Albanasit e Italise se jugut, Jeronim de Rada dhe pellazget ... Albanasit e Italise, Jeronim de Rada dhe pellazget ... Norman Douglas(1) ishte nje diplomat, udhetar dhe shkrimtar qe u be i njohur kryesisht me pershkrimet e udhetimeve te tij. Nje nga librat e N. Douglas titullohet "Kalabria e Vjeter", (Old Calabria). Ne te gjenden 3 kapituj kushtuar albanasve te Italise se jugut. Kapitujt quhen: XXII. The “Greek” Sila XXIII. Albanians and their college XXIV. An albanian seer Autori jep nje pershkrim interesant rreth albanasve (arberesheve), vendbanimeve, historive, traditave, zakoneve te tyre, etj. Gjithashtu ai ndalet ne figuren e Jeronim de Rades, si perfaqsuesi me i zjarrte i teorise se origjines pellazgjike te albanasve/arberesheve/shqiptareve. Personalisht mendoj se albanasit e Mesjetes kane qene kryesisht fise nomade dhe ketu nuk ka asgje te keqe apo per tu cuditur. Popullata te ndryshme kane patur format unike te organizimit te jetes dhe egzistences se tyre. Kur albanasit e Mesjetes se Vone u larguan nga hapesirat ku jetonin me pare ata morren me vete zakonet e para-ardhesve te cilat i shfaqen edhe ne “atdheun e ri”. Persa i perket Jeronim de Rades dhe ideve te tij te cuditeshme, duhet nenvizuar se keto ide kane rilindur me nje pathos akoma me te zjarrte ... Materiali i shqiperuar paraqitet me poshte. ***** Fillimi ishte i trazuar. Duke arritur vetem me “rrobat e trupit dhe rapsodite”, (keshtu ma pershkroi situaten njeri prej tyre), te privuar nga c’do gje, ata u perfshine ne vjedhje dhe bastisje qe ishin te permasave te medha edhe per standartet e asaj kohe. Si rezultat, dekrete te egra ishin leshuar kunder tyre; klane te tera ishin zhdukur. Ne kete rast ligji nuk ishte pyetur fare. Por, ne aktivitetin e c’pyllezimeve dhe kultivimin e dritherave ata u bene po aq te respektuar sa dhe vendasit. Mund te thuhet se ata jane dy-gjuhesore qe ne lindje, dhe nje pjese e tyre komunikojne me nje anglishte te mire te cilen e kane mesuar ne Shtetet e Bashkuara [Shume nga ata shkonin te punonin ne Amerike - shenimi im]. Ketu, si kudo tjeter, grate albanase jane kafshet e verteta te punes. Ne ndryshim nga grate italiane, ato ngarkojne ne kurrizin e tyre c’do gje, (bebe, dru, uje). Nen qiellin e shkelqyer te nje dite me diell, kostumet e tyre te ngjyera keq, me teper mund te quhen te cuditeshme sesa te bukura. Veshjet e hijeshme tradicionale te burrave jane zhdukur shume kohe me pare. Sic vitet kalonin, ata adoptuan kapelen karakteristike kalabreze, [nje lloj “republike” - shenimi im], te cilen vazhdon ta perdore brezi i vjeter. Shpesh here, vendas kalabreze vendosen ne keto fshatra te huajsh. Ata e bejne kete gje per te perfituar nga qendrimet anti-feudale te banoreve te fshatrave ne fjale. Edhe sot e kesaj dite, kultivuesi italian supozohet qe gjate nje periudhe te caktuar te vitit ti beje, (dhe ne fakt e ben), nje dhurate “vullnetare” pronarit te tokes. Keto “dhurata” krijojne gjithmone acarime dhe gjate sezoneve te veshtira kthehen ne probleme te medha. Albanasit i kundeshtuan qe ne fillim keto praktika mesjetare. “Ata nuk ndertojne shtepi” - thote nje shkrimtar - “per tu mos u bere subjekte te baroneve, dukeve, princerve, ose lordeve te tjere. Dhe ne se pronari i tokes qe okupojne i keqtrajton, ata i djegin kasollet e tyre dhe largohen per diku tjeter”. Nje sistem i admirueshem edhe ne ditet tona. Ne fshatin Vakarica (Vaccarizza) .... me rastisi te isha i ftuari i nje banori te pasur. Aty u trajtova me mikpritjen tradicionale albaneze i shoqeruar nga dolli brohoritese. Uroj qe te gjithe bashkefshataret e tij te shijonin kete lloj ushqimi, te pakten nje here ne jeten e tyre. Kjo sepse ata jane te varfer, dhe shtepite e tyre ne gjendje mizerabel. Si shumica e fshatrave ne Italine e Jugut, dhe ky fshat eshte i c’populluar nga banoret meshkuj, permeteper eshte i ndotur dhe i neglizhuar. Pershtypja qe te le nje vend i tille, kur e sheh per here te pare, i afrohet me shume renimit orjental, por jo nje shkaterim i plote. Eshte nje kaos i qellimshem dhe i keq, nje shenje e anarkise se plote - nje perbuzje per gjerezat e vogla qe mund ti permbushin apo plotesojne edhe me te varferit. Te krijohet mendimi se persona te tille nuk kane sensin e “shtepise” dhe kuptimin e saj te shenjte. Duket sikur ata jane pergjithmone gati te shkeputen nga situata momentale. Sa ndryshe nga Anglia, nga kasollet edhe me te varfera te saj, rrugicat, gurret qe deshmojne dashurine per regullin qe nga kohet qe s’mbahen mend, ndjenjat e fqinjesise dhe bashkejeteses qe zhyten mbrapa ne kohe. Atyre ju mungon koncepti i shtepise si nje vend i fiksuar dhe pike topografike, njesoj sic ju mungon arabeve dhe ruseve, qe as njeri dhe as tjetri grup, nuk kane nje fjale qe te perkufizoje fjalen “Shtepi” ose “Heimat”(2). Ne kete rast koncepti me i afert eshte familia, (la famiglia). Ne mendojme rreth nje shtepie apo fshati te vecante ku lindem dhe kaluam ditet mbreselenese te femijerise; keta njerez e konsiderojne shtepine jo si nje koncept gjeografik por si nje qender sociale qe mund te shperngulet nga nje vend ne nje tjeter. Ata jane ne “shtepi” ne c’do vend, mjafton qe klani i tyre te jete prane. Sensi i dickaje individuale qe efektivisht zbukuron banesen tone te cilen ne e mbushim gradualisht me kujtime, dhe qe nuk duam ta ndajme me askend, nuk egziston ne keta njerz. Edhe ne se ka egzistuar, eshte shkateruar nga goditjet e forta te fatit. Ata mendojne se eshte me e sigurt qe puna e kraheve te tyre te konvertohet ne ar, i cili mund te transportohet nga vendi ne vend, ose te fshihet nga syte e tiranit. Ata nuk kane asnje nga ndjenjat tona sentimentale per objektet e pajete. Ndjenjat e Eliza Kuk(3) perkundrejt “kolltukut te saj te vjeter” ata do ti kuptonin si shprehje te mendimeve femijnore. Kjo duket ne shtepite e tyre te pambaruara, si brenda ashtu dhe jashte. Perse te shpenzosh mendim dhe pasuri ne dicka qe mund te braktiset neser ? Qendrimi ne San Demetrio Harta e ketij fshati: https://www.google.com/maps/@39.5685721,16.3613377,18.5z Ketu qendrova per disa dite; u enda neper fusha duke u perpjekur te krijoja nje “pikture” rreth ketyre albanasve, zakoneve dhe literatures se tyre, dicka prej te ciles me ishte vene ne dispozicion. Deri tani, pershtypja ime rreth ketyre njerezve ka mbetur po ajo qe kam patur qe ne ditet kur pushoja ne fshatrat e tyre ne Greqi. Ata me kujtojne irlandezet. Te dyja racat jane te shperndara neper bote dhe me sa duket kane me shume sukses jashte sesa brenda vendit te tyre. Ata kane te njejtat kenge dhe recitues, te njejtet heronj-udheheqes fisesh, te njejten gadishmeri luftarake dhe mikpritje te sinqerte; te dy grupet jane te zhytur ne te njejtin fanatizem dhe kryenecesi; ata i ngjajne njeri-tjeterit ne dashurine per papasterti, c’regullim dhe deshires per tu dukur, ne shpirtin e tyre entuziast dhe aventuresk, ne mendjen e tyre te gjithanshme brilante, ne pa-aftesine e tyre per vetqeverisje dhe jo-efikasitetin e pergjithshem (Kelt). Te dy grupet deklarojne nje aleance fanatike me nje gjuhe te dale jashte kohe, qe ne te vertete e kultivojne si te duan ata, e cila vendos nje bariere te forte midis tyre dhe pjeses tjeter te njerezimit. Njesoj sic irlandezet perbuzin anglezet si relativet e tyre te perafert dhe te dikurshem, edhe albanasit i shohin greket, bile edhe ata te kohes se Perikliut, me percmimin me te thelle. Albanasit, thote njeri prej shkrimtareve te tyre, jane “njerzit me te vjeter mbi kete toke” dhe gjuha e tyre eshte “gjuha e shenjte amtare pellazgjike”. Mua mu rrit interesi duke lexuar studimin premtues dhe interesant te Stanislao Marchiano, po ashtu nje pamflet te De Rades me te njejtin subjekt. Por, entuziazmi im u ftoh qe nga momenti kur mesova, nga nje tjeter gjuhetar vendas, qe keta shkrimtare jane ne gabim te pashprese pothuajse ne te gjitha pikat. Nje gje eshte e sigurt; gjuha shqipe ka me shume se 30 alfabete (secili nga keta me pothuajse 50 germa). Megjithate, ne keto 4 (ose 40) mije vitet e fundit, ata akoma nuk kane vendosur cilin nga keto alfabete te adoptojne, ose, mbase do te ishte me mire te krijojnin akoma nje alfabet me shume; ate te 31-te. Rreth Jeronim de Rades, (Girolamo de Rada) Gjate gjithe jetes se tij ai ishte nje lexues i zellshem i Bibles, nje besimtar i forte, bile fanatik; gjithmone i preokupuar ne kauzat e tij me thjeshtesine shpirterore te nje femije. Mendimi i tij endej madherishem ne mes te nje bote me pasione te zjarrta. I gjithe Kozmosi shtrihej me nje qetesi asolute perpara vizionit te tij mendor; Zoti bamires qendronte mbi krye duke ideuar plane per prosperitetin e Albanias. Ndersa nje Djall real, keqedashes dhe i kudondodhur, ishte duke penguar synimet e mira te Zotit c’do here qe ishte e mundur, tamam si ne te thenat e vjetra. Djalli kishte sulmuar racen njerezore; te mbjellat dhe te korrat me djersen e ballit ... Si shume poete, ai asnjehere nuk u perpoq te distanconte mendimin e tij nga kjo forme “komode” e te besuarit ne Zot. Ai besonte ne endrrat, gjithashtu. Por, motivi i tij udherefyes, djelli i tij gjate dites dhe hylli gjate nates, ishte besimi ne “misionin” e races pellazge qe tani ishte shperndare kudo ne brigjet e mesdheut - ne Itali, Sicili, Greqi, Dalmaci, Rumani, Azi te Vogel, Egjypt. Nje besim aq i zjarrte dhe i papergjegjshem sa dhe ai i shfaqur nga entuziastet e “Fisit te humbur” ne Angli(4). Ai mendonte se bota nuk e kishte kuptuar se sa shume i detyrohej bashkefshatareve te tij. Bazuar ne pikpamjet e tij, Akili, Filipi i Maqedonise, Aleksandri i Madh, Aristoteli, Pirroja, Diokletian, Julian Renegati, - te gjithe keta ishin albaneze. Bile edhe ne fund te jetes se tij ai e ndjehu si detyrim te rrefehej: “Djalli, qe per me shume se 4 mije vjet ka penguar racen pellazgjike te mblidhet ne nje shtet te vetem, vazhdon te perdore metoda tinzare me objektiv ndalimin e perpjekjes qe do te coje ne krijimin e ketij bashkimi.” I zhgenjyer nga zhurma dhe intrigat e shpeshta te Napolit, ai doli ne pension ne moshe te re, kur ishte vec se 34 vjec. Ai u terhoq ne fshatin e tij te lindjes, Macchia(5), duke hedhur prapa kraheve nje ose dy pozicione “lukrative” qe i ishin afruar. Ai e pershkruante veten si nje person qe i ishin neveritur plotesist “idjotesite mendore” te Liberalizmit. Ne fakt atij i mungonte ajo qe nje psikolog francez e quante “funksioni i realitetit”. Temperamenti i tij nuk ishte i atij lloji qe mund ti pershtatej aktualitetit. Per te, kjo terheqje nga realiteti ishte nje epoke e re ne jeten e tij - ishte “Doreheqja e Madhe”. Mbas kesaj, ai humbi kontaktin me mendimin boteror. Ne Macchia ai mbeti duke medituar rreth padrejtesive te bera kundrejt albanasve; gjetjen e shpetimit, leterkembime me te huaj, dhe shkrime, vazhdimisht shkrime. De Rada, konsumoi trashegimine e tij ne ceshtjen albanase, deri sa varferia me ekstreme e ndoqi hap pas hapi. Nje deklarim vertet spikates(6) qe tregon disavantazhet e jetes larg qendrave te mendimit. Ne se ai do te kishte udhetuar me shume me trup dhe me pak me mendje, mbase opinionet e tij do te ishin modifikuar dhe korrektuar. Por, ai nuk vizitoi as kolonite albanase ne Itali dhe Sicili. Si rezultat, konfidenca e madhe qe ai kishte ne misionin e tij ishte nje konfidence e lindur ne nje izolim intelektual dhe gjeografik. Keshtu qe deshirat jashte-tokesore turbulluan aspiratat e tij qe ne pamje te pare dukeshin praktike. Shenime dhe sqarime rreth shqiperimit Libri i plote, ne gjuhen angleze, gjendet ketu: https://www.gutenberg.org/cache/epub/7385/pg7385-images.html Shenim: Termin Albanas/Albania e kam mbajtur njesoj si ne shkrimin origjinal. Kete e kam bere per te eleminuar interpretime kontradiktore. 1- Per me shume rreth Norman Douglas: https://en.wikipedia.org/wiki/Norman_Douglas 2- Ne gjuhen angleze egzistojne dy terma; “house” dhe “home”. House ka kuptimin fizik, mure, cati, dere, dhome, etj, te cilat jane pjese te nderteses. "Home" ka nje kuptim shpirteror qe nenkupton nje hapesire apo ndjenje ku njeriu ndjehet komfort. Ne gjuhen shqipe mungon termi "Home". 3- Eliza Cook (5 Shkurt, 1856 – 2 Tetor, 1947) ishte nje shkrimtare angleze me fame boterore. Ketu behet fjale per nje nga pemat me famoze te saj, ate te titulluar "The Old Armchair" / "Kolltuku i vjeter". 4- Ketu behet fjale per nje teori qe pretendonte qe anglezet ishin pasardhes te nje fisi hebre/izraelit qe kishte humbur ne thellesine e shekujve. 5- Arbereshet e quanin fshatin Macchia me nje emer tjeter, Maki ose Makji. 6- Behet fjale per teorine qe pretendon qe albanasit/arbereshet/shqiptaret ishin pas-ardhes te pellazgeve. Shtator, 2021

Natyrisht qe Skenderbeu ka patur nje vule, (Mbase dhe disa te tilla). Por c'fare shkruhej ne vuln e tij ? A mbante kjo vule ndonje simbol fetar ? Po ndonje emer te pervetshem ? Vula e Skenderbeut Ne folklorin komunisto-ateist haset shpesh thenia: Skenderbeu lindi orthodhoks, u kthye ne myslyman dhe vdiq katolik. Po sikur te them se kjo nuk eshte e vertete, mund te me tregoje dikush ndonje “Certifikate pagezimi” qe dhe une te ndryshoj mendim ? Ne inventarin e Muzeumit Nacional te Danimarkes gjendet nje vule qe dikush mund ta quaje “Vula e Skenderbeut”. Ky send nuk eshte i ekspozuar ne stendat e muzeumit, por institucioni e konfirmon egzistencen e saj. Ju mund ta provoni vete duke derguar nje mesazh ne: cons@natmus.dk , ose mare ne telefon historianin/restauruesin Dr. Peter Pentz, ne numrin: +45 41 20 61 52, i cili mund t’ju jape informacion me te detajuar. Nuk dihet me saktesi origjina e saj apo koha e prodhimit. Per Skenderbeun jane thene lloj-lloje historish, perfshi dhe hipotezen se kjo vule i perkiste atij. Ne kete pike lind pyetja: A ka qene kjo vertet vula e tij ? Ne se them jo, kush mund te thote me siguri te plote ne se helmeta dhe shpata e Skenderbeut(1), qe jane te ekspozuara ne Viene/Austri, kane qene vertet armatimet e tij ? Ne vule jane gdhendur keto germa/shkurtime fjalesh/fjale te plota te shkrojtura ne greqisht: ΒΑΣΙΛΕΥΣ † AΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ∙ ΕΛΕΩ ∙ ΘΥ ∙ ΟΛΥ ∙ Τ ∙ ΡΩΜ ∙ ΟΜΕΓ ∙ ΑΥΘ ∙ ΤΟΥΡ ∙ ΑΛΒ ∙ ΣΕΡΒΙ ∙ e. ΒΟΥΛΓΑΡΙ ∙ Pak a shume, kuptimi ne gjuhen shqipe eshte: Mbreti Aleksandros, Zoti Meshirplote i gjithe Romiosinit. Perandori i Madherishem i turqve, albanasve, serbeve, bullgareve . Kuptohet qe Skenderbeu nuk ishte Perandor, as i turqve, as i albanasve, as i serbeve, as i bullgareve, as … Ne kete kendveshtrim, gdhendjet ne vule jane thjesht fantazi ekstreme. Atehere kush e kishte krijuar kete vule dhe perse kishte perdorur kete terminologji ? Ne Nentor te vitit 1463, Papa Piu II shpalli nje kryqezate kunder otomaneve dhe ftoi te gjithe te krishteret ti bashkengjiteshin asaj. Thuhet se Skenderbeu kishte qene nje nga kandidatet per postin e komandantit te pergjithshem ushtarak. Mbase ne rast triumfi ai do te kurorezohej si mbret i nje hapesire te caktura tokesore ne te cilen jetonin raca dhe fara te ndryshme; por qe te hipte ne fron atij do ti duhej te ri-emertohej nga Skenderbeg ne Aleksander. Ne se spekulloj dhe them se kjo vule eshte e vertete, atehere i bie qe ajo te jete prodhuar rreth vitit 1463. Pavaresisht origjinalitetit te saj, ne germat e gdhendura ne vule, fshihen disa te verteta te kohes. Sido qe te kete qene, kjo vule enigmatike me nje permbajtje te thelle kristiano-orthodhokse hap nje dritare diskutimi rreth historise se Skenderbeut. Skenderbe apo Aleksander ? Ka shume supozime rreth emrit te vertete te Skenderbeut(2). Po i permbahem variantit shqiptar qe thote se ai quhej Gjergj dhe po bej pyetjen: Kush e emertoi ate ne Skenderbeg ? Dikush thote se emrin ja vuri nje dervish, dikush thote se ja vuri nje hoxhe bektashi, dikush tjeter thote se ja vuri sulltani dora vete ... Ndersa Fan Noli shkruan se kete emer atij ja sugjeroi vete i jati te cilin Noli e konsideronte nje “oportunist fetar”, kur shkruan: "Ne besim, Gjon Kastrioti, ishte nje shqiptar tipik. Ose me sakte, ai kishte besime te ndryshme ne perputhje me orjentimet e tija politike. Ne vitin 1407, si nje aleat i Venecias, ai ishte katolik roman. Ne vitet 1419-1426, si nje aleat i Stefan Lazarevic, ai ishte orthodhoks grek. Ne vitet 1430-1438, si nje aleat i Muratit II, ai ishte myslyman. Ne vitin 1438, si nje aleat dhe qytetar nderi i Venecias dhe Raguzes, ai ishte perseri katolik roman” (3). Jo vetem ne rastin e familjes Kastrioti, por edhe me gjere, historiografet perendimore perfshi edhe Fan Nolin vete, jane perpjekur te krijojne idene se shqiptaret e asaj kohe kane qene masivisht katolike, kurse e verteta ka qene komplet ndryshe. Orthodhoksia ishte linja kryesore e besimit fetar qe egzistonte ne hapesirat ku sot ndodhet Shteti Shqiptar. Vete emrat e farefisit, prinderve, vellezerve dhe motrave te Skenderbeut e vertetojne me se miri kete gje. Ajo qe i ve piken mbi “i” kesaj te vertete historike eshte fakti qe shume grupe arbereshesh dhe arvanitasish mbeten mbeshtetes te palekundur te Orthodhoksise. Nuk ka diskutim qe kur u larguan nga vendi i origjines ata morren me vete traditat dhe besimin e te pareve. Perse Aleksander dhe jo nje emer tjeter ? Le te mbetemi tek Skenderbeu; perse mori ai emrin Skenderbeg ? Ka disa hipoteza dhe sugjerime. Dikush thote se ishte nje paralelizem me Aleksandrin e Madh te Maqedonise. Ajo qe dihet me siguri eshte qe emri Aleksander ne gjuhen turke merr formen Iskender dhe me prapashtesen Beg kthehet perfundimisht ne formen e shqiptarizuar; Skenderbeg. Personalisht mendoj se ky emerim lidhet me faktin qe i jati i Skenderbeut kishte patur nje vella me emrin Aleksander, per fatin e te cilit nuk dihet shume. Mbase ai u vra duke luftuar kunder otomaneve … Nuk eshte fare cudi qe Yuvan(4) Kastrioti "ngjalli" te vellane dhe per kujtim te tij ai "turqizoi" emrin Aleksander dhe ja sugjeroi te birit i cili u ri-emerua ne Skenderbeg ! (Shenim: Eshte fakt i njohur qe shpesh here shqiptaret e krishtere te asaj periudhe e zgjidhnin vete emrin e ri te besimit myslyman, dhe ate nuk ja impononte askush). Tradita e mbajtjes se emrave familjare ishte shume e perhapur ne ate kohe. Per shembull. Jovan (Gjon) Kastrioti kishte pagezuar nje nga djemte me emrin e gjyshit te tij: Konstantin. Shqiponja dhe kuptimi i saj ne vulen e Aleksandrit Elementi me spikates i vules ne fjale eshte shqiponja dy-kokeshe. Eshte thene dhe sterthene qe kjo shqiponje ishte dhe mbetet simbol i Bizantit dhe Orthodhoksise. Ne shekullin e 15-te shqiptaret, serbet, bullgaret, greket, etj, luftuan si aleate nen te njejtin flamur. Pavaresisht se shtetet moderne kane zgjedhur rruget e tyre perkatese, ky simbol vazhdon te ekzistoj edhe sot e kesaj dite ne flamuret nacionale te disa vendeve ballakanike. Per paralelizem historik, me poshte tregohen flamujt e Shqiperise, Serbise, Malit te Zi, Perandorise Bizantine dhe Kishes Orthodhokse Greke. Per nje moment, do te ndalem ne 3 qirinjte e gdhendur midis 2 kokave te shqiponjes ne vule. Kjo do te thote se Aleksandri i vules do te mblidhte 3 gishtat e dores se djathte dhe bente kryqin duke e perfunduar mbi zemren e tij. Permeteper, ne fund te ndonje ceremonie fetare ai do te thoshte: “ Eἰς τό ὄνομα τοῦ Πατρὸς καί τοῦ Υἱοῦ καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος - Aμήν ”. Ne shqip: “Në emër të atit, të birit dhe të shpirtit të shenjtë - Amin”. Ndodh qe nje objekt i vetem, qofte dhe me origjine te paqarte, jep me shume informacion se volume te tera librash … dhe “Vula e Skenderbeut” eshte nje rast i tille kuptimplote. Porositesi apo krijuesi i vules, kushdo qe te kete qene ai, e kishte konceptuar Aleksandrin si nje perandor bizantin, meshirplote dhe fuqiplote; si nje shqiponje nga kthetrat e te ciles nuk shpeton asnje armik … C’fare ndodhi ne te vertete ? A pati rastin Skenderbeu te behej mbret ? Ne Gusht te vitit 1464 Papa Piu i Dyte vdiq dhe bashke me te dhe projekti i kryqezates, keshtu qe vules nuk i erdhi radha. Mendohem dhe pyes veten: Ne se kryqezata do te kishte triumfuar, a do te pranonte Skenderbeu nje “vule greke”, apo do ti ndronte vulat sipas rastit sic thote dikush ... Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- https://www.mendoj.me/helmeta-dhe-shpata-e-skenderbeut 2- Emrat me te cilin studjues te ndryshem e kane identifikuar Skenderbeun variojne ndjeshem. Disa shembuj jane: Đurađ, Đorđe, Giorgio, George, Giec, Gjeç, Gjergj, Zorzi, etj. Personalisht, mendoj se emri i tij i pagezimit ka qene nje variant sllavo-grek i emertimit te Shenjtoreve Kristiano-Orthodokse. Emra Gjeç, Gjergj, Zorzi, etj, nuk perdoreshin ne pagezimet e besimtareve orthodokse. Bile, as Noli ne temen e tij te diplomes nuk e permend variantin Gjergj … 3- Fan Noli - George Castrioti Scanderbeg - “In religion John Castrioti was typically Abanian. Or rather, he had a different one in accordance with his shifting political orientations. He was a Roman Catholic as an ally of Venice in 1407; a Greek Orthodox as an ally of Stefan Lazarevich of Serbia, from 1419-1426; a Moslem as an ally of Murad II from 1430-1438; a Roman Catholic again in 1433 as an ally and honorary citizen of Venice and Ragusa” . 4- Halil Inalcik. Shiko studimin me titull: Hicri - “Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid”. Ne faqen 130 thuhet se Skenderbeu quhej Iskender beg, dhe ishte djali i Yuvan-it. Nje variant shqiptar i emrit Yuvan/Jovan eshte Gjon. Ne nje shkrim tim me titull: https://www.mendoj.me/emrat-e-bosave-ne-kohen-e-skenderbeut ju do te gjeni disa detaje. Nentor, 2021

Noli dhe perpjekja e tij per te katolicizuar shqiptaret e dikurshem. Noli, Skenderbeu dhe Katolicizmi Ne vitin 1945 Noli paraqiti studimin e tij te titullar "George Castriota Scanderbeg". Ky punim ishte pjese e procesit per marrjen e grades Doktor ne Filozofi, prane Universitetit te Bostonit. Materiali i plote, ne gjuhen angleze, gjendet KETU Qe nga koha kur Noli shkrojti temen e tij te doktorates shkenca historike ka evoluar dhe shume referime mbi te cilat Noli eshte mbeshtetur nuk qendrojne me; bile disa nga keto burrime konsiderohen si fantazi folklorike dhe fallsifikime te se vertetave historike. Nga ana tjeter, Noli thekson se ai eshte mbeshtetur kryesisht mbi autore te tjere dhe shume pak mbi studime arkivore te kryera nga ai vete. Nje lexues i kujdeshem do te vere re se ne punimin e Nolit ka pasaktesi dhe manipulime te medha historike. ***** Noli si nje mjeshter i madh i fjales, "perdredh" faktet historike ne menyre artistike. Ai fillon me gjerat e "vogla", si pershembull "shqiptarizimin" e emrave te pervecem dhe arrin piken kulminante kur tjeterson realitetin e besimit fetar ne Shqiperine e asaj kohe. Ai shkruan: "Albania e kohes se Skenderbeut ishte ne shumicen dermuese romano-katolike. Si rezultat, e tere bota romano-katoloike, qe ne ate kohe perfshinte te gjithe Europen me perjashtim te Rusise dhe Gadishullit Ballkanik, ishte thellesisht e interesuar ne rezistencen qe Skenderbeut i bente turqve". (Faqe 62) Me poshte duke theksuar ndihmen e Vatikanit, qe Noli e konsideronte mbeshtetesin kryesor te Skenderbeut, ai thote: "Arsyet e kesaj mbeshtetje te vazhdueshme ishin te qarta: Albania ishte keshtjella e fundit romano-katolike qe qendronte fuqishem ne prapavijen ballkanike dhe papat e Romes ishin duke bere cdo gje qe kishin ne dore ta mbanin dhe ta zmadhonin ate" . (Faqe 63) Duke kembengulur ne idene e tij, ai vazhdon: "... ne shekullin e 15-te Albania ishte masivisht romano-katolike, me 18-te zona episkopale, disa nga te cilat kishin nje histori te panderprere qe nga lindja e Krishterimit deri ne ditet tona". (Faqe 73) Ndersa hiperbolizon albanasit si njerez qe ishin ndryshe nga "sherbetoret e tjere" ai vazhdon me zbukurimin e situates; "Ata ishin fshatare te lire ne mes te botes se yzmeqarve ballkanas. Ata ishin romano-katolike dhe albanas ne mes te orthodokseve greke dhe sllave ose turqve myslymane. Ata ishin gjithmone gati te bashkoheshin dhe ti rezistonin kontrollit "skllaverues" te lordeve te huaj feudale". (Faqe 110) Sic u tha me siper, Noli u mbeshtet kryesisht ne G. Biemmi, M. Barleti, qe ishin burrimet kryesore te tij, dhe ne D. Franko, G. Muzaka qe ishin burrimet dytesore. Ai permend shume autore europiano-perendimore dhe sllave por shume pak autore turq. Noli nuk ishte i paditur; ai kishte lindur, ishte rritur dhe edukuar ne Perandorine Otomane. Ai e kishte shume te qarte qe nje studim i plote i figures se Skenderbeut do te fillonte nga arkivat otomane dhe do te shtrihej me tej ... Skenderbeun e emeruan "Beg" zyrtaret e sulltanit dhe jo ata te papes. Vete fakti qe Skenderbeu nuk e hoqi prapashtesen "Beg" deri ne fund te jetes se tij do te thote dicka. Me sa kuptohet, Noli kishte objektiva te tjera. Ai u perpoq ta paraqiste Skenderbeun si nje udheheqes katolik dhe mbrojtes se katolicizmit, ndersa shqiptaret e asaj kohe si ushtare te Vatikanit qe luftonin ne emer te Papes. Por c'fare thone arkivat otomane ? Nje informacion i detajuar tregohet ne harten e meposhtme te provinces se Arnavidid. Behet fjale per regjistrimet otomane te viteve 1431 - 1432, kohe kur Skenderbeu ishte afersisht 30 vjec. Harta(1) pasqyron zoterimet e drejtuesve te kthyer ne myslymane dhe te drejtuesve te familjeve te vjetra. - Me ngjyren blu tregohen drejtuesit qe nuk ishin vendas dhe ishin vendosur ne kontroll te zonave perkatese nga Porta e Larte. - Me ngjyren e verdhe tregohen drejtuesit vendas qe vazhdonin te mbanin besimin e krishtere. - Me ngjyren e kuqe tregohen drejtuesit vendas qe ishin kthyer ne myslymane. Nga familjet e vjetra bien ne sy emra/mbiemra qe dihet qe kane qene te besimit kristiano-ortodoks si: Todor Muzak, Duka, Dimitri Dobrile, Petros Agramatikos, Milosh, etj. Pra, Noli do e thote ... Ai nuk paraqit as edhe nje dokument te vetem qe te mbeshtese deklarimin e tij rreth katolicizmit masiv te shqiptareve te kohes se Skenderbeut. Shenim: Harta eshte nje punim i Bogdan G. Popescu Per sa me siper, duket qarte qe ne kohen e Skenderbeut, shqiptaret ishin nje perzjerje farash, fisesh dhe fesh, te pakten ne Arnavid. Persa i perket besimit, ka shkrime edhe me te hereshme se koha e pushtimit otoman te Ballkanit qe japin informacione te qarta rreth perkatesive fetare te albanasve. Bie fjala, nje pelegrin franceskan(2) qe ndaloi ne Durres ne vitin 1322, pra 110 vjet me pare sesa regjistrimet otomane, shkruan: "... albanasit jane "gjysem-besimtare". Ata perdorin ritualet e grekeve dhe jane plotesisht si ata; si ne veshje ashtu dhe ne sjellje". Noli injoron proven me te madhe dhe te padiskutueshme; arvanitasat dhe arbereshet ishin orthodokse te betuar dhe jo katolike. Noli "harron" te thote se ishin kryqezatat katolike dhe kryqetaret europine qe me politikat e tyre te dhuneshme detyruan shume fise dhe fara te besimit orthodoks te largoheshin per ne jug dhe te zbrisnin deri ne Peloponez. Nuk ka diskutim se nje pjese e popullates arberore ishte katolike por te deklarosh se e gjithe popullata i takonte atij besimi eshte nje egzagjerim i tepruar. Shpjegimet dhe qendrimet kontradiktore te Nolit shkojne dhe me tej. Ai citon Barletin kur ky i fundit pershkruan urdherat dhe veprimet e Skenderbeut pas marrjes se Krujes si me poshte: "Te gjithe kolonet myslymane dhe te konvertuarit e Krujes dhe te fortifikimeve te tjera ishin ftuar te zgjidhnin midis Krishterimit dhe vdekjes. Shume pak ju pergjigjen kesaj ftese. Pjesa dermuese refuzoi dhe per kete ata paguan cmimin perkates. Ata ishin masakruar pa meshire. Ky nuk ishte nje akt i panevojshem barbarizmi. Ne perputhje me situatn e kohes ishte nje deklarim i "Luftes se Shenjte", shkrojtur me gjak, nje lufte nga e cila nuk kishte kthim mbrapa. .... Pas ketij 'pastrimi' brutal Skenderbeu festoi Krishtlindjet duke pagezuar Hamzane, nipin e tij". (Faqe 112), por nuk jep ndonje shpjegim se perse Skenderbeu pagezoi nipin e tij me emrin Branilo(3), nje emer ky tipik sllavo-orthodoks. Mos valle Skenderbeu 'ngjalli' ndonje nga te paret e tij ? (Branilo Kastrioti mendohet te kete qene stergjyshi i Skenderbeut). Le te kthehemi tek te konvertuarit; kush ishin keta njerez ? Kishin qene ata paraprakisht katolike apo orthodokse ? Ajo qe Noli thote eshte se ne se nuk konvertoheshe ne katolik te priste vdekja ... Po ashtu, ne menyre fare arbitrare Noli zgjedh dhe grupon "miqte" dhe "armiqte" e Skenderbeut. Llogjika e tij eshte: Ke sulmonte Skenderbeu, ai ishte i keq. Ja nje citim nga Biemmi ku pershkruhet fundi i betejes se Torviollit: "Fitorja u mbyll me "skenen" e zakonshme. Dy dite pasi shkateroi ushtrine otomane, Skenderbeu i la luftetaret e tij te bastisnin lirshem rajonet turke. Ne kete menyre ata mblodhen pagat e tyre me motivacionin secili per vete. Disa cinike e kishin zakon shprehjen: Thesaret e Skenderbeut gjenden ne territoret armike. Ushtaret u kthyen te ngarkuar me trofe lufte te papershkrueshme. Perpara tyre kishte kope te medha delesh, dhish, lopesh dhe kuajsh". (Faqe 121). Mund te thote dikush se kush ishin rajonet "turke" apo ke vrisnin dhe vidhnin ushtaret e Skenderbeut ? Te njejten linje mendimi Noli e shfaq perseri kur citon Barletin: "Ne 27 Nendor, 1463 Skenderbeui shpalli lufte Turqise. Ai i "dogji" perseri lidhjet me Porten e Larte duke bastisur zonat fqinje qe ishin nen kontrollin e Turqise. Ai rembeu rreth 60,000 lope, 80,000 bageti te imta dhe 3,000 kuaj". (Faqe 178) ***** Le te ndalemi per nje moment tek besimi fetar i Skenderbeut. Noli citon D. Franko kur thote: "Skenderbeu ndiqte ne menyre strikte te gjitha rregullat fetare". (Faqe 179) Po c'fare sekti ndiqte ai ? C'fare prova ka rreth kesaj teme ? Ka disa dokumenta autentike qe tregojne lidhjen e forte shpirterore dhe materiale te familjes se Skenderbeut me Kishen Orthodokse Serbe te asaj kohe, me saktesisht me manastirin e degjuar Hilandar qe gjendet ne Halkidiki/Greqi. Ne dokumentin e meposhtem(4), midis te tjerash thuhet se Ivan Kastrioti dhe djemte e tij Reposh, Konstantin dhe Giorgio do te perpiqeshin te ndihmonin manastirin e permendur. Burrat Kastrioti kishin "blere" te drejten per te banuar si murgjer ne nje seksion te kompleksit fetar. Ky dokument, i shkrojtur dhe vulosur nga drejtuesi i manastirit, qe mendohet se eshte perpiluar midis vitit 1426 dhe 1431, nuk e ben Skenderbeun 100% serb por pa dyshim e ben ate 100% orthodoks. Ne keto foto tregohen rrenojat e "Arbanaški Pirg", ose "Kulles Albanase" ne manastirin Ortodoks Serb, te qojtur Hilandar, i cili ndodhet ne Halkidiki, Greqi. Ivan (Gjon) Kastioti dhe kater djemte e tij kishin "blere" te drejten per te banuar si murgjer ne kete institucion fetar. Faqja zyrtare e manastirit, nga ku jane mare edhe fotot, gjendet KETU . Ne kete gravure te vitit 1757 jepet nje ide e pergjitheshme e kompleksit Hilandar; ndertesave, kishave qe gjendeshin brenda zoterimeve te tij ne ate kohe. Shigjeta e kuqe tregon vendin ku ndodhej "Kulla Albanase". Nuk dihet me saktesi kur dhe kush e kishte ndertuar ate ndertese per here te pare. Dokumentat thone se burrat Kastrioti paguan 60 monedha floriri per ta meremetuar dhe ta perdornin ate per banim ne manastir si murgjer orthodokse. Faqja zyrtare nga ku eshte mare kjo gravure gjendet KETU . Dihet se Skenderbeu u martua/vuri kurore ne nje kishe orthodokse. Mjaftojne keto dy fakte qe te hidhet poshte teoria e Nolit, apo e kujdo tjeter, qe pretendon se Skenderbeu ishte katolik. Gjithashtu, nuk egziston as edhe nje dokument qe te provoje qe Skenderbeu u konvertua ne katolik. Bile, studjuesit serioze nuk insistojne ne kete ide. Ashtu si jeta edhe vdekja e Skenderbeut eshte e mbuluar me nje mjegull romantike ... Noli huazon trillimet e Barletit kur citon: "Skenderbeu ishte varosur ne Katedralen e Shen Nikollas ne Lezhe, te cilen ai e kishte rindertuar disa vite perpara se te vdiste. Dhjete vjet me vone, kur turqit pushtuan Lezhen, ata hapen varrin per te mare kockat e tij me qellim qe ti perdornin ato si hajmali. Turqit mendonin se hajmalite do ti benin ata te pathyeshem ashtu sic thuhej se kishte qene vete Skendebeu". (Faqe 191) Ne radhe te pare, nuk ka as edhe nje material, kishtar apo laik, qe te deklaroje se Skenderbeu u varros ne kete kishe. Ndersa hipoteza se eshtrat e tij u perdoren si hajmali eshte jashte logjikes normale. Megjithate, egziston mundesia qe eshtrat e tij te jene nxjere nga varri ku ishte varrosur fillimisht dhe te jene rivarrosur diku tjeter. Kjo ka ndodhur disa here ne histori(5). Me afrimin e pushtimit otoman, familja dhe pasuesit e tij mund ti kene hequr eshtrat dhe rivarrosur ne nje vend te fshehte, apo institucion kishtar, ne menyre qe ti shpetonin c'nderimit apo keqperdorimit nga ushtaret turq dhe armiqte e tij te shumte. Ne gjuhen shqipe egziston nje shprehje: "Te dhjefsha varre". Kjo ka bere vaki prandaj ka hyre dhe si shprehje gjuhesore. Te afermit e Skenderbeut nuk do ti linin eshtrat e te dashurit te tyre te ekspozuara perballe nje keqtrajtimi te mundshem ... Noli ishte "logotehnis" (mjeshter i fjales). Ai kishte kaluar nje pjese te rinise se tij neper trupat teatrale greke ku fuqia e fjales ishte "mbeti i skenes". Ai ishte stervitur te shiste sapunin per djathe. Ne temen e doktorates eshte e veshtire te ndahet mendimi i tij personal nga referencat e perdorura qe ai i shkrin natyrshem me idete qe do te theksoje. Por, egziston nje ndryshim thelbesor ne punimin e tij. Ndersa Barleti shkruan se Venediku ishte "simbol i drejtesise kristiane" dhe mbeshtetesi me i zjarrte i Skenderbeut(6), Noli thote se Vatikani ishte frymezuesi, suportuesi dhe udheheqesi i tij. Si funksionar kishtar, Noli tentoi te afronte Kishen Orthodokse Shqiptare me Vatikanin dhe ja arriti ketij qellimi deri ne nje fare shkalle. Ndersa si politikan, ai anoi shume nga Roma dhe politika Italiane. Si ne shumicen e shkrimeve te tij, Noli mban nje qendrim te dukshem politik dhe shfaq idete e tij "revolucionare". Ne fund, ai i klasifikon albanasit e kohes se Skenderbeut "Si nje klase e fshatareve te lire; ata urrenin si feudalizmin nen sullatanin turk ashtu dhe kapitalizmin nen venedikun aristokrat". (Faqe 193) Shenime dhe sqarime rreth shkrimit Nje shkrim rreth Nolit, veprimtarise politike, fetare dhe karakterit te tij gjendet ketu: https://www.mendoj.me/noli-dhe-gjysma-tjeter-e-tij 1- Nje nga studjuesit me te njohur te arkivave otomane ishte historiani turk Halil Inalcik. Punimet e tij ndryshuan dhe influencuan menyren e studimit te shoqerise/shtetit otomane. Nje punim i tij i mirenjohur eshte "Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid" qe eshte edhe rekordi i pare zyrtar i provinces Arnavid - Shqiperise se sotme Jug-Perendimore. Dua te falenderoj vecanarisht studjuesin Bogdan Popescu per ndihmen e afruar dhe punen e shkelqyer per ripunimin e hartes te paraqitur ne kete shkrim. Faqja e tij profesionale gjendet KETU . 2- https://www.mendoj.me/simon-fitzsimon-albania-1322 3- Emri Hamza/Branilo - The Papacy and the Levant, 1204-1571, Volume 2. Faqe 550. 4- Jovan Radonic - Đurađ Kastriot Skenderbeg i Arbanija u XV veku. 5- The American Universal Cyclopedia - "in 1819 the whole population of Parga having received the money, amounting, to £150,000, embarked in English vessels and settled at Paxo and Corfu, having previously dug up and burned the bones of their ancestors ". Faqe 293. 6- https://www.mendoj.me/barleti-dhe-skenderbeu Mars, 2021

Skenderbeu dhe mbiemri Kastrioti Origjina e mbiemrit Kastrioti Nga e mori mbiemrin familja Kastrioti ? Ka disa supozime; secili mund ti mbahet versionit qe pelqen. Personalisht, mendoj se ky eshte nje emertim tipik grek. Pjesa dermuese e studjuesve serioze kane nenvizuar se origjina e ketij mbiemri eshte fjala "k astri" qe ne greqisht do te thote nje fortese e vogel ose nje kulle vrojtimi. Kastra / Kastro / Kastri, jane fjale qe hasen shpesh ne fjalorin e perditshem te gjuhes greke. Po marr per shembull vetem emrin "kastri". Ka shume vende apo fshatra, kudo ne territorin kontinental dhe ishullor te Greqise, qe mbajne kete emer, si per shembull: Kastri prane Igumenices Kastri prene Prevezes Kastri, Arkadia Kastri, prane Athines Kastri, ne ishullin Krete Kastri, prane Janines Kastri, ne ishullin Gavdos Kastri, ne ishullin Kithira Kastri, prane Larises Kastri, prane Delfit Kastri, ne ishullin Syros Kastri, ne Thesprotia Kastri, ne ishullin Ko Ne territorin e Shqiperise ky emer gjendet ne 2-3 raste; me spikatese jane Argjirokastro / Gjirokastro / Gjirokastra dhe Mallakastra . Te dy keto vende gjenden ne zona ku ndikimi i kultures dhe gjuhes greke shkon shume shekuj mbrapa. Duke u rikthyer perseri ne mbiemri Kastrioti; mundesia me e madhe eshte qe ky emer ti jete vene nje personi apo familje qe ka qene ne zoterim apo administrim te nje fortese diku ne jug te Shqiperise apo ne veri-perendim te Greqise se sotme. Disa historiane te degjuar kane mbrojtur teorine se nje para-ardhes i Skenderbeut, (rreth vitit 1368), kishte qene ne zoterim te kalase qe ndodhej ne Kanine te Vlores, ne kohen kur Perandoria Serbe, (qe ishte nje bashkesi popujsh dhe gjuhesh te ndryshme), kontrollonte zona te konsiderueshme ne Ballkanin e atehershem. Ky person, pra para-ardhesi i supozuar i Skenderbeut, njihet ne histori me emrin "Kastrioti i Kanines"(1). Kur otomanet avancuan ne tokat qe kishin qene nen kontrollin serb, para-ardhesit e Skenderbeut u ngjiten me ne veri. Logjika normale thote se nese te paret e Skenderbeut do te kishin qene banore te vjeter te Matit apo Dibres ata nuk do te ishin qojtur "Kastriotis". Eshte i mire dokumentuar fakti qe ndikimi grek ka qene i pranishem ne hapesirat qe gjenden ne jug te lumit Shkumbin dhe jo ne veri te tij. Shenim: Nga ana gramatikore, formimi i mbiemrit 'Kastriotis' eshte i ngjashem me mbiemra te tjere ne gjuhen greke si: Athiniotis, Janiniotis ... Nje pike qe e ben akoma me te mundeshme lidhjen e Skenderbeut me ndikimin helen/grek eshte fakti qe Barleti, Noli, etj, deklarojne se Skenderbeu ishte epiriotas. Por ketu del nje problem madhor sepse qe ta konsiderojme Skenderbeun shqiptar duhet qe ne fillim te kthejme epirotet ne shqiptare. Fjalet i merr era, te shkrojturat mbeten - thote nje fjale e urte. Q e ne lashtesi epirotet i kane shkrojtur historite e tyre ne gjuhen greke. Kjo do te thote se pervec te shkrojtures ata e flisnin dhe e lexonin kete gjuhe, perndryshe si do te kuptoheshin kur benin 'pazar', pa leri te tjerat ... Ne se mbrojme pozicionin se Skenderbeu ishte epirotas atehere ai del grek dhe jo shqiptar. Me poshte tregohen disa monedha "epirotase" perfshi ate te Piros dhe Aleksandrit djalit te Neoptolemu, qe ishte nje nga sundimtaret e fundit te Epirit antik(2). Kliko ne monedhe per ta zmadhuar ate. Si konkluzion, mendoj se familja Kastrioti u emertua me kete emer sepse kishte banuar ne hapesirat Veri-Perndimore te Greqise se sotme apo Shqiperise Jugore. Ne keto zona, gjuha greke kishte nje perdorim te gjere. Ne se kjo familje do te kishte jetuar ne mes te nje popullate me shumice arberore ata do ta kishin qojtur dicka tjeter, bie fjala "Keshtjelltari" ashtu sic e quante Sabri Godo ne shkrimet e tij. Lind pyetja: Perse bashkekohesit nuk e thirren familjen me nje mbiemer shqiptar por preferuan te perdornin termin grek ? Shenime dhe sqarime 1- "Der erste bekannte Kastriot war 1368 nur Kastellan der Burg Kanina bei Valona" - Illyrisch-Albanische Forschungen - Faqe 81 2- Nje monedhe eshte nga koha e Mbretit Pirro, nje monedhe eshte nga koha e Federates se Epirit, nje monedhe eshte nga koha e Aleksandrit te Epirit (Djali i Neoptolemit). Me shume rreth kesaj teme Skenderbeu dhe legjenda e tij Helmeta dhe shpata e Skenderbeut

Albanasit e Mesjetes; ishin ata katolike apo orthodhokse ? Cila ishte feja e tyre dominuese ? Albanasit e Mesjetes; katolike apo orthodhokse ? Disa historiane te huaj, por dhe nje pjese e historianeve shqiptare, kane mbrojtur dhe vazhdojne te mbrojne teorine qe thote se perpara pushtimit otoman, shqiptaret kane qene masivisht katolike ... Nje nga mbeshtetesit me te spikatur te kesaj hipoteze ishte Fan Noli i cili shkruante: "Albania e kohes se Skenderbeut ishte ne shumicen dermuese Romano-Katolike" (1). Mendimi im eshte disi ndryshe dhe besoj se ketu kemi te bejme me nje keq informim, mbase dhe manipulim historik ... ***** Perkatesia fetare e shqiptareve te hershem, qe per saktesi historike une do ti quaj albanas, eshte nje ceshtje debati qe shpesh here merr ngjyra nacionaliste. Mendoj se studimi i popullatave, qe gjate shekujve 14, 15, 16-te u larguan nga hapesirat ku sot gjendet Shteti Shqiptar, eshte nje burrim i besueshem i perkatesise fetare te albanasve te atyre viteve. Kur njerzit shperngulen nga vendi i tyre ata marrin me vete traditat e te pareve; gjuhen, zakonet, perrallat, kenget, besimet fetare, etj. Ndodh qe keto tradita ata i mbrojne me fanatizem, bile i zhvillojne me tej duke u bere motivues dhe te popullatave ne hapesirat e te cileve ata vendosen si te arrdhur te rinj. Pikerisht kjo ka ndodhur me nje grup te vogel familjesh qe gjate shekullit te 16-te u vendosen ne Bullgari dhe themeluan nje fshat te vogel qe u quajt Arbanasi, ( Арбанаси ). Ne fillim te viteve 1500 vendbanimi kishte vetem 9 familje te cilat me vone u rriten ne numur dhe e kthyen fshatin e tyre ne nje qender te degjuar te zones se Veliko Tarnovo, ( Велико Търново ). Pavaresisht se ka mendime te ndryshme rreth origjines etnike te farave/fiseve qe fillimisht u vendosen aty, dy gjera jane me se te qarta: 1- Ata ishin larguar nga Arbania, (Nje zone e Shqiperise se sotme). 2- Ata ishin besimtare te vendosur orthodhokse. Me standartet e kohes, keta njerez une do ti quaja “Orthodhokse-Greko-Bizantine”. Dhe ne te vertete, gjurmet qe ata lane mbeshtesin nje konkluzion te tille. Ne fshatin Arbanasi, (Арбанаси), ka disa kisha te vjetra qe jane ndertuar midis shekullit te 15-te dhe shekullit te 18-te. Nikola, djali i piktorit te njohur Onufri nga zonat e Elbasanit, ne vitin 1561 ka pikturuar disa ikona ne kishen e Shen Gjergjit, (Свети Георги). Stili i objekteve fetare dhe ndikimet shpirterore jane fondamentalisht te lidhura me Orthodhoksine Greko-Bizantine. Rasti i fshatit te mesiperm eshte nje nga rastet e shumta qe tregojne se albanasit e Mesjetes ishin pjese e botes Bizantiono-Orthodhokse dhe jo asaj Romano-Katolike. Kjo ishte e pergjitheshmja e asaj periudhe kohore. Arbereshet dhe arvanitasit e kane provuar kete fakt me se miri. Megjithate, kjo e vertete historike eshte sulmuar nga qarqe dhe individe te caktuar qe kane patur kryesisht objektiva politike. Nje rast unikal ishte Johann Georg von Hahn, studjuesi gjerman qe jetoi dhe punoi si Konsull i Austro-Hungarise ne Janine per shume vite. Ai konsiderohet si "Babai i Albanologjise" dhe punimet e tij u bene pika referimi per bashkekohesit e tij. Personalisht e kam te veshtire te pranoj disa nga konkluzionet e tij sepse ai ishte kontradiktor me vet-veten. Bie fjala, Hahn perpiqej te provonte se albanasit kishin qene katolike, dhe ne te njejtin paragraf shkruante se festimet e shenjta kishtare ne Albanian/Shqiperine e Mesme "ne pergjithesi nuk kane ndonje ndryshim nga ato greke" (2). Atehere lind pyetja, ishin albanasit e Mesjetes katolike apo orthodhokse ? Kur dhe si i mesuan ata “festimet fetare greke” ? Pergjigja nuk eshte e thjeshte, por objekti i ketij shkrimi eshte te provoje qe Orthodhoksia ka qene feja dominuese ne hapesirat albanase. Megjithate, per hir te se vertetes, duhet thene qe nje pjese e konsiderueshme e fiseve/farave albanase te asaj periudhe kohore kane qene te pa-fe, ose besimtare “fluide”. Ne vitin 1308, nje prift katolik shkruante se Albania ishte pjese e Perandorise Bizantine dhe se albanasit “... nuk jane plotesisht as katolike, as orthodhokse. Ne se dikush ju predikon Zotin, ata do te pretendojne se jane katolike te vertete” (3). Per ta vazhduar me tej diskutimin rreth kesaj teme, po listoj disa fragmente nga shkrime qe ju perkasin koheve te ndryshme qe une mendoj se provojne lidhjen e Orthodhoksise Greko-Bizantine me hapesirat tokesore dhe shpirterore te albanasve te periudhave ne fjale. - Viti ~1050 / Kronikani bizantin Mihail Ataliatis shkruante se greko-bizantinet dhe albanasit, ( Ἀλβανοὶ ), ndanin te njejtin besim fetar(4). - Viti 1081 / Ana Komnena, e bija e Perandorit Bizantin Aleks I Comnenit, shkruante se i jati emeroi si komandant te qytetit te Durrsit nje burre vendas, banor te Arvanon, te qojtur Komiskorti, ( Κομισκόρτῃ ). Ka disa interpretime rreth ketij emri; personalisht mendoj se kemi te bejme me emrin/mbiemrin e perbere "Kembe-shkurti"(5). Pra, Perandori Bizantin, nuk mund te emeronte si drejtues dhe perfaqsues te tij nje person te nje besimi tjeter vec atij Greko-Orthodhoks. Gjithashtu, ka shume burrime te tjera qe tregojne se Durrsi dhe zonat perreth kane qene nen ndikimin e forte te Bizantit. - Viti 1257 / Jorgo Akropolitis, tutori i Perandorit Bizantin Theodhor II Laskaris, ne kujtimet e tij e pershktuante keshtu udhetimin e tij neper disa territore albanase: "U nisa per ne Albania. Duke udhetuar neper Servia, (nje zone ne Greqi), Kostur dhe rrethinat e Ohrid, une arrita ne Albania dhe prej aty mberita ne Dyrrachion, (Durres), se bashku me parine e asaj zone. Aty qendrova per 8 dite. Me pas u largova, por pasi me pare kisha dhene urdherat e nevojshme ashtu sic i kisha menduar te arsyeshme, perfshi dhe udhezimet per vete qytetin e Durrsit. Ne te njejten kohe, kisha bere pregatitjet e domosdoshme per udhetimin e metejshem. Lashe Durrsin dhe duke kaluar neper Cunavia kapercyem vargmalet e njohura si "Kake Petra" arritem ne Mate, (Mat), dhe prej aty ne Debre, (Diber). Une takova te gjithe zyrtaret e vendbanimeve qe hasa gjate rrugetimit tim. Ata ishin drejtues qytetesh, komandante te kampeve ushtarake dhe zyrtare te administrates qeveritare" (6). - Viti 1322 / Ne kujtimet e tij te udhetimit nga Irlanda per ne "Token e Shenjte", pelegrini Simon Fiximons shkruante: "Albanasit vete jane te-pafe, dhe perdorin ritet e grekeve dhe jane komplet si ata, ne veshje dhe sjellje" (7). Materialet e mesiperme japin nje ide te pergjitheshme rreth shtrirjes se besimit orthodoks ne mes te popullatave albanase te Mesjetes se Vone. Per ta bere pozicionin tim me te qarte, une do te ndalem ne nje aspekt qe shume studjues dhe historiane e kane injoruar ose anashkaluar. Behet fjale per skllaverimin dhe shitjen e roberve te luftes. Ne librin e titulluar “Albania e hereshme: Nje lexues i teksteve historike” jepet pershkrim i nje fushate ushtarake qe Perandorit Bizantin Joanis Kantakuzinos(8) ndermori ne pranveren e vitit 1336, ne zonat Jug-Qendrore te Shqiperise se sotme. Behet fjale per shtypjen e trazirave qe kishin shkaktuar disa grupe albanasish me vjedhjet dhe plackitjet e tyre te shumta. Perandori Kantakuzines shkruante: “Bizantinet nuk skllaverojne njerez. Ata nuk jane te lejuar ta bejne kete, pervec rastit kur perballen me barbare qe refuzojne te besojne sakrificat e Krishtit, Shpetimtarit tone” (9). Per kete qellim bizantinen kishin mare si aleate turqit, te cilet nuk e kishin fare problem kapjen dhe shitjen si skllever te personave te krishtereve, te c’faredo lloj sekti qofshin ata. Me tej ai tregon se shume burra shqiptare ishin vrare ose zene rob. Turqit kishin skllaveruar femije, gra, burra dhe shumica e tyre ishte shitur ne tregjet e sklleverve diku ne Lindje. Bizantinet i “kishin lare duart”. Ata nuk kishin shitur bashke-besimtare, por turqit, (ne kete rast aleatet e tyre), e kishin bere kete gje me kenaqesi. Per cudine e dikujt, pas luftimesh te ngjashme apo bastisje piratesh dhe "gjuetare sklleverish", shume albanas kishin perfunduar ne tregjet e sklleverve te Genovas, Venecias, bile dhe ne tregje te tjera Europiano-Katolike. Per shembull, ne vitin 1401, Papa Martin i Pare, leshoi nje dekret per qytetin e Barcelones, qe jo vetem lejonte shitjen e sklleverve qe u perkisnin "nacionaliteteve greke apo armene, albanas, ruse, bullgare, vllahe, perfshi dhe njerez nga hapesirat qe jane nen kontroll te Perandorit te Konstandinopojes" , por dhe i ndalonte personat e kthyer ne skllever te kerkonin te drejen e lirise nepermjet sistemit te drejtesise(10). Pra duket qarte qe kemi te bejme me nje "kontradite besimesh fetare". Qe shit-blerja e sklleveve te ishte brenda “kufijve ligjore”, njerzit e shitur ne tregjet italiane/europiane nuk mund te ishin besimtare katolike(11). Me fjale te tjera, nje katolik nuk do te shiste/blinte nje katolik tjeter. Keshtu qe skllevrit albanas kene qene pagane, orthodhokse ose myslymane … Ne kete pike secili mund te jape interpretimin e tij sic e mendon dhe gjykon. Dikush do te pyese: Sa kushtonin skllevrit ne tregjet italiane ? Nje zyrtar venecian i fillimit te shekullit te 15-te listonte keto cmime: Skllavi tatar: 130-140 Dukate per person. Skllavi cherkez: 110-120 Dukate per person. Skllavi grek: 90 Dukate per person. Skllavi alban ose sllav: 70-80 Dukate per person. Ne fakt ka patur disa “meny sklleverish” dhe cmiment nuk kane qene standarte(12). Shitja e sklleverve albanas ne tregjet e Europes Katolike kishte vazhduar deri ne shekullin e 16-te, mbase dhe ne te 17-te ... ***** Si konkluzion, nuk ka diskutim qe Katolicizmi ka qene prezent ne hapesirat e albanasve te Mesjetes, por une mendoj se ishte pikerisht Orthodhoksia ajo qe kishte hedhur themelet e besimit Kristian ne boten shpirterore dhe kulturore te albanasve te atehershem. Ne se dikush mendon ndryshe, jam kurioz te di se sa kisha katolike ndertuan albanasit e shekullit te 15-te kur u shperngulen nga zonat e tyre dhe u vendosen diku tjeter, larg vendit te origjines … Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- “Scanderbeg's Albania was predominantly Roman Catholic”. Fan Noli: George Castrioti Scanderbeg (1405-1468), Faqe 147. https://archive.org/details/georgecastriotis00noli/page/n145/mode/ 2- “Die Kirchweihen in Mittelalbanien. Diese Feste unterscheiden sich im Allgemeinen nicht von den griechischen”. Johann Georg von Hahn: Albanesische Studien, Volume 2, Faqe 168 3- “... nor are they entirely Catholic or entirely schismatic. Should anyone preach the word of God to them, they would pretend to be true Catholics”, Robert Elsie, http://www.albanianhistory.net/1308_Anonymous-Description/index.html 4- “οὐ μὴν δὲ ἀλλὰ καὶ οἵ ποτε σύμμαχοι καὶ τῆς ἰσοπολιτείας ἡμῖν συμμετέχοντες, ὡς καὶ αὐτῆς τῆς θρησκείας, Ἀλβανοὶ καὶ Λατῖνοι ὅσοι κατὰ τὴν ἑσπερίαν Ῥώμην …” Μιχαήλ Ἀτταλειάτης, Ιστορία 5- τὴν δέ γε ἐπίλοιπον πᾶσαν πόλιν τῷ ἐξ ᾿Αρβανῶν ὁρμωμένῳ Κομισκόρτῃ, τὰ συνοίσοντα διὰ γραμμάτων ὕποϑέμενος. ᾿, Ἄννα Κομνηνή / https://archive.org/details/bub_gb_pjwTAAAAQAAJ/page/221/mode/ , Faqe 273 6- http://www.albanianhistory.net/1257_Acropolites/index.html 7- https://www.mendoj.me/simon-fitzsimon-albania-1322 . Ne kete rast, shprehja “Te pa-fe” duhet kuptuar si “Jo katolike” dhe pershkruan persona qe i perkasin besimit Kristian Greko-Orthodhoks. 8- Joan Kantakuzinos ( Ἰωάννης Ἄγγελος Παλαιολόγος Καντακουζηνός ), jetoi midis viteve 1292 dhe 1383. Ai mbajti fronin e Perandorit Bizantin per 7 vjet, 1347 - 1354. 9- “The Byzantines themselves do not enslave people. They are not allowed to, unless they are barbarians who refuse to believe in the redemption of Christ, our Saviour”, “Many Albanians were killed or taken prisoner. Those who managed to escape, left behind their wives, children and possessions, and took refuge in remote regions. The Turks enslaved their wives and children, although other members of their tribes, who maintained good relations with the emperor, managed to ransom some of them from the Turks”. Robert Elsie: Early Albania: A Reader of Historical Texts, 11th-17th Centuries, Faqe 16 10- That most precious merchandise. Hannah Barker, Faqe 22 11- Ne Mesjete, skllaveria ne hapesirat Mesdhetare ishte nje fenomen i perhapur. Ky lloj biznesi kishte disa kritere qe percaktonin kush mund dhe kush nuk mund te kapej dhe te shitej/perdorej si skllav. Linja ndarese e ketij vendimi deciziv ishte besimi fetar. Njerzit nuk blinin dhe shisnin skllever qe i perkisnin te njejtit grup/sekt fetar. Ne ate periudhe kohore, katoliket dhe orthodokset kishin dallime thelbesore keshtu qe nuk ishte aspak cudi qe nje i krishter orthodhoks te shitej skllav ne zonat e kontrolluara nga kristianet katolike, dhe e kunderta. 12- Egyptian and Italian Merchants in the Black Sea Slave Trade, 1260-1500. Hannah Barker, Faqe 334 Dhjetor, 2021

Ne vitin 1847, nje kryengriteje e drejtuar nga Zenel Gjoleka kerkoi mbrojtje dhe bashkim me Mbreterine Greke ... Disa dekada me vone, nje grup udheheqesish myslymane kerkuan perseri bashkim me Greqine. Kete rradhe ishte viti 1913. Gjoleka, Dailan Beu dhe Epiri i Veriut Historia ka te thena dhe te pathena. Ndodh qe te pathenat jane po aq te rendesishme sa dhe te thenat, bile nganjehere jane akoma edhe me te rendesishme ... Ne variantin zyrtar te historiografise shqiptare permendet shkarazi se dikur, dikush, u perpoq te krijonte nje lidhje shqiptaro-greke qe do te ndryshonte rrjedhen e ngjarjeve ne Ballkan ... ndersa eshte e zakoneshme te thuhet se gjithmone greket i kane vjedhur token dhe detin Shqiperise. Mbase eshte keshtu, por ku jane provat ? E kam fjalen per te shkrojturat dhe jo hamendjet nacionaliste ... “Epiri i Veriut” eshte nje teme e preferuar per nacionalistet ekstremiste, si nga kjo ane dhe nga ana tjeter e kufirit. Shume shqiptare do te thone se termi “Epiri i Veriut” eshte nje term irredentist dhe nuk duhet te perdoret sepse shpreh pretendime territoriale - ne vend te tij duhet te perdoret termi "Shqiperia jug-lindore" - insistojne ata. Per ta vazhduar diskutimin me tej, po bashkohem me pozicionin e tyre dhe po them se ata kane te drejte. Problemi eshte se historiografia shqiptare thote se Skenderbeu, Lek Dukagjini, etj, ishin epiriote. Bazuar ne kete logjike, dhe duke pranuar se Skenderbeu kishte lindur ne Mat, ndersa Leka diku ne Malesine e Dukagjinit, del se “Epiri i Veriut” nuk qenka aty ku thone greket … por shume me ne veri. Me qe ra fjala, po Pirroja i Epirit, ku te kete jetuar, ne ke Epir ? Pra vete, historiografia shqiptare nuk e ka te qarte se ku fillon dhe ku mbaron “Epiri i Veriut”; ndersa per popullaten qe ka jetuar dhe vazhdon te jetoje ne keto hapesira, qe une po i quaj “Epiri Fluid”, eshte gjetur nje zgjidhje me e thjeshte: Ata kane qene te gjithe shqiptare - dhe pike ! Duke lene nacionalistet te debatojne per keto tema, ne kete shkrim do te perqendrohem ne periudhen kohore qe fillon rreth mesit te viteve 1800 dhe mbaron me fillimin e Luftes se Pare Boterore. I pelqen apo nuk i pelqen dikujt, gjate atyre viteve nje pjese e konsiderueshme e popullates te “Epirit Shqiptar” ka tentuar dhe eshte perpjekur ti bashkohet “Epirit Grek”, ose me sakte Shtetit Grek. Arsyet ? Secili mund ti interpretoje si te doje ... Po e filloj me historine e Zenel Gjolekes, dhe pasuesve te tij. Ne Gusht te vitit 1847, nje asamble e bejlereve dhe e agallareve te disa Kazave te jugut te Shqiperise dergoi ne Athine nje delegacion i cili i paraqiti nje shkrese Ottos, Mbretit te Greqise. Nepermjet saj, ata i kerkonin Mbretit Grek qe ti merrte nen mbrojtje dhe se ata ishin gati te beheshin subjekte te tij(1). “Udheheqes te shquar dhe te nderuar te Athines ne tokat Greke ! Ne perqafojme vllazerisht Shkelqesine e Tij Otto, Mbretin e Greqise dhe ju bejme me dije se: Prezantuesit e ketij mesazhi paqesor sjellin para jush ankesen tone, perfaqsuesve te Kazave te listuara me poshte. Te gjithe ne, kemi mbetur njerez te varfer dhe te shtypur, ne nje vend te thate dhe te shkrete, pa profesion pervec atij te arme-mbajtesit. Qe nga kontrolli i Kostandinopojes, me vone gjate kohes te Sulltaneve qe pasuan, dhe deri me sot, ne ju jemi nenshtruar urdherave dhe sundimit te Vezireve, Pashallareve dhe Kajmekaneve vendas. Gjate mbreterimit te 33 Sulltaneve dhe pothuaje per 400 vjet, ne kemi derdhur gjakun tone ne c’do pushtim qe ata kane bere. Por, ai qe nuk do nje Mbret nuk do as Perendine. Traditat tona te vjetra jane zhdukur dhe te tjera jane vendosur forcerisht ne territorin tone; dhe kjo eshte e padurueshme. Ata kane taksuar 1 te 12-ten ne te gjitha Kazate tona. Ata kane gjykuar me miqesi dhe padrejtesi; jo me arsyen e Zotit dhe Profetit te Tij, por me force dhe tirani klanore, jo si sundimtaret e mbreterive Europiane. Si rrjedhim, ne jemi rebeluar kunder sundimtarit tone, te cilin e konsiderojme si udheheqes te te gjithe myslymaneve. Ne jemi ankuar dhe ri-ankuar, me peruje dhe lot, por ata nuk kane denjuar te na degjojne, bile as dhe nje peticion qe ju kemi derguar. Kjo ndodh sepse Perandoria nuk ndjen as edhe nje lloj keqardhje per ne, lypesit e varfer. Si pasoje e kesaj situate, ne po ju dergojme nje delegacion special, i cili do te flase me ju gojarisht dhe do ti drejtohet personaliteteve tuaja te respektuara drejt-persedrejti. Ne se Shkelqesia e Mbreterise Tuaj do te na degjoje dhe pranoje, domethene qe 5 Kazate tona te behen subjekte te tij, atehere lereni ate te na parashtroje kushtet e nenshtrimit dhe te na lejoje ne ti afrojme atij mirepelqimin tone paqesor. Per hir te Zotit, mos u ofendoni nga ne, sepse edhe ne jemi gjithashtu krijesa te Zotit, kemi lindur lakuriq dhe do te vdesim te tille. Ne qofte se i Plotfuqishmi nuk na afron shpetim, atehere le te vdesim nga shpata njerezore, ne se kjo eshte deshira e Zotit. Te 5 kazate dhe zonat e meposhtme; Avlona, Delvino, komuna e Kurveleshit, Malakastra, Berati i siperm dhe i poshtem, Tepeleni dhe Dyshnica, lusin Mbreterine tuaj te na meshiroje dhe te mos lejoje zhdukjen tone nga faqja e kesaj bote. Ne qofte se Mbreteria juaj na pranon, na informoni ne qe te krijojme nje administrate te re sipas deshirave tona, e cila do te garantoje dhe permbushe kerkesat qe Mbreteria juaj mund te kete. Perfaqesuesit tane do te flasin dhe diskutojne gojarisht me ju per keto propozime, qe me deshiren e Zotit u befshin realitet” Dokumenti mbante vulat e 47 Bejlereve dhe Agallareve te cilet ne daten 15 Gusht, 1847, ishin mbledhur ne Kazane e Kurvelshit. Perfaqsuesit e Sanxhakut te Delvines: Zejnel Gjoleka(2), Xhalil Aga (Celo Picari), Shejko Bullushi, Muharem Bejluli, Abdul Bej Koka, Lula Capari, Muhamet Selmani, Muha Pronjo, Zeqir Pronjo, Osman Kuci, Mehmet Abazi, Aliko Hoda. Xhata Selfo, Latif Elmazi, Mane Beqiri, Demce Picari, Hodo Nivica, Sulo Cobo, Lame Duka, Sadik Bileno, Dervish Kalarati, Lame Peshtani, Sako Malo, Mustafa Braimi, Kapo Lefteri, Lame Husho, Mustafa Bedo, Myftar Pina, Sheh Duro, Elmas Cimbo, Xhafer Demo, Abaz Dino. Perfaqsuesit e Sanxhakut te Vlores: Beqir Velo Kanina, Latif Sulo Kanina, Mustafa Beba Kanina, Sadik Armeno, Mehmet Muco, Ismail Bekati, Zenko Xhafar Karbunari, Pasho Selmani, Kuculasi Mavrota, Selim Aga Vlora, Fejzobej, Lato Mamena, Malko Nelo Lapesi, Mato Caushi Lapesi, Xhaxha Martollozi, Abedin Sheho, Shadedi Vashori, Ahmet Aga Vashori, Mehmet Qollasi, Osman Rapo Fratali, Beqir Bracano, Lulo Abazi, Zejnel Hodo, Ibrahim Cimaro, Lil Qendro, Meta Cobo, Talo Abili, Sinan Dalevishi, Hito Daut Mavrova, Cimba Keci, Mehmet Trahuvica, Ymer Ali Kudesi, Mustafa Bega, Bega Ismail, Dervish Ali Dukati, Metan Ali Dukati, Kamber Telo Tragjashti, Mahmut Hoxha, Dulo Zoto, Braim Muco, Selim Hasani, Haxhi Smokthina. Perfaqsuesit e te dy zonave te Mallakastres: Rapush Aga Kabibashi, Shaban Peshtani, Shqetko Hiso Qesarati, Sulejman Celo Toci, Osman Bilo Dulo, Mato Kalivazi, Xhelil Tura Malivazi, Sadik Luftino, Ramije Komari, Ahmet Matellozi, Mahmut Lamo Lavani, Gjota Lavani. Numrat e shtepive te regjistruar ne kerkesen e lartpermendur: Mallakastra e Siperme: 1,388. Mallakastra e Poshtme: 2,911. Zona e Myzeqese: 1,011. Kasabaja e Beratit: 711. Komuna Topaldi: 1,730. Skrapari: 1339. Tomorica: 500. Tepeleni: 4,500. Kazaja e Vlores: 4,500. Kazaja e Delvines: 1,840 ***** Qe nga perpjekja e vitit 1847 dhe deri ne vitin 1913 kishin kaluar 66 vjet dhe situata kishte ndryshuar ndjeshem. Perandoria Otomane ishte zhdukur dhe vendin e saj ne “Ekuacionin Ballkanik” e kishin zene fuqi te tjera. “Kujdestare” te Shqiperise ishin bere dy fuqi te medha te kohes; Austro-Hungaria dhe Italia. Shqiptaret ishin ndare ne grupe te ndryshme dhe perseri nje pjese e konsiderueshme e tyre kerkonin bashkimin me Greqine. Ka dokumente te shumta rreth kesaj teme. Te shumta jane dhe manipulimet apo tjetersimet e fakteve te kohes si nga shqiptaret dhe greket ashtu dhe nga perfaqsuesit e Fuqive te Medha qe ne disa raste dalin jashte logjikes normale. Nje pershkrim interesant rreth situates ne tokat ku do te formohej Shteti Shqiptar vjen nga studjuesi dhe linguisti britanik, Emile Joseph Dillon (21 March 1854 – 9 June 1933). Ai mund te quhet nje dashamires i shqiptareve. Dillon i vlereson lart ata per karakteristikat e tyre unike qe i vecojne nga popujt e tjere ballkanike. Nga ana tjeter, ai e cileson krijimin e Shtetit Shqiptar si nje veprim “Mekatar” te Fuqive te Medha te cilat nuk morren parasysh historine, mendimet, ndjenjat dhe tendencat e popullatave vendase. Nje fragmet nga nje shkrim i tij qe ben fjale per situaten ne fillim te shekullit te 20-te, ne tokat e populluara nga shqiptaret, paraqitet me poshte(3). Duke pershkruar politikat e Portes se Larte dhe kushtet egzistuese ne hapesirat qe vazhdonin te kontrolloheshin nga Turqia, ai shkruan: "Keto karakteristika, te cilat asnjehere nuk jane analizuar ne menyren e duhur, bile as qe jane kuptuar ne Europe, ishin perdorur nga Abdul Hamid (4) . Kur vuri re se subjektet e tij te krishtera, te nxitura nga Fuqite Europiane, filluan ti rreshqisnin nga duart, ai u perpoq te kolonizonte territoret qe i kishin mbetur akoma ne zoterim duke perdorur dy raca malesoresh te cilat ai mund ti perdorte si instrumenta te bindur si ne kohe paqeje ashtu dhe ne kohe lufte. Keta ishin kurdet ne Azine e Vogel dhe albanasit ne Ballkan. Ne kohet normale ai i dergonte ata te kolonizonin zona kristiane, ndersa ne kohe lufte te largonin banoret e padeshirueshem. Ne kete forme kurdet morren toka nga te cilat ata zbuan pronaret armene. Ndersa albanasit zbriten nga malesite e tyre ne veri dhe okupuan zona ne kufijte e Serbise; ndersa albanas te tjere nga jug-lindja morren ne zoterim fshatra dhe prona qe ju perkisnin grekeve. Me qellim qe ti mbante nen kontroll albanasit e tij besnike dhe te keq-perdorte injorancen e thelle ne te cilen ata ndodheshin, ai i izoloi keta njerez. Ai mbylli shkollat e tyre, penalizoi perdorimin e alfabetit latin, ndaloi printimin e librave shqip, ndeshkoi c’do perpjekje per organizim, c’kurajoi zvillimin e veprimtarive qe lidheshin me shfrytezimit te lendeve te para qe afronte vendi, ndaloi kostruktimin e rrugeve dhe ndertimin e urave. Nuk eshte veshtire te parashikosh rezultatet e ketij planifikimi te qellimshem. C’eshte e verteta, gjate zhvillimit te Koferences se Londres, keto zhvillime ishin parashikuar nga Baroni von Giesel, dhe nga une personalisht. Ne ate kohe, asnjerit prej nesh nuk ja mori mendja qe nje grup burrash qe ishin te lire te benin nje ndarje te drejte (5) , bazuar ne merite, konkluduan ne nje marreveshje qe ishte nje kombinim i gjerave te pallogjikshme. Por ambasadoret ne Londer nuk ishin dhe aq te lire. Ata duhet te konsideronin nje marreveshje te pergjitheshme dhe ishin shume te vetedijshem qe ndarja e tokes te cilen ata ju imponuan shtetetve te pakenaqura do te binte mbi shpatullat e brezave te arrdhshem, mbase dhe mbi brezin egzistues, me peshen e grindjeve dhe gjakderdhjeve shkateruese. Duke aneksuar zona kryesisht albanase/shqiptare, si Serbia, ashtu dhe Mali i Zi (Montenegro) kishin veshur kemishen e Nesus (Nessus) (6) . Ndersa Albania duke perfshire brenda saj greket e Epirit ishte detyruar te bente te njejten gje. Ishte ceshtja kontradiktore e Epirit qe kishte nxitur zemerimin e grekeve te cilet ju kundervune Qeverise Albanase qe ne hapat e para te gabuara te saj. Zona qe do ti bashkangjitej Albanias ishte e banuar nga njerez te cilet, c’faredo qe te ishte origina e vertete, e konsideronin veten greke, flisnin greqisht dhe nuk e duronin dot dorezimin e tyre ne sundimtaret e nje shteti shume me pak te kulturuar se vete ata. Perfaqsuesi i tyre, nje patriot serioz, Zt. Vamvakas, udhetoi neper Europe dhe prezantoi perpara udheheqesve europiane deshiren e bashkatdhetareve te tij, te cilet kerkonin bashkim me Greqine, ose se paku nje qeverisje autonome. Mundimi shkoi kot. Europa tashme e kishte mare vendimin e saj dhe nuk behej me fjale per ndonje apel diplomatik. Te vetedijshem per dobesine e Europes qe ishte e pa-afte te zbatonte vendimet e saj ne rastet kur interesat e Fuqive te Medha nuk perputheshin, banoret e Epirit morren ligjin ne duart e veta. Ashtu sic kishin kercenuar, ata e ngriten nivelin e rebelimit, formuan nje qeveri te perkoheshme nen drejtimin e Zt. Zografos, dhe morren nen kontroll fshatrat dhe qytezat nga te cilat ishin terhequr forcat e Qeverise Helene. Nese dhe ne cfare niveli ishin ata perforcuar nga oficere dhe ushtare te ushtrise se rregullt [Greke], kjo eshte nje ceshtje dytesore te cilen une nuk jam i interesuar ta diskutoj. Thelbi i kesaj ceshtje eshte qe Albania duke mos mare ndonje ndihme nga jashte, ishte lene nga Europa te deklaronte dhe te mbronte te drejtat e territorit te saj me aq sa kishte mundesi. Dhe ajo ishte lene pa instrumentat e nevojshem". Kolonel Murray ishte bashkekohes i E. J. Dillon. Murray, nje ushtarak britanik i cili se bashku me disa gazetare dhe diplomate te tjere shoqeruan Komisionin Nderkombetar qe ishte derguar ne Ballkan nga Fuqite e Medha me detyre percaktimin e kufirit midis Shqiperise dhe Greqise. Pasi u kthye nga misioni ballkanik, ne daten 7 Janar, 1914, ai mbajti nje fjalim, ne ambjentet e Morley Hall, (ne Londer), ne te cilen morren pjese profesore te Universitetit te Oksfordid, studjues dhe burra shteti. Nje fragment i shkurter i fjalimit te tij, jepet me poshte(7). “Ne Erseke, qendra e Kolonjes, nje grup perfaqsuesish te popullates myslymane paraqiti ne adrese te Komisionereve nje dokument i cili tregohet i perkthyer me poshte: “Firmosesit e meposhtem, perfaqsues te komunitetit myslyman te Kazase se Kolonjes shfrytezojne mundesine e krijuar nga prezenca e Komisionit Nderkombetar ne distriktin e tyre ti percjellin Komisionereve miratimin e tyre ne lidhje me lirine qe ata gezojne nen regjimin e ri ne te gjitha aspektet qe prekin besimin fetar dhe traditat. Gjithashtu, dhe sigurine absolute qe tani ata ndjejne per jeten dhe pronat e tyre. Ata kane nderin te deklarojne se tani zoterojne liri te plote dhe se Ushtria Greke sillet ndaj popullates ne nje menyre vllazerore. Interesat e tyre jane te lidhura fort me Greqine, nje vend me te cilin ata duan te bashkohen”. Ky peticion ishte firmosur nga 40 drejtuese te 25 fshatrave myslymane te Kolonjes. Ne menyre qe te verifikoja ate c’fare thuhej ne kete deklarim, une vizitova Dailan Beun, nje udheheqes myslyman dhe pronarin me te madh te tokave ne Kolonje, i cili jeton ne Qafzez, rreth 4 ore larg nga Erseka. Ai vertetoi cdo fjale te peticionit. Dailan Beu eshte nje burre i vjeter 80 vjecar dhe ai me siguroi mua se per here te pare ne jeten e tij te gjate ai e kuptoi se c’fare do te thote te jetosh ne paqe dhe siguri. Banditet - tha ai - qe infektonin kete vend jane zhdukur qe te gjithe dhe jane kthyer ne shtepite e tyre ne Albania. Tani ne jemi te gezuar dhe te kenaqur nen kontrollin grek. Ajo qe ne duam eshte te shohim punen tone”. Sa i vertete eshte varianti i ushtarakut britanik ? Mendoj se eshte nje material plotesisht i besueshem sepse eshte paraqitur si prove ne Koferencen e Paqes ne Paris, 1919-te, per te vertetuar ndjenjat pro-greke qe egzistonin ne Shqiperine jug-lindore apo Epirin e Veriut. Por pergjigjen me te sakte e jep dokumenti i meposhtem. Behet fjale per shenimet e kryeministrit Grek te periudhes ne fjale, Eleftherios Venizelos. Aty duket qarte qe Dalian Beu ishte perkrahes i shtetit te perbashket greko-shqiptar. Midis te tjeresh, aty gjenden dhe emri i Shahin Kolonjes, deputetit te Korces ne Parlamentin Otoman. Po ashtu, Venizelos shkruan se Ismail Qemali eshte kthyer nga mbeshtetes i Greqise ne mbeshtetes i Austrise … Pra, perkrahes se idese se bashkimit te Epirit te Veriut me Greqine kane qene jo vetem te "shiturit" ne greku, por dhe heronj dhe figura te njohura te historise se Shqiperise. I vjen apo si vjen mire dikujt, kjo eshte e verteta. Si konkluzion; kufijte shteterore midis Shqiperise dhe Greqise u vendosen shume dekada me pare. Sot, “Epiri i Veriut”, eshte pjese e Shqiperise se jugut, dhe kjo nuk diskutohet ! Besoj se prespektiva Europiane e Shqiperise ka rihapur perseri kete teme qe kete radhe ka te beje me rishikimin e kufijve shpirterore, kulturore, historike ... dhe jo rishikimin e linjave ku kalonin telat me gjemba. Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- Ky fragmet eshte shqiperuar nga libri me titull: “Albanian’s Captives” i autorit P. Ruches. Faqe 49, 50. 2- Kur trupat Turke hyne ne zonat ku kishte shperhyer revolta, forcat e Gjolekes u shperndane dhe ai vete u arratis ne male. Jo shume kohe me vone ate e kapen dhe e varren ne nje rap afer nje pusi me uje, ne nje rruge prane Gjirokastres. Deri ne kohet e vona ai quhej, rrapi i Gjolekes. Disa nga bashkepuntoret e tij ishin varrur apo internuar ne Azi te Vogel, ndersa te tjere ishin falur … 3- Ky eshte nje shqiperim i pjesshem i shkrimit: http://www.albanianhistory.net/1914_Dillon/index.htm vizituar per here te fundit ne daten 5 Tetor, 2021 4- Abdul Hamid II ishte sulltani i fundit i Perandorise Otomane. Ai mbajti kete post qe nga 31 Gusht, 1876 deri 27 Prill 1909. 5- Behet fjale per Koferencen e Ambasadoreve ne Londer 1912-1913 qe vendosi mbi fatin e kufijve dhe popullatave ballkanike. 6- Ne kete rast ka kuptimin e nje veprimi fatal qe do te sjelle vuajtje dhe shkaterim. Ne Mitologjine Greke, gruaja e Herkulit i dha atij nje kemishe e cila ishte lyer me gjakun e nje hidre. Gjaku ishte nje helm shume i forte. Dhembja qe i shkaktoi ky helm e detyroi Herkulin te ndizte nje zjarr dhe te digjte veten ne te. Ne fakt gruaja e Herkulit nuk e kishte idene se sa e rezikeshme ishte kemisha ne fjale; ate e kishin genjyer duke i thene se kemisha do ta bente Herkulin te mos tregonte interes per grate e tjera ... 7- The question of Northern Epirus at the Peace Conference. Apendix A. Faqe 140, 141. Tetor, 2021

Simbolet e kane shoqeruar boten shpirterore per mijera vjet. Nganjehere ato lidhen fort me nje kauze te caktuar. Ndodh qe simboli zgjidhet gabim dhe cmimin ne kete rast e paguan ai dhe jo njerezit ... Kur njerzit vrasin dhe vriten per nje simbol qe as e kuptojne dhe as ju perket "Nje simbol nuk eshte thjesht vetem nje shenje, por eshte nje dere qe te con ne brendesi te botes shpirterore, ..."(1) Mbase, kjo figurine mbi rrota tregon nje nga "nazistet" e pare ne historine e Europes. Objekti prej balte eshte 3,500 vjecar dhe gjendet i ekspozuar ne nje muzeum te Beogradit. Eshte zbuluar diku ne veri te Serbise se sotme. Fotoja tjeter tregon nje vajze indiane duke bere "kryqin gjerman". Kjo eshte nje akrobaci shume e vjeter qe vazhdon te jete popullore ne Indi edhe sot e kesaj dite. Po "arjankat" europiane ta kene bere kete akrobaci ? Bazuar ne teorite "supermaciste" vetem racat e pastra mund ta benin kete shenje perfshi gjermankat dhe shqiptarkat ... Kur isha i vogel loznim ate lojen e famshme me "partizane dhe gjermane" ... - Te vrava. Dil nga loja ! - Jo, ti nuk me vrave ! Une te vrava ty. Une shtira i pari ... Dhe debati vazhdonte, kush ishte me i shkathti dhe me i sakti ne perdorimin e pushkes te improvizuar prej druri apo lodres plastike qe bente nje lloj zhurme rrrr, rrrrr ... Ne mes te lojes degjoheshin dhe termat "ylli partizan", "ylli gjerman"; kaq ishte njohja jone ne ate kohe. Mbaj ment se jam cuditur shume kur ne nje liber ushtrie pashe nje avion te "armiqve amerikane" qe kishte "simbolin e partizaneve" te pikturuar ne mes te trupit te tij. Kur pyeta dike ai me sqaroi; ylli partizan eshte i kuq. Amerikanet e kane te zi ! Kaq mjaftoi dhe ceshtja e yllit u mbyll per shume vite. Me kalimin e kohes arrita te krijoj nje ide disi me te qarte rreth yllit. Bie fjala, ne filmat me kauboj te Hollivudit, (qe shikonim fshehurazi ne "Jugosllavi"), Sherifi kishte nje yll me 6 cepa qe nuk i ngjante fare atij te policave shqiptare. Ky ishte konkluzioni im fillestar. Pra, kisha arritur te ndaja dhe interpretoja yjet, te pakten nga numri i cepave! Ndersa per "yllin gjerman" mu desh shume kohe per te mesuar dicka rreth origjines se tij, kuptimit, vlerave historike dhe keqperdorimit tragjik. Ne pergjithesi, ne boten e sotme perendimore svastika shihet si sinonim i nazizmit. Nga ana tjeter, eshte ironik fakti qe svastika ka egzistuar per mijera vjet mes popujsh dhe vendesh qe s'kane te bejne fare me nazizmin dhe racen "arjane". Megjiteate, krijuesit e ideologjie se "races se paster"pervetesuan dhe tjetersuan nje simbol paqesor duke e kthyer ate ne nje simbol urrejtje. Duke ndjekur idete e tyre te cmendura ata lane mbrapa brutalitet, gjakderdhje dhe shkaterim te pa-pare ne historine boterore qe shpresoj dhe uroj te jete i fundit. Arkeologet thone se ne Europe shenja e svastikes ka qene prezente per me shume se 10 mije vjet. Ajo eshte perdorur nga greket e vjeter, keltet, romaket, iliret, anglo-saksonet, nga popullata qe kane jetuar ne Europen lindore, ne zonat e Balltikut, ne Ballkan, etj. Svastika ka qene dhe mbetet nje simbol i perhapur dhe midis popujve dhe vendeve te largeta si India, Kina, Korea, Japonia bile edhe mes "indianeve" te Amerikes Veriore. Po ashtu, kjo shenje eshte e lidhur me besime fetare si psh me Hindustanizmin, Budizmin dhe Jainizmin(2). Coca-Cola perdorte svastiken si shenje mbaresie dhe reklamonte produktet e saja duke perdorur kete shenje. Hitleri duke nderuar "Kryqin e Thyer Gjerman". Ai ka ne krah po te njejten shenje, svastiken e famshme. Kjo foto tregon Dalai Lama duke mbajtur ne dore nje objekt ritual qe ka te gdhendur simbolin e svastikes ne te 2 anet e saj. Kartolinat me shenjen e "Kryqit Gjerman" ishin shume popullore ne disa vende perendimore. Kjo foto tregon nje aeroplan te ushtrise Amerikane qe ka te vizatuar "Kryqin e Thyer Gjerman". Kjo foto tregon nje varese etruskane te zbuluar ne Bolsena, Itali. Objekti prej ari eshte 2,700 vjet i vjeter. Kjo foto tregon ekipin e basketbollit te nje shkolle per "Indianet" ne Amerike. Kapiteni kishte svastiken me te madhe. Kjo foto tregon kryetarin e nje fisi "Indianesh" ne Kanada qe kishin per shenje dalluese "Kryqin e Thyer Gjerman". Kjo foto tregon nje mozaik antik Romak te zbuluar ne nje ndertese/vile qe gjendet ne Pedrosa de la Vega, Spanje. Ku e ka zanafillen emri svastika ? Ne gjuhen e vjeter Sanskrite, fjala svastika ka kuptimin "mireqenie". Kur europianet e pare filluan te vizitonin vende te ndryshme te Azise ata u terhoqen nga perdorimi dhe kuptimi pozitiv i kesaj shenje dhe e sollen ate ne Europe, (ose me sakte e risollen). Simboli i svastikes ishte simbol i fatmiresise keshtu qe shume institucione, biznese, individe rreth e rrotull globit e perdoren svastiken per qellimet e tyre perkatese. Coca-Cola dhe Carlsberg e perdoren kete shenje te zbukuronin dhe reklamonin produktet e tyre. Shkolla dhe institucione edukative, forume dhe shoqata te ndryshme, dege te ushtrise Amerikane dhe Angleze, e perdoren kete shenje deri ne shperthimin e Luftes se Dyte Boterore. Ne vitet 1930 kjo shenje filloi te perdorej masivisht ne Gjermani. Arsyeja kryesore pse kjo shenje mori kaq rendesi ishte ideologjia e "Races se paster". Studjues gjermane te shekullit te 19-te vune re se kishte disa ngjashmeri gjuhesore midis teksteve antike sanskrite dhe gjermanishtes. Ideologjia naziste i perdori keto zbulime per te ngritur teorine e popullit "arian" qe sipas fantazise se semure ishte nje grup njerezish me origjine te lashte te ngjashem me sanskritet e dikurshem. Keta luftetare me lekure dhe leshra te bardha, qe "Zoti" i kishte derguar te kontrollonin dhe drejtonin boten, kishin "detyrern e shenjte" te eleminonin dhe c'farosnin popujt jo-ariane ... Natyrisht qe "arianeve" ju duhej dhe nje simbol. Ata huazuan nje dhe ky ishte "Kryqi i Thyer Gjerman" sic emertohet shpesh ne media. Ne kete pike vlen per tu perendur dicka; Nazistet i "damkosnin" hebrejte me yllin e Davidid, nje simbol ky qe hebrejte ishin krenare ta deklaronin si simbolin e tyre nacional. Ndersa per vete ata morren nje simbol te perhapur masivisht midis farave dhe fiseve jo-ariane dhe e "gjermanizuan" ate. Ketu kemi te bejme me nje shembull shume te goditur te perpunimit te dijes dhe opinionit publik. Sa njerez te jene vrane ne emer te "Svastikes" ? Sa shkaterime te jene bere ne emer te simbolit te mireqenies dhe mbaresise ? Veshtire te thuhet por padyshim qe demet ishin aq te medha sa qe Europa i ndjen pasojat edhe sot e kesaj dite. ***** Njerzit zihen per shume gjera; midis te tjerash dhe per simbolet. Personalisht mendoj se simbolet tregojne nga vijme dhe kush jemi. Disa vite te kaluara, nje rryme brenda Parlamentit Europian e nxitur nga disa politikane gjermane, u perpoq ta ndalonte me ligj perdorimin e svastikes ne Europe. Si reagim, shume mbajtes se ketij siboli u ngriten fuqimisht kunder kesaj ideje idioteske. Keto grupe insistuan se simboli i tyre mijeravjecar nuk kishte te bente fare me cmendurite naziste dhe se per ta ishte nje simbol i shenjte. Ishin te tjere ata qe kishin transformuar ate nga nje simbol paqeje ne nje simbol urrejtje dhe shkaterimi. Europa mund te nxirrte jashte ligjit grupet qe fshiheshin mbas svastikes por jo simbolin qe per keto grupe perfaqsonte paqen, mbaresine dhe zhvillimin. Parlamenti Europian u tehoq dhe logjika normale fitoi. Ne kete fotografi tregohet nje djalosh indian mbi koken e te cilit eshte vizatuar svastika si simbol fati dhe mbaresie. Ky neo-nazist ka bere nje tatuazh ne koken e tij brenda te ciles vjen verdalle ideja e races superiore. Simbolet kane patur dhe kane rendesi te madhe, sidomos shpirterore. Nuk eshte cudi qe ne momente te caktuara ato te kthehen ne kufijte ndares midis jetes dhe vdekjes. Ndodh qe pyes veten: C'ka te beje "X" gje me simbolin pas te cilit fshihet ? Dikush do te thote qe kjo eshte natyra njerezore; njerzit ja futin kot. Po te jete keshtu, atehere me vjen keq per simbolet ... Gjate 120 viteve te fundit shqiptaret i kane ndruar simbolet disa here ... Cu be me "yllin e kuq" ? A e ka pare dikush verdalle ? Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- A symbol is not just an image, but is like a door into the inner world of the soul, through which we can access the energy and meaning that belongs to this sacred dimension of our self. However, a symbol will only reveal its magical nature if we approach it with the right attitude, if we have the correct quality of consciousness. - Llewellyn Vaughan-Lee 2- Besim fetar i perhapur ne Indi. - Shkrimi i mesiperm u mbeshtet kryesisht ne kete material: https://www.bbc.com/news/magazine-29644591

Albania ne vitin 1322. Ne vitin 1322 dy pelegrine te nisur nga Irlanda per ne Jerusalem ndaluan dhe ne Durres. Njeri prej tyre shkrojti kujtimet e tij ku midis te tjerash permenden Albania, Albanasit dhe qyteti i Durresit. Mendoj se eshte nje material interesant. Albania, Albanasit dhe Durresi. Nje pershkrim i vitit 1322 Robert Elsie ne shpjegimin e tij, qe paraprin materialin e shkeputur nga libri "The Itinerary of Brother Symon Semeonis and Hugo Illuminator", thote: Shkrimet e pelegrineve qe pershkruajne udhetimet e tyre drejt "Tokes se Shenjte" jane nje burrim thelbesor informacioni per situaten qe egzistonte ne Mesdheun lindor gjate gjysmes se pare te mijevjecarit te dyte. Ne nje tregim te tille, te vitit 1322, ne gjejme nje fragment ku flitet rreth Albanias. Megjithese shume pelegrine treguan nje interes siperfaqsor per vendet qe ata vizituan gjate rruges per ne destinacionin e tyre final, 2 pelegrine Anglo-Irlandeze te sektit Franceskan, Symon Semeonis dhe Hugo Illuminator, ishin impresionuar nga qendrimi i shkurter qe ata bene ne Albania. Symon mbajti shenime mbreselenese rreth vendeve qe pane dhe njerezve qe takuan. Ky material eshte nje pershkrim "shumengjyresh" dhe i rralle i bregdetit te Albanias te viteve 1300. Shkrimi "Intinerari i Simon Fitzsimons nga Irlanda per ne Token e Shenjte" eshte nje burrim i pasur informacioni per procedurat e konrolleve kufitare, veshjeve, monedhave, lendeve te para, produkteve te ndryshme dhe natyrisht per kishat dhe vendet e shenjta. Nga pershkrimi, duket qarte qe ne vitin 1322 porti i Durresit nuk e kishte marre veten plotesisht nga nje termet shkaterues qe e kishte goditur ate gjysem shekulli me pare. Popullata e meparshme e qytetit ishte zevendesuar, deri ne nje fare mase, nga nomade Albanas qe kishin erdhur nga zonat perreth. Gjuha Albanase duhet te kete qene folur gjeresisht ne zonat e ulta dhe kodrinore. Kjo mund te kuptohet nga observimi fillestar qe Simoni kishte bere kur thote se provinca kishte gjuhen e saj. Megjithate, ne qytetin e Durresit "albanasit barbare" referohen te 4-it ne rradhe pas latineve, grekeve dhe hebrejve, nje tregues ky qe ata nuk kishin formuar akoma grupin kryesor. Shume interesant eshte dhe referimi "barbaret' qe Simoni ju ben albanasve qe ai pa ne Dubrovnik kur thote: Ketu dominojne venedikasit. Sllavet, barbaret, te krishteret e sekteve te tjera dhe tregetaret gjysem-besimtare qe vizitojne qytetin jane komplet ndryshe nga latinet, si ne sjellje, veshje dhe gjuhe. Me poste paraqitet i shqiperuar fragmenti i Simon Fitzsimons. Udhetimi i Symon Semeonis dhe Hugo Illuminator. Ndalimi i tyre ne Durres ne vitin 1322 Pas nje ndalese disa ditore (ne qytetin e Raguses), ne kaluam ne Ulqin qe eshte prone e mbretit te Rascia(1). Qe aty morrem detin per ne Durres, i cili nje here e nje kohe ishte qytet i fuqishem si ne toke ashtu dhe ne det dhe i perkiste perandorit te grekeve (Mbase ben fjale per perandorin Bizantin). Tani qyteti ben pjese ne provincen e Albanias dhe eshte nen kontrollin e princit te Romania(2), vellait te mbretit te Jerusalemit(3). Duhet sqaruar qe Albania eshte nje province midis Slavonia(4) dhe Romania dhe ka gjuhen e saj te vecante. Provinca eshte nen kontrollin e mbretit "gjysem-besimtar" te Rascia, per te cilin ne kemi folur me perpara. Po ashtu, albanasit jane "gjysem-besimtare". Ata perdorin ritualet e grekeve dhe jane plotesisht si ata; si ne veshje ashtu dhe ne sjellje. Njesoj si greket(5), ata veshin kapucon shume ralle. Me se shumti perdorin nje kapele te bardhe qe pothuajse sheshohet fare ne pjesen e perparme dhe ngrihet ne pjesen e pasme te saj. Ne kete menyre, floket e tyre, per gjatesine dhe bukurine e te cileve ata jane shume krenare, mund te duken me terheqes ne syte e personave te tjere. Nga ana tjeter, sllavet per te cilet kam folur me siper, veshin nje kapele te bardhe, te larte dhe rumbullake ne maje te se ciles "paria" vendos nje pende te gjate ne menyre qe te dallohet me kollaj nga fshataret dhe njerzit e zakonshem. Qyteti eshte shume i shtrire dhe i rrethuar me mure, por me ndertesa te vogla, te pakta dhe ne gjendje shume te keqe. Kjo situate eshte si pasoje e nje termeti(6) te fuqishem qe rafshoi zonen dhe varosi nen germadhat e shtepive te tyre si te pasur dhe te varfer. Mendohet se u zhduken mbi 24,000 banore. Tani Durresi eshte pak i populluar dhe i ndare ne zona te ndryshme bazuar ne besim fetar, zakone dhe gjuhe. Qyteti banohet nga latine, greke, hebrej te "pafe", dhe barbare(7) albanas. Midis tyre ata perdorin monedha te vogla qe i quajne tournois(8), 11 cope nga te cilat shkembehen me nje "Venetian grosso"(9). Keto monedha jane ne qarkullim ne te gjithe Romanine. Durresi eshte 200 milje larg nga Dubrovniku. Me pas, duke shfrytezuar eren e favorshme udhetuam per ne Vlore, nje fortese e perandorit te grekeve. Qe aty vazhduam per ne ishullin e Korfuzit ne te cilin ndodhet nje qytet i qojtur Korfu, qe i takon mbretit te permendur te Jerusalemit. Ky vend ndodhet 200 milje nga Durresi. Shenime dhe sqarime te rendesishme rreth shqiperimit 1- Stefan Urosh III (Mbreteroi ne vitet 1322-1333). Rascia permblidhte toka ku sot gjenden: Serbia, Mali i Zi, Bosnje-Hercegovina dhe Kroacia jugore 2- Romania; Behet fjale per zoterimet e Perandorise Bizantine dhe nuk ka te beje fare me Rumanine e sotme. Mbase behet fjale per princin e Morese te qojtur John, Konti Gravina (Ishte ne pushtet ne vitet 1316-1335). 3- Mbreti i Jerusalemit i qojtur "Roberti i Mire" (Mbreteroi ne vitet 1309-1343) 4- Termi Slavonia i referohet teritoreve sllave te Dalmacise dhe Kroacise. 5- Mendoj se ketu behet fjale per besimtare greko-bizantine. 6- Bazuar ne historianin bizantin George Pachymeres ka te ngjare qe termeti ndodhi ne Korrik te vitit 1267. 7- Mendoj se termi barbar perdoret si perkufizim i formes se organizimit te shoqerise/menyres se jeteses sesa karakterit njerezor apo gjuhes se folur. 8- Nje lloj monedhe fanceze e perdorur ne mesjete. 9- Nje lloj monedhe venedikase e perdorur ne mesjete. Shkrimi ku u bazua ky shqiperim gjendet ne faqen personale e te ndjerit Robert Elsie: http://www.albanianhistory.net/1322_Fitzsimons/index.html

Fan Noli dhe identiteti i tij i dyfishte. Noli dhe gjysma tjeter e tij Noli ka qene nje "pene e madhe" ! Shkrimet e tij me kane terhequr qe ne moshe te re. Bile dhe sot, here pas here, i rilexoj disa nga punimet e tij. Nuk ka diskutim qe ai mbetet nje gjeni i Letersise dhe Artit Shqiptar. Megjithate, trajtimi qe i eshte bere figures se Fan Nolit ka patur luhatje te medha; tjeter ne kohen e Zogut (Noli u denua me vdekje ne mungese), tjeter ne kohen e Enverit (Noli ishte pro-enverist), tjeter ne kohen e "demokracise"... Secili sistem eshte perpjekur te prezantoje nje Nol sipas kritereve/qellimeve specifike dhe kjo eshte e kuptueshme. Gjate viteve te fundit ai eshte bere nje figure qendrore e nacionalisteve shqiptare shume nga te cilet nuk e kane idene qe ligjerish Noli nuk u be kurre nenshtetas shqiptar por preferoi te mbante nacionalitete te tjera ! Materiali i meposhtem jep informacion te detajuar mbi kete ceshtje dhe te pathenat e tjera te Nolit. ***** Ne nje moment te jetes se tij njeriu fillon te ndaje fantazite poetike nga realiteti dhe nis te kerkoje dicka me shume; bie fjala kush ishte ne te vertete autori i poezive dhe perkthimeve aq te bukura ? Pikerisht kjo ndodhi dhe me mua. 45 vjet pas njohjes se pare me Nolin mu zgjua kureshtja te mesoja me shume rreth ketij personi kontradiktor. Mbase vjersha e tij, ajo qe pershkruan realizimet gjysmake te shqiptareve, me beri te "germoj" ne faqet e shtypit Amerikan per te zbuluar "gjysmen tjeter" te Fan Nolit. “Bishopi pa Atdhe” sic e perkufizonte ate nje gazete Amerikane kishte nje karakter te pa qendrueshem. Per shembull, ai do te sulmonte Asamblene e Lidhjes se Kombeve me fjalor rrugaci dhe pak me vone do ti lutej po te njetes organizate per ndihme. Gazeta Amarillo Globe (Texas) ne nje shkrim te saj te dates 14 Shtator, 1914, shkruan: "Bishop Fan Noli, Kryeministri i Shqiperise, duke prishur atmosferen miqesore qe rrethonte Lidhjen e Kombeve ne Gjeneve, i rreferohet propozimit te Dawes per demshperblimet, (Behet fjale per kompesimet financiare te Luftes se Pare Boterore - shenimi im) , si 'skemen me te ngateruar, komplikuar, djallezore'; 'nje levizje gazrash te brendeshme' dhe 'super-fllusken me te madhe qe historia ka krijuar'. Megjithate, kjo skeme do te provohet. Historia do te tregoje kush ishte me i zgjuar; Gjenerali Dawes apo Kryeministri Shqiptar" (1). Shpesh here paqartesite ideologjike te Nolit ishin ekstreme; ne te njejten interviste ai do te shfaqte dy pozicione diametralisht te kunderta dhe shembujt vazhdojne ... Per nje person te tille shume-dimensional, sic ishte Fan Noli, mund te shkruhet nje liber i tere por nuk eshte ky qellimi im; Ajo qe une dua te them eshte se figures se tij politiko-fetare i duhet hequr shkelqimi i panevojshem dhe i tepert. Ai ishte nje nga ata persona (si dhe shume politikane te tjere ne historine e Shqiperise) qe kur fillon “te fryje dhe te bjere” rrembejne c’te mundin dhe ja mbathin ! Nga bashkekohesit e tij Noli ishte mbase personi me i njohur shqiptar ne Amerike. Kjo lidhet me aktivitetin e tij politik dhe fetar. Por si e ka pare shtypi dhe politika Amerikane Nolin, kete figure te komplikuar ? Emri i tij fillon te shfaqet rreth vitit 1920. Eshte me shpesh i permendur gjate viteve 1924 - 1925 dhe me pas rrallohet. Harrohet per shume kohe dhe rishfaqet ne vitin 1932. Eshte viti kur ai ri-kthehet perfundimisht ne USA dhe me veshtiresi arrin te mare lejene e emigrimit(2). Noli hyri ne historine e Shqiperise si nje person i rendesishem ne mezin e vitit 1924, kur u be udheheqesi politik i "Revolucionit te Qershorit". Shume eshte thene per kete ngjarje, (qe ne fakt ishte nje lufte civile), por pak eshte permendur per lidhjet e Nolit me Italine. Ai ishte i preferuari i Italise dhe u be zbatues dhe mbrojtes i politikave dhe interesave Italiane ne Shqiperi. Gazeta e njohur Washington Post(3), ne nje editorial te saj, ku tregohen qarte qellimet dhe objektivat e Nolit, midis te tjerash, shkruan: "Bishop Fan Noli i eshte drejtuar Italise. Ne shkembim te nje kredie prej 100,000,000 lirash, ai do ti akordoje Italise privilegje speciale ne kerkimin e naftes per te cilen dihet se vendi afron mundesi te medha (4) . Gjithashtu, privilegje speciale do ti afrohen transportit detar, tregetise bregdetare dhe ndertimit ne Shqiperi te magazinave te mallrave nga kapitalistet italiane. Permeteper, bishopi premton te perdore te gjitha mundesite e tij per bashkimin e kishes Orthodokse Greke me ate Orthodokse Uniate (5) ne menyre qe ta sjelle kete bashkim me afer Kishes Katolike. .... Ne se ne Shqiperi do te zbulohet nafte ne sasira te medha, dhenia e te drejtes ekskluzive Italise per nxjerrjen dhe shfrytezimin e saj do ta vinte vendin ne nje pozicion debitori kaq te lidhur me kreditorin sa qe pavaresia e tij (Shqiperise) do te vihej ne rrezik” (5). "Revolucioni i Qershorit" deshtoi dhe vendin e Nolit e zuri Zogu, i cili nga ana e tij braktisi jugosllavet, qe e ndihmuan te merrte pushtetin, dhe u lidh me italianet ... historia perseritet. Noli bashke me shume "shoke, miq dhe kolege" u largua per ne Itali duke mos harruar te rrembenin dhe thesarin e vendit. Ja si i pershkruan momentet e fundi te Nolit dhe qeverise se tij g azeta Amerikane Billing Gazzete (Montana) ne nje shkrim te dates 27 Djetor, 1924, me nentitull: Ne krye te rebeleve, ish kryeministri (Zogu) hyn triumfues ne kryeqytet por gjen qe kabineti qe u largua kishte mare me vete te gjthe floririn. "Nga hoteli ku po rija pashe me syte e mi largimin e Fan Nolit ne nje automobil te ngarkuar me valixhe. Ne te njejten kohe, ne Ministrine e Finances fondet shteterore ishin duke u ngarkuar ne nje automjet" .... "Durresi mbeti per dy dite pa qeverisje sepse prefekti qe perfaqsonte kabinetin e Fan Nolit ja mbathi duke mare me vete 150,000 lira floriri nga zyra postare" (6). Me sa duket, plackitja e thesarit shteteror eshte nje fenomen i zakonshem ne historine shqiptare ... Noli la Italine dhe u vendos ne Austri dhe me vone ne Gjermani. Ne Viene ai pati nje prezence te dukeshme midis personave qe ishin larguar nga Shqiperia. Nje gazetar i " Syracuse Herald" ne nje artikull te tij me titull "Banditet ne qytetin e Vienes kane sjellje aristokrate" shkruan: "Udhetimet si gazetar, qe une kam bere neper Ballkan, me kane sjelle ne kontakt me shume njerez interesante. Por, Fan Noli, nje perzierje e cuditeshme e nje besimtari fetar dhe politikani, ky ish-aktor i kthyer ne burre-shteti, ky i shkolluar i Harvardit i shendruar ne prijes banditesh paraqit enigmen me te veshtire per tu kuptuar nga te gjithe rastet e tjera" ...... "ai e shikon plotesisht te mundeshme qe gjate javes te ingranohet ne politike dhe te Djele te predikoje ne kishen e Tiranes" (7). Nuk dihet shume c'beri Noli pas largimit nga Shqiperia deri ne vitin 1932 kur ai ju drejtua perseri Amerikes. Duke u perpjekur te gjej materiale te hereshme ku behet fjale per prezencen e Nolit ne USA gjeta disa dokumenta ku shfaqet emri dhe firma e tij. Nje i tille tregohet me poshte. Behet fjale per regjistrimin e popullates amerikane gjate Luftes se Pare Boterore. Eshte nje dokument i dates 12 Shtator te vitit 1918, (ne kete date u be regjistrimi i gjithe popullates mashkullore te USA nga mosha 18 deri ne 45 vjec), Ne kete certifikate Fan Noli ka dhene informacin te "gabuar" rreth ditelindjes se tij. Perse Noli deklaroi se ka lindur me 5 Janar 1879 ? Personalisht mendoj se ky nuk eshte nje gabim "pa dashje" i Nolit. Ai njeri me inteligjence te larte nuk do te kishte ngateruar ditelindjen. Me sa duket Noli ka patur nje identitet te dyfishte. Per ta bere me te kuptueshme ate qe dua te them po paraqit nje regjistrim te ngjashem te bere ne vitin 1942. Kete radhe Noli deklaron se ai ka lindur me 6 Janar te vitit 1882. Kjo date mbahet si ditlindja e tij "zyrtare". Nuk kam idene pse Noli ka paraqitur dy identitete. Kam arritur ne konkluzionin qe deri nga fundi i viteve 1910 ai ka paraqitur si ditelindje 5 Janarin e vitit 1879. Persa i perket races/etnicitetit ai ka kaluar nga Turke ne Shqiptare, ndersa nacionalitetin/shtetesine ai nuk e ka deklaruar Shqiptare. Keto te dhena jane bazuar ne dokumente zyrtare te kohes, disa nga te cilat paraqiten me poshte. Udhetimi i Nolit nga Liverpuli per ne USA, 9 Dhjetor 1911. Dikush ka korrigjuar nacinalitetin e Nolit nga Turkish ne Albanian. Noli deklaron se eshte 32 vjec, pra lindur me 1879. Ne Paris ai ka nje kusheri me emrin Nicholas Lako. Dokument i dates 29 Prill, 1915. Udhetimi i Nolit nga Kopenhagen per ne USA. Ai deklarohet 36 vjec, pra i bie qe te kete lindur ne vitin 1879. Profesioni i tij ishte drejtues kishe. E jame e Nolit quhej Maria. Ai thote se ka lindur ne Durres ... Udhetim i Nolit nga Hamburgu ne USA, 25 Prill, 1930. Ketu Noli deklarohet 48 vjec, pra i lindur ne vitin 1882. Nacinaliteti eshte korrigjuar nga "none" (pa nacionalitet) ne Albanian/Shqiptar. Udhetimi i Nolit nga Hamburgu ne USA, 2 Korrik, 1931. Mosha e tij eshte 49 vjec, pra datelindja 1892. Profesioni Bishop me nje shenim; katolik. Pa nenshtetesi/nacionalitet. Udhetimi i Nolit nga Hamburgu ne USA, Tetor 1932. Ai deklaron se eshte 50 vjec, pra lindur ne vitin 1882, nuk ka shtetesi/nacionalitet, raca e tij eshte shqiptare. Ka disa paqartesi rreth origjines familiare te Fan Nolit; ka shume hipoteza dhe hamendje. Bile dhe vete Noli hedh me shume hije sesa drite ne te kaluaren e tij. Dihet me siguri qe ai ka patur nje vella te qojtur Demitri. Kjo duket qarte ne regjistrimin qe Fan Noli ka bere me 12 Shtator, 1918 kur deklaron se njeriu me i afert i tij eshte i vellai, Demitri S. Noli. Per mua, hipoteza se familia ka mbajtur mbiemrin Mavromati duket pa shume baze. Kjo sepse vellai i tij qe kishte emigruar ne Amerike ne fillim te viteve 1900 mbante mbiemrin Noli. Mendoj se Fan Noli mund te jete qojtur Mavromati si nje "llagap" i bazuar ne syte e tij te zinj (ose e jema eshte martuar dy here dhe femijet kane mare mbiemrin e burrit te dyte - Noli). Demitri S. Noli shfaqet ne nje liste udhetaresh te vitit 1907. Ai deklarohet me shtetesi Turke dhe etnicitet Grek. Demetri e quan te vellane tij Frank (Amerikanizim i emrit Fan) dhe banues ne 53 Clarendon, Boston. Ne kete adrese ka banuar dhe punuar Fan Noli. Le ti kthehemi emigrimit te Nolit ne USA. Autoritetet e Emigracionit Amerikan nuk i dhane atij leje te menjehereshme qendrimi. Noli u mbajt perreth nje jave ne ishullin Ellis ku degoheshin personat qe tentonin te hynin ne USA por kishin probleme te ndryshme me dokumentat, ligjin apo rregullat Amerikane. Ne dokumentin e meposhtem, qe tregon arritjen e Nolit ne New York ne daten 21 Tetor 1932, permbi fjalen Albanian eshte shenuar fjala "Investigate". Inspektori i emigrimit me emrin Jones, ka intervistuar Nolin ne oren 11.45 te dates 26 Tetor. Me pas, atij ju dha e drejta e emigrimit ne Amerike por ai nenshkroi nje dokument ku deklaroi se nuk do te merrej me politike dhe zbatonte rregullat perkatese te qeverise Amerikane. Ne daten 8 Prill, 1936 Fan Noli mbushi kerkesen per te mare nenshtetesine Amerikane. Dhe ketu del nje nga surprizat me te medha te jetes se Nolit; ai nuk kishte shtetesi shqiptare ! Nuk e di c'fare e ka shtyre ate te mos merrte shtetesine shqiptare por e di me siguri qe po te kishte dashur ai do ta kishte mare ate per 2-3 dite ... Apo kishte "abandonuar" ai shtetesine shqiptare qe mund ta kishte mare dikur ? Meqenese ligji Amerikan ne ate kohe nuk lejonte dy-shtetesine, Noli ka hequr dore nga shtetesite e meparshme, ciladoqofshin ato; Turke apo Gjermane ? Per kete duhen te kerkohet ne gazetat zyrtare te vendeve respektive. Aplikimi dhe aprovimi perfundimtar per marrjen e nenshtetesise Amerikane, Noli e beri ne daten 6 Dhjetor 1939. Deshmimtaret e ketij akti ishin Gerim (Qerim) Musa Panariti dhe Lazarus Michael Philipou. Dokumenti i firmosur prej tij, deshmimtareve dhe gjyqtarit amerikan paraqitet me poshte. Noli dhe kisha Orthodhokse Shqiptare Kjo eshte nje teme e keqtrajtuar dhe e deformuar ne ekstrem. Roli i Nolit ne shkaterimin e Orthodhoksise Shqiptare dhe lidhjet e saj me Orthodhoksine Ballkanase ishte i konsiderueshem. Pa dyshim qe mbas perpjekjeve te tij te "sinqerta" fshiheshin objektiva te tjere, kryesisht politike. Nje pershkrim i situates se kishes dhe mardhenieve midis grupeve te ndryshme te besimtareve Orthodhokse jepet ne raportin qe diplomati finlandez Jakob Johannes Sederholm, i derguari special i Lidhjes se Kombeve per Shqiperine, pergatiti per organizaten ne fjale. Sederholm jetoi ne Shqiperi nga 19 Dhjetori 1922 deri ne 1 Shkurt 1923. Ne konkluzionet e tij, qe ishin bazuar ne fakte reale nga Shqiperia e asaj kohe, mbi gjendjen e Kishes Orthodhokse thuhet: "Hiresia e tij Fan Noli, dhe drejtues te tjere fetare Shqiptare qe erdhen nga Amerika ne Korce vazhduan perpjekjet e tyre per krijimin e kishes Orthodhokse Shqiptare. Ata ishin ndihmuar nga disa nacionaliste, shumica e te cileve gjithashtu erdhen nga Amerika. Autoritetet Shqiptare, qe i shihnin me sy te mire aspiratat e tyre, i mbeshteten ata. Ky grup nacionalistesh mori me force nen kontroll disa kisha ne Korce dhe filloi te jepte meshen ne gjuhen Shqipe. Por, sic shume njerez me kane treguar, shumica e popullates Orthodhokse ishte armiqesore kunderejt ketyre zhvillimeve dhe ata protestuan duke mos shkuar ne kishe. Si rezultat u krijua nje ndarje e rrezikeshme" (8). Se sa Orthodhoks ishte Noli dhe kisha apo levizja qe ai perfaqsonte, kete e tregon fotoja e meposhtme ku ai pozon me korrin e kishes, mbase diku ne Boston, USA. Duket qarte qe ketu kemi te bejme me nje kishe te "Amerikanizuar" qe s'kishte te bente fare me Orthodhoksine tradicionale Shqiptare. Eshte e tepert te zgjatem ne kete teme. Permbledhje Noli ze nje vend shume te rendesishem ne Letersine dhe Artin Shqiptar. Shkrimet e tij nuk jane te shumta ne numur por ato jane nga me cilesoret ne fushat respektive, qofshin keto poezi, proze apo shqiperime. Punimet e tija letrare u kthyen ne "standart cilesor" dhe kete pozicion e ruajne edhe sot e kesaj dite. Megjithate, Noli poet, Noli prift dhe Noli politikan jane gjera krejt te ndryshme. Duke anashkaluar anen fetare, personalisht mendoj se si politikan ai ishte nje aventurier dhe enderrimtar qe deshtoi ne shume drejtime. Duke u kthyer perseri tek pyetja: Si i vleresoi aktivitetet dhe perpjekjet e Nolit shtypi dhe qeveria Amerikane ? E pergjitheshmja eshte se ai u konsiderua si nje politikan amatoresk, nje person pa ndonje ide te qarte rreth qeverisjes se vendit dhe i pa qendrueshem. Ne diten kur Noli po largohej nga Shqiperia per ne Itali, gazeta Washington Post, ne artikullin "Intriga Bolshevike" shkruan: "Kur qeveria e Fan Nolit njojti regjimin Sovjetik si qeverine zyrtare te Rusise, pa vonuar Moska dergoi ne Tirane nje delegacion, perfshi dhe nje specialist ushtarak, i cili menjehere filloi te 'peshkonte ne ujra te turbullta' dhe armatosi bandat e paligjeshme shqiptare te cilat bastisen territoret Greke dhe Jugosllave. Se c'fare avantazhi shpresoi te perfitonte kryeministri Shqiptar nga njohja e regjimit Sovjetik eshte shume e paqarte. Mundet qe ai thjesht deshironte te tregonte rendesine e qeverise se tij ose shpresonte te merrte nga Moska ndihme materiale dhe financiare qe nuk arriti ta merrte ne Gjeneve. Si do qe te kete qene, keto veprime e bene ate qe tani te korre ato qe mbolli" (9). C'fare do te thote shkruesi i fragmentit te mesiperm kur thote qe Noli nuk arriti te merrte ndihme ne Gjeneve ? Behet fjale per nje takim te Asamblese se Kombeve te Bashkuara ne te cilen mori pjese dhe Noli si Kryeminister i Shqiperise. Disa nga historianet dhe studiuesit shqiptare shpesh i referohen fjalimit te Nolit ne kete koference si nje fjalim qe tronditi Europen dhe Ameriken ... Ne te vertete, ishte nje fjalim populist, arogant dhe aspak diplomatik. Ai i cilesoi perpjekjet qe kishin bere disa shtete dhe peronalitete te njohura te kohes per krijimin e nje pakete kompesimi dhe ndihme per vendet e demtuara nga Lufta e Pare Boterore si "pordhen me te madhe" qe njerzimi kishte pare ndojehere. Personi qe Noli sulmoi indirekt ishte Gjenerali Amerikan Charles Gates Dawes, qe me vone u be dhe zevendes-president i USA (4 Mars, 1925 – 4 Mars , 1929). Dawes ishte ideatori i paketes ligjore qe detyronte Gjermanine te paguante demshperblime lufte. Per punen dhe kontributin e tij ne vitin 1925 Dawes mori cmimin Nobel per Paqe. Pra, perfundimisht historia tregoi se Dawes ishte me i zgjuar se Noli ! Nolit, ketij burri pa atdhe, si mbeti tjeter vec se te kerkonte strehim ne Amerike. Shenime dhe sqarime te rendesishme rreth shkrimit 1- The Amarillo Globe (Texas); Sunday, September 14, 1924 "Bishop Fan S. Noli, Premier of Albania, spoiling the sweet spirit that floats over the League of Nation at Geneva, speaks of the Dawes reparations scheme as a ' tortuous , complicated, diabolical, inf ernal combination of bubbles' and the most colossal su per -bubble modern history has produced'. Nevertheless, the scheme is to be tried. History will tell whether General Dawes, or the Premier of Albania was the wiser". 2- Kur ishte ne pushtet Noli kishte njohur qeverine Bolshevike dhe kishte pranuar keshilltare nga Moska. Ai kishte pikpamje majtiste, disa here ekstreme dhe kishte marre pjese ne punimet e Kominternit. Amerikanet e konsideronin kete si nje problem serioz. Permeteper ai nuk kishte tendenca pozitive kundrejt biznesit dhe politikes Amerikane, Britanike dhe perendimore ne pergjithesi. Rast konkret ishte ndalesa/pengesa qe ai i beri nje kompanie Angleze te ngritur posacerisht per kerkimin, nxjerjen dhe shfrytezimin e naftes ne Shqiperi. 3- The Washington Post. Washington: Sunday, August 10, 1924 Article: Albanian Politics and Oil. “Bishop Fan Noli has turned to Italy. In return for a loan of 100,000,000 lire, he offers to accord to Italy special privileges in the search for the oil, for which the country is known to offer great possibilities. Special privileges are also offered Italian shipping in the coasting trade and the establishment of warehouses in Albania by Italian capitalists. The bishop further promises to use all his efforts to bring about a union between the Greek Orthodox church and the Uniate Orthodox church in order to bring it closer to the Catholic church. .... If oil should be discovered in large quantities in Albania, an exclusive rights to its exploitation by Italy would constitute a lien on the country so strong that its independence would be jeopardized”. 4- Gjate Luftes se pare Boterore inxhinieret Italiane dhe Austriake menduan se kishin zbuluar sasira te medha nafte ne Shqipeine jugore. Ishte pikerisht ky lajm qe zgjoi interesat e politikes dhe ekonomise Angleze dhe Amerikane qe nxituan te tregonin kujdes ne ceshtjen Shqiptare. Studiues dhe historiane te ndryshem mbeshtesin teorine se intersat e shfrytezimit te naftes ndihmuan ne stimulimin e krijimit te shtetit shqiptar, perndryshe prespektivat e tij ishin te zymta dhe mbase nuk do te ishte krijuar fare. Me vone doli se nafta ne Shqiperi ishte nje kalkulim i gabuar dhe interesi per vendin u zbeh ... 5- Uniate - Behet fjale per nje bashkim te Kishave Lindore qe kane lidhje te drejtperdrejte me Kishen Katolike/Vatikanin. Qellimi i Nolit ishte largimi i ndikimit Grek dhe Sllav dhe afrimi me Papen e Romes/Katolicizmin. 6- Billings Gazette (Montana), December 27, 1924 Article: Victor grins at Tirana but finds no cash. Former Albanian Premier leading rebels makes triumphal entry to capital only to find fleeing cabinet took all gold. Carry founds off in autos "From my hotel I witnessed the departure of Fan Noli in an automobile loaded with valises. Simultaneously at the Ministry of Finance, the state funds were being loaded in an automobile" .... "Durazzo remained for two days without a government because the prefect representing the cabinet of Fan Noli fled, carrying with him 150,000 lire in gold from the postal office". 7- Syracuse Herald (Syracuse New York), July 5, 1925 Article: "Bandits have nice etiquette in Vienna city" "As a journalist my wanderings in the Balkans have brought me into touch with many strange persons, but Fan Noli, this odd mixture of zealot and politician, this ex-actor become a stateman, this Harvard graduate become bandit leader presents the most baffling puzzle of them all" ....."he found it quite possible to engage in politics during the week, and yet to preach in the church at Tirana on Sundays". 8 - http://www.albanianhistory.net/1923_League-of-Nations/index.html "Rev. Fan Noli and other Albanian orthodox clergymen came over from America to Koritza, where they continued their efforts to create a national Albanian Orthodox Church. They were assisted by a number of nationalists, most of them also emigrants returned from America, and the Albanian authorities, who looked on their aspirations with favour, gave them support. The nationalist party seized some of the churches in Koritza and started the celebration of mass in the Albanian language, but as I have been told by many people, the majority of the orthodox population were hostile to these measures and protested by not frequenting these churches. Thus a dangerous schism was menacing". 9- Washington Post, December 26, 1924 Article: Bolshevist Intrigue "When the Fan Noli government recognized the Soviet regime as the Government de jure of Russia, Moscow promptly sent a delegation to Tirana (including a military delegate) which at once began 'to fish in troubled waters' and arm bands of lawless Albanians to raid Greek and Jugoslav territory. What advantage the Albanian Premier hoped to get by this recognition of the Soviet regime is far from clear. He may simple have desired to show the importance of his government or he may have hoped to obtain from Moscow the material and financial aid he failed to find in Geneva. In any case, by his actions, he is now reaping the whirlwind ".

Qafa e Qarrit; kush eshte origjina e ketij toponimi ? Qafa e Qarrit, pema dhe xhvatesi Shpesh here, emrat e personave, sendeve, vendbanimeve, maleve, fushave, lumenjve, etj, perdoren si “vegla” per studimin e historise. Bie fjala, bazuar mbi origjinen gjuhesore te nje emertimi mund te arrihet ne konkluzionin se kete apo ate qytet e ka ndertuar filan popullate. Pak a shume, kjo eshte nje metodologji e provuar shkencerisht. Ne te njejten kohe, ndodh qe perpjekja per te “martuar” nje emer me nje etni te caktuar kthehet ne nje anekdote humoristike. Nje here, duke komenuar ne nje dokumentar te Zt. Marin Mema, insistova se emri “Vranisht” eshte nje emer sllav dhe jo pellazgo-iliro-arberor. Nje pasues i Zt. Mema reagoi duke shkrojtur se emri i fshatit “Vranisht” eshte nje emer shqiptar dhe do te thote “I vranet” dhe behet fjale per qiellin me vranesira … Pasi u perpoqa ti shpjegoj se emertimi Vranisht gjendet ne shume hapesira sllave dhe ka te beje me token dhe jo me qiellin, i thashe vetes: Sido qe te jete, mos kalo nga Vranishti se mund te te zere rrufeja ! ***** Disa vite me pare, duke udhetuar nga Korca per ne Erseke, shoferi i taksise ne nje segment te rruges me tha: Ketu, ne kohen e turkut, rinin hajdutet dhe plackitnin udhetaret dhe karvanet … Ne ate moment isha duke diskutuar dicka me nje bashkeudhetar dhe nuk u interesova te mesoja me shume rreth historise qe taksixhiu kishte degjuar nga te paret e tij. Shume muaj me vone, me ra ne dore nje harte e detajuar e Shqiperise, e pregatitur nga ushtria austriake ne vitet 1920. Natyrisht qe me beri pershtypje saktesia e detajeve/informacionit qe jepej ne harte. Duke u perpjekur te shqiperoj emrat e fshatrave te zones Korce-Kolonje me terhoqi emertimi “Qafa e Qarrit”. Kuptohet qe ky term gjegrafik eshte shume i njohur per banoret e zones, por edhe me gjere. Por c’fare do te thote “Qarr” ? Varret ke pyet ! Nje shqiptar do te thote se eshte nje emer peme; Qarr (Lis, Dushk …) Nje bullgar do te thote se fjala “Qarr” pershkruan nje “Xhvates”; nje person qe perfiton dicka padrejtesisht, kryesisht nepermjet dhunes. Ahhhh - i thashe vetes; taksixhiu kishte te drejte ! Por ky toponim vjen nga thellesite e shekujve dhe jo nga “Koha e Turqise”. Po aq te vjeter jane edhe emrat e shume fshatrave/vendbanimeve rreth e rrotull “Qafes se Qarrit”, qe ne pjesen me te madhe jane po ashtu me origjine sllave (shih harten e meposhtme). Kur bullgaret/sllavet emigruan dhe u vendosen ne zonat qe trajton ky shkrim, natyrisht qe ata gjeten banore me te hershem te cilet per thjeshtesi po i konsideroj iliro-pelazge dhe po them se ata flisnin shqip. Atehere kush mund te me thote ne se ne kete rast emertimi “Qarr” eshte nje sinonim peme, apo nje sinonim xhvatesi ? Mua personalisht me ngateron thenia: “Mere mo, se qarrë e ke !” . Dhjetor, 2021

Pa germa dhe numra as ka patur dhe as do te kete civilizim. Germat, numrat dhe civilizimi "Kotkat folese" dhe civilizimi i harruar Inkas. Civilizimet nuk mund te ndertohen me injorance dhe idjotesi. Historia tregon se vetem ato popullata qe kane 'shtrydhur' trurin kane qene ne gjendje te krijojne organizime shteterore, sisteme te mbledhjes te taksave, te edukimit, etj. Nga ana tjeter, e kaluara tregon se padija ka mundur dijen. Bandite dhe hajdute kane shkateruar ne pak kohe ate qe eshte ndertuar per shume shekuj. Popullata endacake kane rrenuar qyteterime mijravjecare. Gjitashtu, shoqeri te zhvilluara kane rrenuar njera-tjetren dhe nuk eshte cudi qe ky fenomen te perseritet ne te ardhmen. Shpesh here, shkences i duhet kohe per te kuptuar te kaluaren. Nje rast i tille eshte historia e inkasve te Amerikes se Jugut. Deri disa dekada me pare, studjuesit mendonin se inkasit nuk e shkruanin gjuhen e tyre. Atehere si ishte i mundur ndertimi i nje shoqerie te sofistikuar per kohen sic ishte Perandoria e Inkasve qe shtrihej per mijra kilometra dhe kishte miliona banore ? Po qytetet, taracat, objektet e kultit, figurat gjigande ne shpatet e maleve dhe keshtjellat madheshtore si u krijuan ? A mund te ndertohen vepra te tilla monumentale pa shkrim dhe kalkulime te komplikuara matematikore ? Rreth 100 vite te kaluara anthropologjisti Leland Locke hodhi idene se ca fije spangosh te lidhura ne nje forme te caktuar perbenin nje sistem unik regjistrimi qe inkasit e dikurshem perdornin per mbarevajtjen e perandorise se tyre. Ne vitet 1990, shkencetaret i shtuan perpjekjet e tyre dhe arriten te kuptonin se inkasit jo vetem mbanin 'hesape' por transmetonin dhe mesazhe te rendesishme. Kete ata e benin nepermjet sistemit te spangove te qojtur “khipus”, qe ne shqip do te thote “kotkat folese". Sot shkencetaret jane ne gjendje te interpretojne "kotkat folese" dhe ata mendojne se inkasit jo vetem qe kishin numrat, por gjithashtu dhe shkrimin e tyre unik. Kerkimet vazhdojne. Ka persona dhe institucione te tera te dedikuar ne keto kerkime. Edhe pse me vonese, mesazhi qe "khipus" transmetojne eshte se pa numra dhe germa nuk mund te krijohen dhe egzistoje shoqeri te zhvilluara. Nje "kotke" e vetme ne spangon e inkasve flet me shume se nje hipoteze e tere. Per ata qe mendojne ndryshe ka perralla dhe thashetheme nga me fantastiket ... Disa nga te dhenat e ketij shkrimi jane marre nga: https://www.thehistoryblog.com/archives/31188 Shtator, 2022

Disa nga pershkrimet e para te gjuhes shqipe shfaqen ne shenimet e Arnold Von Harff kur ai, ne vitin 1497, ndaloi ne territore te banuara nga albanasit/shqiptaret e asaj kohe. Disa fjale dhe shprehje te gjuhes Shqipe nga Viti 1497 THE PILGRIMAGE OF ARNOLD VON HARFF, knight, from Cologne, through Italy, Syria, Egypt, Arabia, Ethiopia, Nubia, Palestine, Turkey, France, and Spain, which he accomplished in the years 1496 to 1499 Pelegrinazhi i Arnold Von Harff - 1497 Arnold Von Harff ishte nje kalores, udhetar dhe shkrimtar i cili ne vitin 1496 u nis qe nga vendlindja e tij afer Kelnit, ne Gjermani, per pelegrinazh ne Token e Shenjte. Udhetimi i tij zgjati rreth 2 vjet. Midis shume vendeve te tjera qe ai pati rastin te qendronte ishin dhe qytetet e Ulqinit, Durresit dhe ishulli i Sazanit. Ne mesjete shenimet e udhetareve te ndryshem ishin materiale/shkrime shume popullore, por pershkrimet e Horff-it jane te nje rendesie te vecante sepse midis te tjerash aty gjenden dhe 26 fjale dhe 8 fraza ne gjuhen Shqipe. Gjithashtu dhe 12 numura. Nje liber me shenime dhe pershkrime te udhetimeve te tij u botua ne vitin 1860. Duket qarte qe ne vitet 1500 Shqipja/Albanishtja ishte nje tregues i rendesishem i nje grupi te vecante popullate qe fliste nje gjuhe te ndryshme nga popujt e tjere qe jetonin rreth e rrotull. Nje pjese e mire e fjaleve te permendura ne shkrimine e meposhtem jane plotesisht te kuptueshme per nje shqiptar te vitit 2020. ---------------------------------------------- Distanca qe nga Raguza (Dubrovnik) deri ne Dulcina (Ulqin) eshte 100 milje. Ulqini eshte nje qyteze e kendshme, nen kontrollin Venedikas. Qyteza ndodhet ne provincen e Albanias. Qe ketu deri ne Duratzo (Durres) distanca eshte 70 milie. Nje ere e keqe na pengoi gjate gjithe lundrimit per ne Durres. Ky eshte nje qytet i madh i shkateruar nga Turqit, por tani ndodhet nen kontrollin e Venecias. Qyteti gjendet ne Albania ku njerezit flasin nje gjuhe te vecante e cila eshte e veshtire te shkruhet sepse folesit e saj nuk kane alfabetin e tyre. Une mblodha disa fjale te gjuhes se folur Albanase dhe i shkrojta ato duke perdorur germat tona. 1. Boicke - Buke 2. Vene - Vere 3. Oie - Uje 4. Mische - Mish 5. Jat - Djathe 6. Foeije - Veze 7. Oitter - Uthull 8. Poylle - Pule 9. Pyske - Peshk 10. Krup - Kripe 11. Myr - Mire 12. Kyckge - Keq 13. Megarune - Me ngrene 14. Pijne - Pij/pijne 15. Tauerne - Taverne/han 16. Geneyre - Burre 17. Growa - Grua 18. Denarye - Dinare (lloj monedhe) 19. Sto - Po 20. Jae - Jo 21. Criste - Krisht/Zot 22. Dreck - Dreq 23. Kijrij - Qiri 24. Kale - Kale 25. Elbe - Elb (Drithera) 26. Fijet - Me fjet/fle 27. Mirenestrasse - Mire ne shtresa. (Mbase ka kuptimin te shtrohesh dhe te flesh mire. Ky eshte interpetimi im. Ne origjinal autori e perkthen si: Miremengjes)* 28. Myreprama - Mirembrema 29. Meretzewen - Mirsevjen (Ky eshte interpretimi im. Autori e perkthen si: Dite te mbare)* 30. Ake ja kasse zet ve - A ke gje kafshe qe te vesh ? (Ky eshte interpretimi im. Autori e perkthen si: Ke ndonje gje qe me pelqen mua ?)* 31. Kess felgen gjo kaffs - Ke folur gje kafshe ? (Ky eshte interpretimi im. Autori e perkthen si: Sa kushton kjo gje ?)* 32. Do daple - Do ta ble 33. Laff ne kammijss - Lash nje kemishe 34. Ne kaffs - Nje/Gje kafshe (Mbase ka kuptimin dicka. Ky eshte interpretimi im. Autori e perkthen si: Si quhet ?)* 35. Nea - Nje 36. Dua - Dy 37. Trij - Tre 38. Quater - Kater 39. Pessa - Pese 40. Jast - Gjashte 41. Statte - Shtate 42. Tette - Tete 43. Nante - Nente 44. Dieta - Dhjete 45. Nijtgint - Njeqind 46. Nemijgo - Njemije Lundrimi qe nga Durresi per ne Saseno (Sazan) zgjati 5 ore. Ketu gjendet nje gji shume i mire, Sazani eshte nje ishull i vogel qe kontrollohet nga Turqit. Ne ishull ka 2 kisha te vogla Greke, njera i dedikohet Zonjes Sone te nderuar (Mbase do te thote kisha e Shen Merise) dhe tjetra Shen Nikoles. Ne momentin qe flasim, sundimtari i madh i Turqve kullot ne kete ishull disa kuaj te nje race shume te zgjedhur. Perballe ishullit, ne anen e majte te gjirit, ndodhet nje fshat i madh dhe shume i mire i qojtur Velona (Vlora) qe ka 2 mije shtepi. Ne kohe lufte, ky fshat eshte ne gjendje ti afroje Sulltanit Turk 700 kalores dhe shume ushtare kembesore. Mbi kete fshat, eshte pozicionuar nje keshtjelle e bukur qe quhet Kano (Kanine) ne te cilen Sulltani ka nje banese qeveritare. Ketu ne Vlore ndodhet nje lume i madh i qojtur Buyona ujrat e te cilit rrjedhin qe nga pjesa veriore e Turqise dhe shkarkohen ne det, prane qytetit. Lumi e ka zanafillen ne Sckuterym (Shkodra), nje qyteze e madhe e fortifikuar te cilen Sulltani Turk e mori nga kontrolli Venedikas vetem disa vite me pare(1). Ketu ne Sazan, shtrihet nje gji i madh detar ku turqit kane gjitmone shume mjete lundruese. 14 vite me pare, Turqit u nisen nga ky gji, lundruan 15 Milje Lombardeze, perafersisht 6 ore udhetim, ne drejtim te Poellen (Apulia) dhe Kalabrija, te cilat i perkisnin Mbreterise se Napolit. Turqit pushtuan qytezen e madhe dhe te bukur te Idrontum (Otrantos) dhe shume qyteza te tjera te cilat ata i mbajten nen kontroll per 1 vit dhe nje 1 dite. Ne ishull ka nje mal te madh dhe te larte. Nga Sazani, me ndihmen e nje ere te favorshme, lundruam per ne Corfoin (Corfu) qe ndodhet perafersisht 100 milje me tutje. Ishulli ndodhet nen kontrollin Venedikas dhe ka nje perimeter rreth 180 Milje Italiane (2). Ne ishull gjendet qyteza e Korfuzit dhe nje gji i mire, ne te cilin ne ankoruam. Mbi qytet qendrojne 2 keshtjella qe sherbejne per mbrojtejen e tij. Ne kete qyteze flitet gjuha Greke. Shenime rreth shqiperimit Ka disa fjale dhe shprehje qe ne origjinal jane te paqarta. I kam shqiperuar ato ne formen si i kuptoj une. Per kete arsye, une kam paraqitur versionin tim dhe vendosur shenjen e yllit ne fjalet/shprehjet qe une i kam interpretuar ndryshe nga materiali origjinal. 1- Ketu kemi te bejme me nje pershkrim te gabuar. Nuk ka mundesi qe lumi Buyona (Buna), afer Shkodres, te jete i njejte me nje lume prane Vlores. Lumi me afer Vlores eshte Vjosa. Mbase, autori i rreferohet burimit te tij (Vjoses) ne Greqi qe ne ate kohe ishte pushtuar nga Turqia dhe ato hapesira tokesore konsideroheshin si Turqia Europiane. Sido qe te kete qene, eshte nje informacion i pasakte. 2- Ne kete pershkrim autori ka permendur disa sisteme te ndryshme matjesh. Duhet patur parasysh qe sitemi Italian mates i asaj kohe kishte shume standarte bazuar ne zona dhe qytete te ndryshme te "Italise" se atehershme. Nje informacion rreth sistemeve matese Italiane tregohet ketu: https://en.wikipedia.org/wiki/Italian_units_of_measurement#Length Ky shqiperim u bazua ne keto materiale: http://www.albanianhistory.net/1497_Harff/index.html - Mare ne date 12 Dhjetor, 2020 https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.59276/page/n121/mode/1up?q=albania - Mare ne date 12 Dhjetor, 2020 https://books.google.ca/books?id=AXoNT90lxFMC&pg=PR1&source=gbs_toc_r&cad=4#v=onepage&q&f=false - Mare ne date 12 Dhjetor, 2020