pergjithshme qe mund te filloje nga fiset kristiane te malesoreve te Malit te Zi dhe zbrese deri ne hapesirat misterioze te Dodones ku Zeusi i Helades te lire antike po pregatitet te flase me nje ze shkrepetues ? Turqit mund te besojne ne "Kismeti" cudiberes, por nje gje eshte e qarte: Ne Albania "suksesi nuk i ngjan suksesit". Shenime dhe sqarime te rendesishme rreth shkrimit Ky eshte nje shqiperim i Kapitullit 8 te librit: Illyrian Letters: A Revised Selection of Correspondence from the Illyrian Provinces of Bosnia, Herzegovina, Montenegro, Albania, Dalmatia, Croatia, and Slavonia, Addressed to the Manchester Guardian During the Year 1877 1- Calai dhe Dover - Qytete/porte detare respektivisht ne France dhe Angli. 2- Hastings eshte nje vend ne Angline e sotme ku ne 14 Tetor te vitit 1066 Normanet dhe Anglo-Saksonet u perplasen ne nje beteje te madhe. Normanet fituan dhe keshtu filloi kontrolli i Anglise nga normanet. 3- Senlac nje vend prane fushes ku u zhvillua beteja e permendur me siper. 4- Mbase Kepi i Palles quhej Kepi i Palit dhe me vone eshte transformuar ne formen e sotme. 5- Hahn, ne punimin e tij "Studime Shqiptare" e pershkruan kete pllake. 6- Kopshti i Alicinous - Nje lloj i vecante kopshti ne Greqine antikite. Me shume behet fjale per nje fantazi artistike sesa realtet konktret. 7- Besimtare te vertete - Mendoj se autori ben fjale per varre te besimtareve myslymane. 8- "Leje Franceze" - Autori nenkupton se ai vizitoi muret e qytetit pa marre leje nga autoritetet Turke. 9- Rajah - Keshtu quhej popullatat jo-muhamedane (kryesisht te krishteret) qe kishin shume pak te drejta. 10- Qytet ne Kroaci 11- "Personi i Semure" - Autori i referohet Perandorise Otomane. 12- Autori citon poemen e Alexander Pope (1688–1744) te titulluar "The Triumph of Dullness" qe une do ta shqiperoja si "Triumfi i Kotesise". 13- “Luani me Kurore” – ishte emblema e Mbreterise Bullgare. 14- Me termin "besimtaret e vertete" autori ironizon tipat qe fshiheshin pas besimit fetar Muhamedan.