Skenderbeu dhe flamuri bizantin. Aleatet sllave te Skenderbeut. Skenderbeu dhe flamuri bizantin Dikur historografia dhe arti shqiptar kishin disa standarte. Edhe ne kohen me te ashper te 'Realizmit Socialist' egzistonte nje fare lidhje midis fakteve historike dhe krijimtarise artistike. Sot keto parametra nuk egzistojne me. Nje keqinformim i tejskajshem ka zene vendin e references shkencore. Padija, injoranca dhe idjotesia po kthehen ne fenomene fare normale. Ne median publike dhe sociale shfaqen idera nga me qesharaket. Shume ngjarje dhe persona historike tjetersohen; nxirren nga thellesite e shekujve dhe vishen me ngjyrat e nacionalizmit ekstrem te shekullit te 21-te. Kuptohet, nje nga figurat me te permendura eshte Skenderbeu dhe natyrisht flamuri i tij. Me patjeter, Skenderbeu duhet te jete 100% shqiptar. Ndersa flamuri i kuq me shqiponjen dy-kokeshe padyshim flamuri i tij. Me siper, tregohet nje punim i piktorit Guri Madhi(1). Emrin e pagezimit ai e kishte Petraq. Ne traditat familiare te shqiptareve orthodokse, emri Guri i vihej nje te porsalinduri ne rastet kur nje femije i lindur para tij nuk kishte jetuar gjate. Gjithashtu, ne greqisht Petraq do te thote 'Guri'. Punimi ne fjale quhet 'Rikthimi i Skenderbeut ne Kruje'. Ne pikture bien ne sy dy detaje: 1- Flamuri i Skenderbeut eshte i paqarte. 2- Ne plan disi dytesor eshte vendosur flamuri bizantin; nje shqiponje dy-kokeshe ne nje fushe te verdhe. Shih rrethin e bardhe. Personalisht mendoj se autori ka dashur te transmetoje dy mesazhe. Se pari, nuk dihet saktesisht c'fare flamuri ka perdorur Skenderbeu. Se dyti, egzistojne dokumenta qe vertetojne lidhjen e familjes Kastrioti me Kishen Orthodokse, dhe si rrjedhim me Bizantin. Guri Madhi kishte qene anetar i Partise Komuniste Shqiptare. Me vone ishte perjashtuar nga partia, por megjithate ai ishte dekoruar me titullin 'Artist i Popullit'. Lind pyetja: Si ka mundesi qe censura e ashper e kohes te lejonte nje piktor te paraqiste nje flamur te paqarte kombetar dhe nje flamur thellesist fetar ne nje tablo ku tregohej clirimi i Krujes ? Besoj se pergjigjia eshte e thjeshte; intelektualet e asaj kohe kishin me shume standarte shkencoro/historike dhe ne fund te fundit, Skenderbeu dhe Bizanti ishin pjese e historise se larget. Armiku i komunisteve shqiptare ishte dikush tjeter ... Sot gjerat kane ndryshuar rrenjesisht. Dikush ka vendosur te rishkruaje historine sipas mendjes se tij. Jo vetem qe Skenderbeu ishte shqiptar, por te tille ishin gjithe aleatet apo bashkepuntoret e tij. Edhe ne se ka ndonje fakt kokeforte qe provon te kunderten, nje shqiptarizim emrash e zgjidh situaten. Me poshte tregohet nje foto nga stendat e Muzeut Kombetar ne Tirane. Behet fjale per 'Lidhjen e Lezhes' te vitit 1444 dhe pjesemaresit e saj. Nuk dihet me saktesi se kush mori pjese ne te. Burrime te ndryshme japin emra te ndryshem. Ajo qe duket qarte eshte prania e emrave/mbiemrave sllave. Dikush do te thote se emrat nuk tregojne perkatesi etnike. Bie dakord deri ne nje pike. Nga ana tjeter pyes: A egzistonte koncepti i etnicitetit shqiptar ne ate kohe ? Personalisht mendoj se etniciteti permban shume elemente. Midis te tjerash dhe emrat, mbiemrat, besimet fetare, simbolet identifikuese, etj. Natyrisht qe keto karakteristika ndryshojne gjate kohes dhe bashke me to dhe popullatat qe i mbartin ato. Ose me sakte, jane popullatat ato, qe per njeren apo tjetren arsye, ndryshojne karakteristikat e tyre specifike. Dikush insiston se emri Gjergj(2) eshte emer shqiptar, dhe si rrjedhim mbajtesi i tij eshte natyrisht nje shqiptar. Nga ana tjeter, ku e ka gabim nje serb qe thote se Mirko eshte emer serb dhe personi respektiv eshte serb .... C'faredo qe te jete konkluzioni i debatuesve, nje gje eshte e qarte; Skenderbeu kishte disa aleate sllave dhe flamuri i tyre i perbashket ishte ai bizantin. Pikerisht ky eshte dhe mesazhi i flamurit te verdhe me shqiponjen dykokeshe qe Guri Madhi pikturoi ne tablone e tij. Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- https://www.gurimadhi.com/ 2- Nuk dihet me saktesi cili ka qene emri i pagezimit te Skenderbeut. Gjergj eshte nje version shqiptar. Qershor 2022

Ne shekujt e kaluar, albanasit dhe greket e asaj kohe, luftonin se bashku si mercenare ne ushtrite e Venedikut dhe Europes perendimore. Kaloresit mercenare albano-greke ne betejat europiane ... Materiali i meposhtem eshte shqiperim i nje shkrimi te studjuesit Nicholas C.J. Pappas me titull: Stradioti: Mercenaret Ballkanas ne Italine e shekullit te pesembedhjete dhe gjashtembedhjete / Stradioti: Balkan mercenaries in fifteenth and sixteenth century Italy ***** “Stradioti” ose kaloresit me origjine albaneze dhe greke qe filluan te hynin ne sherbimin te Republikes Venciane, gjate lufterave qe kjo e fundit zhvillonte me Perandorine Otomane ne shekullin e 15-te, ishin nder te paret qe paraqiten taktikat luftarake te kavalerise se lehte ne ushtrite evropiane te cilat ne ate kohe kishin filluar hapat e para te modernizimit. Keta luftetare, qe me perpara ju kishin sherbyer sundimtareve bizantinas dhe albanas, fillimisht kerkuan azil dhe punesim ne zonat qe ishin nen kontrollin e forte venedikas. Te tilla ishin qytetet Napoli di Romagna (Navplion), Corone (Kroni), Modone (Methone) dhe Malvasia (Monemvasia) ne Peloponez. Me vone ata ishin vendosur ne zoterime te tjera venedikase, psh: Trogir, Shibenik, Castelonovo, Zadar ne Dalmaci. Po ashtu ne ishuj te ndryshem si: Korfuz, Kythira, Zakynthos, Qefalonia, Krete dhe Qipro. Ne vitet 1470, venedikasit i integruan “stradioti” ne luftimet qe ata zhvilluan ne Itali. Pothuajse pergjate gjithe shekullit te 16-te keta ushtare kishin luftuar jo vetem per venedikasit por edhe per punedhenes te tjere. Gjate ketyre betejave, ishin pikerisht “stradioti” qe ndryshuan menyrat e luftimit, si ne Itali ashtu dhe ne perendim, kryesisht nepermjet stilit dhe taktikave te tyre luftarake. “Stradioti” kishin armatimin e tyre specifik dhe luftonin si kavaleri e lehte ne nje menyre te vecante qe ishte bazuar ne konceptet ushtarake te forcave bizantine, sllave, albanase dhe otomane. Zakonisht, ata mbanin nje shtize, nje shpate te gjate, nje topuz, nje thike. Veshja e tyre ishte nje perzierje e uniformave ushtarake lindore, bizantine dhe perendimore. “Stradioti” vazhduan traditat ballkanike te luftes kalorsiake; sulmo dhe terhiqu, kurthe, terheqje hileqare, kundersulme dhe metoda te tjera te cilat ishin te panjohura nga ushtrite perendimore te asaj kohe. Nje numur shkrimtaresh te asaj epoke, por edhe historiane te mevonshem, midis te cileve vecohen Charles Oman(1) Coriolano Cippico(2), Marino Sanuto(3), Philip de Comines(4), F. L. Taylor(5), Konstantinos Sathas(6), John Hale(7), M. E. Mallett(8), etj, kane sjelle ne drite aktivitetet e “stradioti” ne Itali dhe ne Europen perendimore. Disa nga keta studiues kane mbrojtur idene se “stradioti” ishin nje faktor i rendesishem qe coi ne rishfaqen e taktikave te kavalerise se lehte ne ushtrite perendimore. Gjate shekullit te 16-te, trupat e “stradioti” ju afruan sherbimet e tyre ushtrive te Milanos, Gjenoves, Spanjes, Frances, Perandorise se Shenjte Romake dhe Anglise. Pervec aktiviteteve ushtarake, “stradioti” ishin nje faktor shume i rendesishem ne krijimin e komuniteteve orthodhokse greke ne Venedik dhe Dalmaci. Ky shkrim do te “investigoje” origjinen etnike dhe kompozimin rajonal te ketyre ushtareve; rolin e tyre ne ushtrite e shekullit te 15-te dhe 16-te, gjthashtu dhe pjesemarjen e tyre ne ngritjen e komuniteteve orthodokse greke ne Itali dhe me gjere. Nga fundi i shekullit te 15-te, grupe “stradioti” ishin shpene ne Itali dhe kishin sherbyer ne ushtrine e Venedikut gjate konflikteve qe ky i fundit kishte ne pjesen kontinetale te vendit. Ata hyne ne sherbim ne nje periudhe kritike kur pavaresia e principatave italiane dhe sistemet mbrojtese te tyre ishin nen kercenim e ushtrive qe vinin nga pertej Alpeve. Nje vezhgues i kohes, Marino Sanuto, i pershkruan “stradioti” dhe arritjen e tyre ne Venedik ne kete menyre (9): "Ne 22 Prill, (Viti 1482), arriti anija e pare ne bordin e se ciles kishte 7 “stradioti” nga Corone (Koroni/Greqi). Pasi zbarkuan ne Lido (Venecia) ata organizuan nje parade ku demonstruan pregatitjen e tyre perpara nje grumbulli te pazakonte njerezish. Pjesemaresit u habiten nga shpejtesia dhe talentet e ketyre kaloresve … “stradiotet” jane greke; ata mbajne pelerina te bollshme dhe kapela te larta, ka dhe disa qe veshin pazmore. Ata mbajne ne dore nje heshte apo nje topuz, ndersa nje shpate ju varret nga njera ane e trupit. Ata levizin si zogj dhe behen nje trup i vetem me kalin e tyre … Ata jane te mesuar me rembime dhe bastisje te shpeshta qe kane bere ne Peloponez. Ata jane armiq te betuar te turqve. Ata i organizojne sulmet e tyre shume mire dhe e godasin armikun kur ai nuk e pret. Ata ju sherbejne me besnikeri komandanteve te tyre. Ata nuk zene rober lufte por preferojne me mire t’ju presin koken kundeshtareve dhe bazuar ne traditat e tyre ata marin 1 ducat (monedhe italiane) per cdo koke te prere". Ne nje shkrim tjeter Sunato i pershkruan perseri "stradioti", si me poshte(10): Ata kane shpata, heshta me flamure te vegjel dhe topuze. Shume pak nga ata mbajne pazmore. Ne pergjithesi ata veshin pelerina pambuku te qepura ne nje forme te vecante. Kuajt e tyre jane te medhenj dhe te afte te perballojne kushte te veshtira. Ata duket sikur fluturojne, gjithmone e mbajne koken lart dhe ne fushen e betejes me manovrueshmerine e tyre ja u kalojne gjithe kuajve te tjereve. Nje numur shume i madh "stradioti" gjenden ne Napoli di Romagna (Nafplio, Greqi) dhe zona te tjera te Greqise qe jane nen kontrollin e Venecias dhe ata i konsiderojne qytezat e tyre te fortifikuara si pazmoren dhe heshten e tyre te vertete. Kronikani francez Philip de Commines jep nje pershkrim te "stradioti" qe luftuan kunder francezeve ne betejen e Fornovo(11): "Marchal de Gie i dergoi fjale mbretit duke e njoftuar ate se ai i kishte kapercyer malet. Ne nje moment, nje grup kaloresisht ishin derguar te kontrollonin terrenin. Pararoja ishte sulmuar nga "stradioti" te cilet kishin vrare dhe nje ushtar francez te qojtur Lebeuf. Atij ja kishin prere koken te cilen e kishin vene ne maje te nje heshte. Koken e prere ja kishin shpene eprorit te tyre dhe i kishin kerkuar atij nje dukat. Keta "stradioti" ju ngjajne "genetaries" (kavaleria e lehte Spanjolle); ata jane te paisur si ushtaret turq, por nuk mbajne turbane ne kokat e tyre. Ata jane njerez te forte, qe e kalojne tere vitin ne shalen e kalit te tyre. Te gjithe ata ishin greke te ardhur nga vende nen kontrollin Venedikas; disa nga Napoli di Romagna (Nafplion, Greqi), te tjere nga Albania (Durresi). Kuajt e tyre jane te mire, te gjithe te races turke ... une i pashe ata kur erdhen per here te pare ne Venecia dhe u grumbulluan ne ishull per inspektim ushtarak ... mbase ishin me shume se 1500 kalores. Ata jane burra te forte dhe aktive qe kur i vene vetes qellim e sulmojne palen kundeshtare me vrull te madh". Si ne burrimet paresore ashtu dhe ne ato dytesore ka disa paqartesi rreth armeve qe mbanin "stradioti". Pjesa me e madhe e burrimeve ben fjale qe ata ishin te armatosur me shpata (me 1 apo 2 tehe), topuze dhe nje heshte te shkurter me maja hekuri ne te dy fundet, kjo lloj heshte njihej dhe me emrin arzagaje ose ashagaje(12). Shkrime te tjere permendin se ata mbanin dhe harqe. Me sa duket ata perdornin dhe kama me 2 tehe prerese; kjo lloj arme kishte nje perdorim te gjere ne Itali. 1. Mendohet se “stradioti” e perhapen kete lloj kame edhe ne Europen perendimore ku ne pergjithesi njihej me emrin “estradiot”(13). 2. Bazuar ne informacionet e asaj kohe, “stradioti” vishnin shume pak pazmore, ose hic fare. Ne se vishnin dicka te tille ato ishin kryesisht tunika te trasha mbrojtese ose kemisha te thurrura me ruaza te vogla hekuri. Autore te ndryshem theksojne se “stradioti’ visheshin dhe armatoseshin njesoj si turqit, me ndryshimin qe ata nuk mbanin turban(14). 3. Ngaqe ne Ballkanin e shekullit te 14-te dhe 15-te kishte nje perzierje te stileve, taktikave, veshjeve dhe armatimeve ushtarake eshte e veshtire te percaktohet se cilet elemente ishin adoptuar nga otomanet turq, apo keta te fundit kishin marre nga ballkanasit. Mund te thuhet me bindje te plote se veshjet dhe paisjet e “stratiodi” ishin nje perzierje e stileve ballkano-turke. Pa dyshim qe, gjate kohes qe ata sherbyen ne ushtrite perendimore dhe venedikase ne Ballkan apo Levante, “stratiodi” adoptuan veshje dhe armatime nga ushtrite respektive. Ne lidhjen me emrin “stradioti”; burrimet e kohes i referohen 2 varianteve. Gjate viteve, studiuesit kane debatuar se cili variant eshte me i sakte ... Bazuar ne disa autore, termat “stradiotto” (ne numrin shumes stradioti) jane variantet italiane te fjales greke “stratiotes” (stratiotai) qe zakonisht do te thote ushtar. Por, ne kohen e Bizantit te vone kjo fjale nenkuptonte nje antar te forcave te kavalerise qe gezonte te drejta vasali (Psh. te drejat pronesie mbi token apo privilegje te ndryshme ne kembim te sherbimeve kryesisht ushtarake - shenimi im). Autore te tjere mendojne se “stradioti” rrjedh nga fjala “strada” qe transformohet ne “stradiotto”, qe do te thote endacak ose nje person qe ecen vazhdimisht dhe nga ky kendveshtrim termi merr kuptimin e nje kaloresi apo luftetari(15). Origjina e etimologjise se emrit “stradioti” komplikohet me shume nga shqiperimet e ndryshme qe i jane bere kesaj fjale, bile dhe ne burrimet paresore. Ne disa shkrime greke, si psh poema: “Andragathemata tou Merkouriou Boua” gjejme fjalet stratiotes/stratiotai qe eshte dhe fjala greke per ushtar(16). Variantet latine, si per shembull raportet e Jacomo Barbarigo, perdorin variantet stratiotos/stratiotorum apo strathiotos/strathiotorum(17). Pjesa me e madhe e burrimeve kryesore italiane si autoret Coriolano Cippico, Marino Sanuto dhe dokumenta te shtetit venedikas perdorin termat stradiotto/stradioti/ strathiotto/strathioti. Burrimet franceze, si ne rastin e Philip de Comines perdorin termin estradiot/estradiots(19). Autori i ketij shkrimi ka zgjedhur termin “stradioti”. Megjthese argumentat ne favor te teorise se endacakut dhe kembesorit levizes jane me te shumta, fakti qe disa nga burrimet e vjetra latine te fillimit shekullit te 15 perdorin variantin e ushtareve greke e ben kete version me te besueshem. Cilado qofte origjina e emrit, ky term perkufizon forcat e kavalerise se lehte me origjine ballkanase, kryesisht nga Greqia dhe Albania. Shumica e studiuesve te kohes sone, po ashtu nje numur i madh i autoreve te hershem kane permendur qe shumica e “stradioti” ishin albanas. Kjo eshte e vertete deri ne nje pike, por duhet te verifikohet. Nje autor grek beri nje studim rreth emrave te ushtareve te permendura ne nje sasi te madhe dokumentash qe benin fjale per “stradioti”. Ai gjeti qe pothuajse 80% e emrave ishin me origjine albanase, ndersa 20% te origjines greke(20). Ky studjues kontrolloi listat e “stradioti” nga keto burrime: Kujtime te Historise Greke: Dokumenta te Papublikuara te Historise Mesjetare Greke, te perpunuara nga Konstantinos Sathas, dhe po ashtu evidenca nga ditari voluminoz (58 volume) i Marino Sanuto. Investigimi nxori ne drite qe vertet shume emra ishin albanas por nje numur i konsiderueshem, ne vecanti ato te oficereve, ishin te origjines greke. Mbiemra te tille ishin Palaiologos, Spandounios, Laskaris, Rhalles, Comnenos, Psendakis, Maniatis, Spyliotis, Alexopoulos, Psaris, Zacharopoulos, Klirakopoulos, Kondomitis, etj. Mbiemra te tjere dukeshin te ishin te origjines sllave si Soimiris, Vlastimiris dhe Voicha(21). Studimi i emrave nuk percakton ne se shumica e ketyre trupave erdhen nga zoterimet albanase, sic pretendojne disa autore. Fernand Braudel, per shembull, ne studimin e tij klasik te Mesdheut te shekullit te 16-te e pershkruan historine e “stradioti” ne nje menyre te pergjitheshme(22): "Historia e albanasve kerkon nje studim ne vetvete. Te terhequr nga “shpata, medalionet e arit dhe nderi” ata lane malet e tyre me qellim kryesor te beheshin ushtare. Gjate shekullit te 16-te ata do ti gjeje ne Qipro, ne Venedik, ne Mantova, ne Rome, ne Napoli, ne Sicili bile deri larg ne Madrid. Aty ku shkuan, ata paraqiten pretendimet dhe ankesat e tyre, kerkuan fuci baruti per armet e tyre dhe pensione kohegjata. Gjithmone gati te hynin ne luftim; arogante dhe prepotente ne kerkesat e tyre. Gjate lufterave fetare ata u shperngulen ne Vendet e Ulta, Angli dhe France. Kudo qe shkonin ata shoqeroheshin nga grate, femijet dhe prifterinjte e tyre". Pershkrime si ai i mesipermi, nuk konsiderojne faktin qe shumica e “stradioti” nuk erdhen nga zoterimet e albanasve por nga zoterimet qe venedikasit kishin ne Greqine jugore dhe qendrore; zona si Malvasia (Monemvasia), Modone (Methone), Corone (Koroni), Napoli di Romagna (Navplion), Mani dhe Lepanto (Navpaktos). Shumica e “stradioti” qe hyne ne Itali gjate fundit te shekullit te 15-te dhe fillimit te shekullit te 16-te, se bashku me familiet e tyre, ishin te lindur ne Peloponez. Para-ardhesit e tyre kishin emigruar ne ato vende ne fund te shekullit te 14-te dhe fillim te shekullit te 15-te. Ata ishin vendosur ne Greqine jugore si pasoje e inkurajimeve te Despotit Bizantin te Morese, Theodore I Palaiologos (1384-1407) dhe Theodore II Palaiologos (1407-1443). Albanasit sherbyen ne Peloponez si kolonialiste ushtarake; si nje mekanizem mbrojtes i perandorise se dobesuar Bizantine e cila perpiqej ti mbijetonte zgjerimit te Perandorise Otomane ne Ballkan(23). Ne te njejten kohe, venedikasit filluan te vendosnin albanas ne Napoli di Romagna (Navplion), ne rajonin e Argos(24). Pas renies se Bizantit ne vitin 1453 dhe shperberjen e Despotiatit te Morese si pasoje e luftrave civile te viteve 1450 dhe 1460, shume e me shume albanas dhe greke gjeten strehim dhe punesim si “stradioti” ne zoterimet e Venedikut. Venedikasit ne menyre te vazhdueshme e rriten perfshirjen e “stradioti” ne konfliktet qe ata kishin me otamanet ne terrtorin e Greqise dhe Levante ne gjysmen e dyte te shekullit the 15-te dhe gjate gjithe shekullit te 16-te. Me kalimin e kohes, venedikasit ingranuan disa nga keta “stradioti” ne forcat e tyre ushtarake qe operonin ne Itali. Mbase ishin 3 faktore qe kontribuan ne perdorimin e ketyre forcave nga ushtria venedikase. - Nje faktor i rendesishem ishte prania e madhe e trupave te tille. Hapesirat e vogla qe venedikasit kontrollonin ne Greqi nuk ishin ne gjendje te punesonin nje numur kaq te madh ushtaresh refugjate qe kerkonin mbrojtje dhe punesim. Nga fundi i shekullit te 15-te disa kompani “stradioti” ishin transferuar dhe ripunesuar ne ishujt Joniane te Corfuzit, Kythira, Qefalonia dhe Zakyntho qe ishin nen kontrollin venedikas(25). Shume shpejt pas kesaj, te tjere “stradioti” ishin derguar ne Itali, ne kufirin venediko-otoman ne Friuli dhe ne zoterimet Dalmate te Sebenico (Sibenik), Spalato (Split), Zara (Zadar), Trogir dhe Bocca di Cattaro (Kotor)(26). Sic venedikasit humben nje nga nje zoterimet e tyre ne Greqine kontinentale, shume e me shume koloniste ushtarake u vendosen ne ishujt e Jonit, Dalmaci dhe Itali(27). Nje shkrimtar grek ka perllogaritur qe numri i “stradioti” shqiptare dhe greke te marre se bashku, qe u vendosen ne territoret e kontrolluara nga venedikasit brenda dhe jashte Italise arriti ne shifren 4,500. Se bashku me familiet e tyre ky numur arrinte ne 15,500. Ne se shtojme edhe ata qe u vendosen ne Italine e jugut dhe Sicili atehere behet fjale per 25,000 persona(28). - Faktori i dyte qe ndikoi ne punesimin masiv te “stradioti” nga Republika e Venedikut ishte ekonomia. Pagesa e “stradioti” ishte e ulet, (se paku deri ne vitin 1519), kur krahasohej me pagesen e mercenareve perendimore qofshin keta italiane, zvicerane, gjermane, apo te tjere(29). “Stradioti” nuk ishin mercenare ne kuptimin e plote te fjales. Ata ishin refugjate qe nepermjet talentit te tyre ushtarak suportonin veten dhe familiet e tyre te larguara nga vendi i origjines. Kurdohere qe ata ishin grumbulluar ne garnizone apo derguar diku tjeter, ata merrnin me vete dhe familjet e tyre te cilat i vendosnin afer vendit te sherbimit. Ne te vertete, “stradioti” vleresonin me shume titujt dhe privilegjet sesa pagesen. “Stradioti” kerkonin favore ne formen e paraqitjes se jashtme dhe dekoratave. Qeveria veneciane, e ndodhur ne veshtiresi ekonomike, ishte shume e kenaqur ti afronte keto gjera sepse i kushtonin asaj shume pak. Ky fenomen duket qarte ne titujt e shumte qe udheheqesit e “stradioti” grumbulluan mbi vete dhe mospelqimin e deshperuar qe shprehet ne poemat e kohes, (si ne italisht ashtu dhe ne greqisht), te cilat trajtojne temat e shfryrezimit te ushtareve refugjate (30). 'Stratiodi" vleresonin dhe lirine qe ju ishte dhene per praktikimin e besimit te tyre, qofte kjo Orthodhoksia Greke apo ajo Uniate. Ata luajten nje rol thelbesor ne themelimin e kishave greke ne Venecia, Napoli dhe ne qytezat e Dalmacise. - Faktori i trete qe shtyu venedikasit te punesonin "stradioti" ishin taktikat dhe metodat e tyre luftarake te cilat mund te perdoreshin ne forma te ndryshme. Taktikat e kavalerise se lehte te "stradioti" i kunderviheshin atyre te kaloresve spahij (ushtare te rregullt otomane) dhe akcij (trupa te parregullta). Keto taktika ishin nje aset luftarak i nevojshem per garnizonet venedikase te lokalizuara ne Ballkan dhe Levante. "Stradioti" ishin pjese e ketyre trupave gjate gjithe shekullit te 16-te, por edhe me vone. Ne Itali dhe vende te tjera te Europes perendimore ata e treguan veten shume te vlefshem ne misionet e zbulimit dhe sulmimin e forcave kundeshtare kur keto te fundit ishin te c'organizuara apo duke u terhequr. Ne studimin me te rendesishem te ushtrise venedikase thuhet: "Ata kane qene vecanarisht te vleresuar per depertimet e tyre te thella ne territoret armike ku mundesite per plackitje ishin pa kufi ..." (31). Megjithate, stili dhe sjellja e "stradioti" ishte kritikuar; sipas disa zyrtareve venedikas ata ishin: "Anti-Kristiane, te pabesueshem, te lindur hajdute dhe tradhetare potenciale" .... "kaq te pabindur sa qe nuk kemi ndonje te mire nga ata" (32). Shembulli me ekstrem i pabesueshmerise se tyre ishte beteja vendimtare e Furnovo e vitit 1494 ne te cilen ata ne vend qe te perfitonin nga avantazhi i tyre taktik e shperdoruan ate duke vjedhur karvanin francez te mallrave. Bazuar ne nje pershkrim francez te betejes thuhet (33): "Ne karvanin e mallrave qe ishte duke u terhequr "stradioti" kishin kapur ngarkesen e 35 kuajve, perfshi ata me ngarkesat me te vlefshme. Eshte perllogaritur se vlera e pergjitheshme qe ra ne duart e italianeve ishte te pakten 100,000 dukete. Ne kete humbje futen shpata dhe helmeta e mbretit, emblemat mbreterore, tenda mbreterore, librin e faljeve dhe sende te tjera antike te mbretit, objekte me vlere dhe vazo te sherbesave fetare, ... nje album te portreteve te dashnoreve te mbretit nga qytete te ndryshme te Italise te cilave Mbreti Charles ju kishte shprehur admirimin e tij. Materialet e vjedhura, qe kishin nje vlere te madhe, sherbyen si pretekst mbi te cilin udheheqesit venedikas mbeshteten pretendimin e fitores. Bile ata organizuan hyrjen triumfatore te ushtrise ne qytet dhe i shperblyen gjeneralet me shuma te konsiderueshme". Beteja e Fornovo nuk ishte fitore per Venedikun, as per aleatet e tij, por ishte me shume nje pike kthese ne historine e Italise. Sipas charles Oman(34): "... 'stradioti', prej te cileve ishte pritur aq shume, treguan veten si njerez te ulet qe ju dolen trute nga koka kur pane rastin e mire per te vjedhur dhe braktisen detyren qe ju ishte ngarkuar. Ishte e qarte, qe pas 6 Korrikut, 1495, shtetet italiane nuk mund te mbijetonin ne se shpresonin ne mbrojten e ushtareve mercenare qe luftonin me principin e vjeter: page te larte, jo rrezik jete, mundesi dhe kenaqesi per te grabitur gjera me vlere". Pavaresisht ketyre opinioneve, ne luftimet qe pasuan, "stradioti" lane pershtypje te mira tek venediakasit dhe aleatet e tjere. Taktikat e tyre, qe perfshinin sulme dhe terheqje te perseritura, i detyronin forcat kundeshtare ti ndiqnin ata nga mbas. Kjo gje shkaktonte prishjen e formacioneve luftarake dhe i ekspozonte trupat armike perpara sulmeve qe pasonin. Kundeshtaret e kishin te domosdoshme angazhimin e kembesoreve te paisur me arme zjarri ose artileri ne menyre qe te mbroheshin nga sulmet e kaloresve "stradioti"(35). Shtete te tjera e kuptuan rendesine e ketyre taktikave dhe filluan ti joshnin kaloresit duke ju afruar atyre pagese dhe kushte me te mira. Sic permend Comines, (por dhe te tjere), ne vitin 1497, Mbreti i Frances, Luis XII, rekrutoi rreth 2000 "stradioti". Kjo ndodhi afersisht 2 vjet mbasi forcat franceze ne Itali u perplasen me ta ne betejen e Fornovo. Francezet i quanin keto forca si "estradiots" ose "argoulets". Perdorimi i 2 emramave ka shtyre disa studiues te mendojne se kishte 2 formacione te ndryshme kaloresish qe sherbenin ne ushtrine e Mbretit te Frances (36). Me sa duket, ne fillim keto emra perdoreshin pa dallim per te 2 grupet por me vone kishin kuptim specifik dhe perkufizonin forca te ndara nga njera-tjetra. Disa historiane kane lidhur termin "argoulet" me greket "argetes" ose "argive", kjo per arsye sepse nje numur i konsiderueshem i trupave qe hyne ne sherbim te francezeve ishin me origjine nga Napoli di Romagna (Navplion) qe ishte i lokalizuar ne pllajen Argive prane qytetit antik te Argos(37). Ushtria franceze mbajti kavalerine e lehte si nje strukture perberese te saj deri ne kohen e Mbretit Henry III (38). Napoli, nen kontrollin spanjoll, gjithashtu rekrutoi "stradioti". Kjo ndodhi ne fund te shekullit te 15-te dhe fillim te shekullit te 16-te. Per here te pare "stradioti" u futen ne sherbim te ushtrise napolitane apo spanjolle rreth viteve 1700 kur ne Mani (Greqi) filloi nje revolte nen drejtimin e Korkodeilos Kladas. Nje anije napolitane i mori rebelet dhe i shpuri ne nje territor napolitan ku se bashku me refugjate albanas, nen drejtimin e djalit te Skenderbeut, John Kastrioti, ata morren pjese ne organizimin e nje revolte ne Himare (Cheimarra), rajon i Epirit. Pas deshtimit te kesaj revolte, shumica e luftetareve te Kladas dhe Kastriotit, se bashku me refugjate te tjere nga rajoni i Himares, ju sherbyen spanjolleve ne territoret qe keta kontrollonin ne ate kohe ne Itali(39). Me vone, ne vitin 1538, pasi venedikasit braktisen Kroni-n (Greqi), qeveria spanjolle ne Napoli pranoi shume refugjate nga kjo qyteze e Peloponezit dhe zonat perreth. Disa nga keta refugjate kishin qene "stradioti" ne ushtrine venedikase dhe pas shpernguljes ne Napoli ata hyne ne sherbim te spanjolleve. Spanja vazhdoi te punesonte kete kategori ushtaresh edhe gjate shekujve 16-te dhe 17-te, kryesisht per sherbim ne zonat e Napolit apo diku tjeter ne Itali. Zona me e rendesishme e rrekrutimit te ketyre trupave ishte zona e Himares(40). Gjate gjysmes se pare te shekullit te 16-te Charli V, (antar i familjes Habsburg), ishte mbreti i Spanjes dhe zoterues i Napolit keshtu qe "stradioti" u vune ne sherbim te Habsburgeve jo vetem ne Itali por edhe ne Gjermani e Hollande. Midis atyre qe bene kariere ne sherbim te Habsburgeve dhe u bene titullare te Perandorise se Shenjte Romake ishin kapitenet Iakovos Diassorinos, Georgios Bastas, vllezerit Vasilikos dhe i shquari Merkurios Bouas. Ky i fundit mori tituj kalorsiake gjithashtu edhe nga venediakasit dhe francezet(41). Shenim: Me poshte tregohet nje flamur qe Perandori Maximilian i dhuroi Mercurio Bouas ne vitin 1510. Shqiponja me dy koke simbolizon Perandorine Bizantine dhe Perandorine e Shenjte Romake. Henri VIII gjithashtu punesoi "stradioti"ne France dhe ne Angli. Me te degjuarit ishin kapitenet Thomas Buas nga Argos, Theodore Luchisi dhe Antonios Stesinos. I pari nga te permendurit me siper ishte emeruar colonel dhe komandant i kaloresve te Henry-t te lokalizuar ne Calais(42). Egzistojne disa evidenca qe tregojne se ne fund te shekullit te 16-te dhe fillim te shekullit te 17-te, (gjate periudhes se qojtur "Kohet e T razirave"), kalores greke se bashku me trupa serbe sherbyen ne ushtrine moskovite(43). Nga fundi i shekullit te 16-te numri i trupave "stratiodi" te punesuara nga Italianet dhe ushtrite perendimore filloi te rallohej. Ushtrite evropiane krijuan forcat e tyre te kavalerise se lehte, (duke huazuar shume elemente nga "stradioti, genitaries spanjollle dhe hussaret hungareze), duke zevendesuar keshtu "stradioti" tradicionale. Keto formacione te reja te perbera nga vendas apo grupe te ndryshme etnike shtuan dhe arme zjarri ne arsenalin e tyre. Keshtu qe emri i stradioti, argoulets, albanese, albains, greci, levantini, etj, filloi te degjohej ralle e me ralle. Ushtrite perendimore tashme kishin formuar kavalerite e tyre te lehta dhe mbeshteteshin pak e me pak ne kaloresit e huaj. Te dhena nga disa burrime thone se per arsye te kuptueshme si kaloresit albanas, si kaloresit greke emertoheshin me te njejtin emer: "stradioti". Pjesa dermuese e "stradioti", si ushtaret ashtu dhe oficeret, ishin albanas nga Greqia; por ka evidenca qe thone se nga mezi i shekullit te 16-te shume nga ata ishin helenizuar, bile dhe italianizuar. Shembujt me te qarte te ketij fenomeni jane shkrimet e Tzanes Koronaios dhe Manoli Blessi. Punimi i Koronaios eshte nje poeme e gjate epike ne gjuhen popullore greke qe pershkruan bemat e "stradioti" te famshem Merkurios Bouas, qe luftoi per ushtrite e Venecias, Frances, dhe Perandorise se Shenjte Romake. Autori me sa kuptohet ka qene nje kalores-borizan (i binte burise luftes) me origjine nga Zakinthos dhe shoqerues i Merkourios. Koronaios e lidh origjinen e Bouas me figura mitologjike ku perfshihen Akili, Aleksandri i Madh dhe Pirroja. Gjuha e poemes, origjina mitologjike dhe komentet e tjera tregojne procesin e helenizimit qe kishin pesuar stratiod-et albanas(44). Punimet poetike dhe kenget rreth "stradioti" te Manoli Blessi jane te shkrojtura ne italisht. Midis vargjeve ka shume fjale dhe fraza ne gjuhen greke qe jane integruar me tekstin ne menyre shume natyrale. Ne poemat e tij nuk ka fjale albanase. Mbase helenizimi kishte filluar kohe me pare ngaqe "stradioti" albanas ishin vendosur ne zona greke 2 gjeneracione me perpara se te emigronin ne Itali. Shume nga ata sherbyen bashke me ushtare greke dhe nen drejtimin e komandanteve greke, keshtu qe procesi i asimilimit kishte vazhduar ... Nje tjeter faktor qe ndikoi ne kete proces ishte lidhja aktive qe ushtaret dhe familiet e tyre kishin me kishen Orthodokse Greke, kishen Uniate dhe komunitetet respektive ne zonat e Napolit, Venecias apo vende te tjera. Mund te thuhet se helenizimi u shfaq si rezultat i sherbimeve ushtarake dhe lidhjes me kishen e perbashket(46). Edhe ne vitet e mevoneshme, "stradioti" ishin punesuar kryesisht nga Venediku dhe Napoli. Napoli mori ne pune dhe i mbajti trupat kalorsiake "stradioti" deri ne fillim te shekullit te 18-te. Shumica e ketyre trupave ishin rekrutuar nga Epiri dhe Albania e jugu, ne vecanti nga rajoni greko-albanian i Himares (Cheimarra). Sipas historive te "Reggimento Real Macedone" nje force Ballkanike e kaloresise te lehte sherbeu ne mbreterine e "Dy Sicilive" midis viteve 1735 dhe 1820. Komandanti dhe organizatori kryesor i ketyre trupave ishte nje person i qojtur Konti Strates Ghikas, qe pershkruhej si nje "stradioti" veteran. Kjo mund te jete nje e dhene tjeter qe tregon se "stradioti" ishin ne sherbim te Napolit deri ne shekullin e 18-te(47). Po ashtu, gjate nje pjese te mire te shekullit te 17-te, venedikasit per nevojat e tyre ne token Italiane vazhduan te punesonin "stradioti" kryesisht per te permbushur pozicionin e "capelatti"(xhandar provincial). Kompani "stradioti" ishin vendosur ne disa qyteza te Dalmacise (Sibenik, Trogir, Zadar, Split, and Kotor) dhe ne ishujte e detit Jon, Qefalonja, Korfu dhe Zakynthos(48). Ne keta ishuj, kaloresit "stradioti" vazhduan sherbimet e tyre deri ne shekullin e 18-te. Keta "stradioti" ishin pas-ardhes te refugjateve te arrdhur nga zonat kontinentale qe venediakasit kishin humbur gjate shekullit te 15-te dhe 16-te. Ata perfituan toka dhe privilegje te tjera. Ne shkembim, ata sherbyen si kalores dhe moren pjese ne konfliktet qe venedikasit paten me turqit gjate gjithe shekullit te 17-te. Me kalimin e kohes keto grupe u bene "anakronike" dhe pozicioni ushtarak u ktye thjesht ne nje "trashegim familiar". Disa nga keta "stradioti", apo pas-ardhes te tyre, u bene antare te klasave te larta, ndersa te tjere ju kthyen punimit te tokes apo zanateve te tjera. Nga fundi i shekullit te 17-te dhe fillimi i shekullit te 18-te, autoritetet venedikase e pane te domosdoshme riorganizimin e trupave "stradioti". Ne Zakynthos, per shembull, ata reduktuan numurin e tyre dhe zvogeluan privilegjet e mepareshme sepse "stradiodi" nuk paraqiteshin nen-arme dhe kishin probleme disiplinore, si oficeret ashtu dhe ushtaret. Megjithate, formacioni "stradioti" mbeti me detyre aktive gjate gjithe shekullit te 18-te. Kompania "stradioti" e Korfuzit egzistoi deri ne fund te kontrollit venedikas, kur francezet ne vitin 1797 pushtuan ishullin(49). Konkluzione Asimilimi i "stratioti" ne shoqerite dhe ambjentet ku ata luftuan dhe jetuan. Mund te thuhet me kalimin e kohes "stradioti", (kryesisht ata albanas - shenimi im), ishin asimiluar ne mesin e popullatave italiane, sllavo-jugore dhe greke, ne vartesi te zonave ku ishin vendosur. Pavaresisht kesaj, ata lane gjurmet e tyre ne vendet ku jetuan. Sic u permend me lart, "stradioti" ishin nje faktor kryesor ne themelimin e kishave greke, Uniate ose Orthodokse (ne disa raste te te dy degeve ), qofshin keto kisha ne Itali, ne Venecia, ne Napoli apo ne Dalmacine veriore, Pola, Trogir, Zadar, Split dhe Shibenik. Ne keto rajone, "stradioti" dhe familiet e tyre u "shkrine" ne mesin e komunitetve perkatese fetare dhe me vone u bene pjese e shoqerise ne kuptimin me te gjere te fjales. Ne Dalmacine veriore, sic permend nje autor gjerman, ndodhi nje "kirchensymbiose"; nje asimilim i ngadalte i grekeve (stradioti) nga sllavet e jugut. Duke qene antare te komunitetit Orthodhoks, te ndodhur ne mes te Dalmacise kryesisht Katolike, shumica e familjeve te vjetra "stradioti" e konsideronin veten serbe. Kjo ishte vene re qe ne shekullin e 19-te. Procese te ngjashme mund te kene ndodhur me "stradioti" dhe te afermit e tyre edhe ne Itali. Si fillim, "stradioti" ishin integruar ne komunitetet e Kishes Orthodokse Greke dhe me vone "zhdukur" ne brendesi te popullates italiane ne qytezat ku ata jetonin(50). Ndikimi ushtarak i "stradioti" ne Itali dhe Europe. Sic kemi pare ne kete studim te shkurter, nga fundi i shekullit te 15-te trupat "stradioti" ishin shpene ne Itali dhe kishin sherbyer ne ushtrine Venedikase ne lufterat qe kjo e fundit kishte zhvilluar ne brendesi te territorit. Ne keto beteja, me stilin dhe taktikat e tyre, ata kishin sjelle nje koncept te ri ushtarak si ne Itali ashtu dhe ne Europen perendimore. "Stradioti" ishin paisur dhe kishin luftuar si kalores te lehte ne nje menyre qe ishte huazuar nga bizantinet, sllavet, albanasit dhe otomanet. Ata mbanin nje stize, nje shpate te gjate, nje topuz, nje kame dhe visheshin si ushtrite lindore dhe bizantine. "Stradioti" shpalosen ne fushat e betejave italine taktikat qe ndiqnin kavalerite e lehta te ushtrive te Lindjes se Afert, psh: sulmo dhe terhiqu, kurthe, terheqje te genjeshtra, kundersulme dhe taktika te tjera qe nuk ishin te njohura ne ushtrire Europiane te asaj periudhe. Aktivitetet e "straditi" jane dokumentuar nga nje numur historianesh. Nder me te degjuarit jane: Charles Oman, Mario Sanuto, Coriolano Cippico, Erculi Riccoti, Daniel Hardy, Konstantinos Sathas, John Hale, Franz Babinger, etj. Disa nga keta historiane kane mbeshtetur teorine se "stradioti" luajten nje rol te rendesishem ne rikrijimin e kavalerise se lehte ne ushtrite perendimore. Gjate shekullit te 16-te "stradioti" sherbyen ne ushtrite e Milanos, Gjenoves, Spanjes, Frances, Perandorise se Shenjte Romake dhe Anglise. Pervec aktiviteteve ushtarake, "stradioti" kontribuan shume ne ngritjen e komuniteteve Orthodokse Greke ne Venedik dhe Dalmaci. Sqarime dhe shpjegime te rendesishme Shkrimi origjinal ku u mbeshtet ky shqiperim gjendet ketu: https://www.academia.edu/835267/Stradioti_Balkan_Mercenaries_in_Fifteenth_and_Sixteenth_Century_Italy ----------------------------------------------------- 1. Sir Charles Oman, The History of the Art of War in the Sixteenth Century (New York: E. P. Dutton, 1937), pp. 41, 92,109-111. 2. Coriolano Cippico, Della guerre de’ Veneziani nell’ Asia dal 1470 al 1473 (Venice, 1796), p. 10. 3. Marino Sanuto, La spedizione di Carlo VIII in Italia , ed. R. Fulin (Venice, 1883), pp. 313-314; idem, Commentarii dell aguerra di Ferrara (Venice, 1829), p. 115. 4. Philippe de Comines, Memoires, vol.2, (London and Paris, 1747), pp. 27-28; and Philip de Commines (sic), The Memoirs of Philip de Commines, Lord of Argenton: Containing the Histories of Louis XI and Chales VIII, Kings of France, and of Charles the Bold, Duke of Burgundy, ed. and tr. by Anrew R. Scoble, vol. 2 (London, 1856), pp. 200-201. 5. F. L. Taylor, The Art of War in Italy, 1494-1529 (Cambridge University Press, 1921), pp. 72-73. 6. Konstantinos Sathas, Hellenes stratiotai en tei dysei kai he anagennesis tes hellenikes taktikes (Athens, 1885). Originally published in the journal Hestia. 7. M. E. Mallet and J. R.Hale, The Military organization of a Renaissance State: Venice ca. 1400 to 1617 (London: Cambridge University Press, 1984), passim. 8. Mallet and Hale, The Military organization of a Renaissance State, passim. 9. Marino Sanuto, La spedizione di Carlo VIII in Italia , ed. R. Fulin (Venice, 1883), pp. 313-314. 10. Marino Sanuto, Commentarii della guerra di Ferrara (Venice, 1829), p. 115. 11. Philippe de Comines, Memoires, vol.2, (London and Paris, 1747), pp. 27-28; and Philip de Commines (sic), The Memoirs of Philip de Commines, Lord of Argenton: Containing the Histories of Louis XI and Chales VIII, Kings of France, and of Charles the Bold, Duke of Burgundy, ed. and tr. by Anrew R. Scoble, vol. 2 (London, 1856), pp. 200-201; 12. the term assagaye does not seem to be of Balkan origin, but rather from the Portugese. The genitaires or genitours, the iberian light cavalry of moorish origin, seem to have used a similar lance, which was common in the Near East and the Islamic world. This type did not have two spearpoints, as indicated by some sources, but rather had a spike on the butt end. This spike was used to keep the lance upright in the ground in camp when not in use. This not only kept the lance ready for action, but also kept the lance head from wear and lance as a whole from being bent by leaning it against something. They were much shorter an lighter than western European lances. The spike at the butt counterbalanced the lance head which made it maneuverable in a melee. See George Cameron Stone, A Glossary of the Contruction, Decoration, and Use of Arms and Armor in All Countries and at All Times (New York: Jack Brussel, 1961), pp. 77, 408- 409. 13. Stone, A Glossary of the Contruction, Decoration, and Use of Arms and Armor , pp. 214-215. 14. Contemporary illustrations of stradioti can be found in Sathas, Hellenes stradioti, passim. 15. Mnemeia Hellenikes Historias: Documents inedits a l’histoire de la Grece au Moyen Age, Konstantinos Sathas, ed. , vol. 4 (Paris, 1880-1890), pp. LIV-LVI. 16. “Andragathemata tou Merkouriou Boua,” in Hellenika Anekdota–Anecdota Graeca, Konstantinos Sathas, ed. , vol. 1 (Athens, 1873), pp. 1-153. 17. Jacomo Barbarigo, “Dispacci della Guerra di Peloponneso,” in Mnemeia Hellenikes Historias: Documents inedits a l’histoire de la Grece au Moyen Age, Konstan-tinos Sathas, ed. Vol. 6 (Paris, 1885), pp. 1-92. 18. See materials published in Mnemeia Hellenikes Historias, vols. 1,4, 6-9; Commis-siones et Relationes Venetae, vols. 5, 7, Annorum 1591-1600, 1621-1671, Grga Novak, ed. Monumenta Spectantia Historiam Slavorum Meridionalium, vol. 48, 50 (Zagreb: Jugoslovenska Akademija Znanosti i Umjetnosti, 1966, 1972); and Secrets de l’ Etat de Venise, Vladimir Lamanskii, ed. (St. Petersburgh, 1884. 19. Philippe de Comines, Memoires, vol.2, (London and Paris, 1747), pp. 27-28. 20. Kostas Mpires, Oi Arvanites, oi Dorieis tou neoterou Hellenismou. (Athens, 1960), pp. 191-192 21. Mnemeia Hellenikes Historias, vols. 1,4, 6-9; 22. Fernand Braudel, The Mediterranean and the Mediterranean World in the Age of Philip II, vol. 1, Sian Reynolds, tr.(New York: Harper and Row, 1975), pp.48-49. 23. Nicholas Cheetham, Medieval Greece (New Haven: Yale University Press, 1981), pp. 195-207; M. E. Mallet and J. R.Hale, The Military organization of a Renaissance State: Venice ca. 1400 to 1617 (London: Cambridge University Press, 1984), p. 47, 50; Denis Zakythinos, Le Despotat grec de Moree. vol. 2. Vie et institutions. London: Variorum, 1975, pp. 31-37, 135-145. 24. Peter Topping, “Albanian Settlements in Medieval Greece: Some Venetian Testimonies,” in Charanis Studies: Essays in Honor of Peter Charanis, ed. by Angelike E. Laiou Thomadakis (New Brunswick, N.J.: Rutgers University Press, 1980), pp. 261-271. 25. Mpires, Oi Arvanites, pp. 156-162; Apostolos Vakalopoulos, Historia tou Neou Hellenismou, vol. 3 (Thessalonike, 1968), pp. 79-88; Laurentios Vrokines, “He peri ta mesa tou IST’ aionos en Kerkyrai apoikesis ton Naupleion kai Monem-vaseion,” in Erga, Kostas Daphnes, ed. Vols. 16-17 of Kerkyra’i’ka Chronika. Corfu, 1972; Leonidas Zoes, “Hellenikos lochos en Zakynthoi kata tous chronous tes douleias,” O Hellenismos 14 (1911): 367-371. 26. Mnemeia Hellenikes Historias, vol. 8; Mallet and Hale, The Military organization of a Renaissance State:, p. 173. 27. William Miller, The Latins in the Levant: A History of Frankish Greece (1204-1566) (New York: Barnes and Noble, 1937), pp. 489-511; 28. Mpires, Oi Arvanites (Athens, 1960), pp. 172. 29. Mallet and Hale, The Military Organization of a Renaissance State:, pp. 375-380. See pages 447-447, 451 on pay scales of stradioti. 30. Mallet and Hale, pp. 376-377; Manoli Blessi, “Balzeletta,” in Mnemeia Hellenikes Historias: Documents inedits a l’histoire de la Grece au Moyen Age, Konstantinos Sathas, ed. Vol. 8 (Paris, 1888), pp. 461-465; Blessi, “Manoli Blessi sopra la presa de Margaritin con un dialogo di un Greco et di un Fachino,” in Mnemeia Hellenikes Historias, vol. 8, pp. 466-470, Blessi, “La presa di Nicosia,” in Mnemeia Hellenikes Historias, vol. 9, pp. 262-280. 31. Mallet and Hale, The Military organization of a Renaissance State:, pp. 376-377. 32. Mallet and Hale, p. 376. 33. John S. C. Bridge, A History of France from the Death of Louis XI, vol. 2 (Oxford University Press, 1924), p. 263. 34. Oman, A History of the Art of War in the Sixteenth Century, p. 114. 35. F. L. Taylor, The Art of War in Italy, 1494-1529 (Cambridge University Press, 1921), pp. 72-73. 36. Philippe de Comines, Memoires, vol.2, (London and Paris, 1747), pp. 27-28. 37. Sathas, Hellenikoi Stratiotai , pp. 11-14 38. Gabiele Daniel in his Histoire de la Milice Francaise vol. 2 (Paris, 1721), pp. 168, divides the stradiots in the 16th century French army into two seperate corps of argoulets and estradiots. 39. 1P. Aravantinos, Chronographia tes Epeirou ton te homoron hellenikon kai Illyrikon choron diatrechousa kata seiran taen autais symbanta apo tou soteriou etous mechri tou 1854, vol. 1 (Athens, 1856), p. 191. 40. Ioannes K. Chasiotes, “La comunita greca di Napoli et i moti insurrectionali nella penisola Balcanica meridionale durante la seconda meta del XVI secolo,” Balkan Studies 10 (Thessalonike, 1969): 279-288; Vincenzo Giura, “La Comunita Greca di Napoli (1534-1861),” in Storie de Minoranze Ebrei, Greci, Albanesi nel Regno di Napoli (Naples, 1982), pp. 119-156; Attanasio Lehasca, Cenno storico dei servigi militari prestati nel Regno delle Due Sicilie dai Greci, Epiroti, Albanesi e Macedoni in epoche diverse (Corfu, 1843), pp. 3-15. 41. Sathas, Mnemeia Hellenikes Historias, vol. 9, pp. xiv-xxviii. 42. Millar, “The Albanians,” pp. 470, 472; idem, Tudor Mercenaries and Auxiliaries 1485-1547 (Charlottesville: University Press of Virginia, 1980), pp. 44, 48, 69, 73, 133, 146, 148-149, 151, 161, 164-165; Apostolos Vakalopoulos, Historia tou Neou Hellenismou, vol. 3 (Thessalonike, 1968), p. 191 43. B. N. Floria, “Vykhodtsy iz Balkanakh stran na russkoi sluzhbe,” Balkanskia issledovaniia. 3. Osloboditel’nye dvizheniia na Balkanakh (Moscow, 1978), pp. 57-63. 44. “Andragathemata tou Merkouriou Boua,” in Hellenika Anekdota, vol. 1 (Athens, 1873), pp. 1-153. 45. Manoli Blessi, “Balzeletta,” and “Manoli Blessi sopra la presa de Margaritin con un dialogo di un Greco et di un Fachino,”in Mnemeia Hellenikes Historias, vol. 8 (Paris, 1888), pp. 461-470; and idem, “La presa di Nicosia,” in Mnemeia Hellenikes Historias, vol. 9 (Paris, 1890), pp. 262-280. 46. Ioannes Veloudos, Hellenon Orthodoxon apoikia en Venetia historikon hypomnema, ed. 2 (Venice, 1893), pp. 16-27; Giura, “La Comunita Greca di Napoli (1534-1861),” pp. 121-127; Dusan Kasic, “Die Griechisch-Serbische kirchensymbiose in Norddalmatien vom XV. bis zum XIX jahrhundert,” Balkan Studies 15 (Thessalonike, 1974): 21-48. 47. Dissertazione istorico-cronologica delle Reggimento Real Macedone nella qualle si tratta sua origine, formazione e progressi, e delle vicissitudini, che gli sono accadute fino all’ anno 1767. ed. 2. (Bologna, 1768), pp. 201-203, 205-209; Raoul Manselli, “Il Reggimento Albanese Real Macedonia durante il Regno di Carlo di Borbone,” Archivio Storico per le Provincie Napoletane, n.s. vol. 32 (1950-1951), pp. 143-145; Nicholas C. Pappas, ” Balkan Foreign Legions in Eighteenth Century Italy: Reggimento Real Macedone and Its Successors” in Nation and Ideology: Essays in Honor of Wayne S. Vucinich. Ivo Banac, John C. Ackerman and Roman Szporluk, eds. (Boulder, Colorado: East European Monographs, 1981), pp. 35-39. 48. Mallet and Hale, The Military Organization of a Renaissance State:, pp. 375-380, 426-427, 447-451. 49. Laurentios Vrokines, “He peri ta mesa tou IST’ aionos en Kerkyrai apoikesis ton Naupleion kai Monem-vaseion,” in Erga, Kostas Daphnes, ed. Vols. 16-17 of Kerkyra’i’ka Chronika. Corfu, 1972; Leonidas Zoes, “Hellenikos lochos en Zakynthoi kata tous chronous tes douleias,” O Hellenismos 14 (1911): 367-371. 50. Ioannes Veloudos, Hellenon Orthodoxon apoikia en Venetia historikon hypomnema, ed. 2 (Venice, 1893), pp. 16-27; Giura, “La Comunita Greca di Napoli (1534-1861),” pp. 121-127; Dusan Kasic, “Die Griechisch-Serbische kirchensymbiose in Norddalmatien vom XV. bis zum XIX jahrhundert,” Balkan Studies 15 (Thessalonike, 1974): 21-48.

E qojtura Albania Venedikase ne vitin 1570. Pershkrim i Albanias ose te themi i nje pjese te "Shqiperise se dikurshme". Albania - Pershkrim i vitit 1570 Raport i vitit 1570 mbi Albanian, qytetet, lumenjte, malet, liqenet, fushat, kufijte e saj, etj. Albania eshte vendi qe autoret e antikitetit e quanin Maqedonia; me sakte vetem nje pjese te Maqedonise sepse kjo e fundit permbledh shume toka dhe hapesira te cilat nuk jane Albanase. Albania ne vetvete ashte ajo zone qe ka detin Adriatik si kufirin Perendimor. E qojtura toke e Albanise shtrihet nga Veriu ne drejtim te Jugut duke filluar nga qytetet Antivar (Bar) dhe Dulcigno (Ulqin) te cilet jane perafersisht 15 milie larg njeri tjetrit. Keshtu qe, Bar eshte fundi i Dalmacise dhe Ulqini fillimi i Albanias. Banoret e ketyre zonave kane gjuhe te ndryshme. Per shembull, nga Bar deri siper ne Istria ata flasin Sllavisht, ndersa qe nga Ulqini deri poshte ne Vlore dhe zonat ndermjetese, midis te tjerash, ata flasin dhe Greqisht. Keshtu, provinca e Albanise fillon ne Ulqin dhe perzgjatet brigjeve te Adriatikut deri ne Vlore dhe malet e qojtura Himariote, te njojtura ne antikitet si malet Acroceraunia. Ne Albania, vetem qyteti i Ulqinit i takon te Krishtereve nen kontrollin administrativ te Venecias te Respektuar. Ndersa qyteti i Lezhes (Alessio) qe me perpara ishte nen kontrollollin e Venecianeve, tani eshte i Turqve. Lezha shtrihet ne brigjet e lumit Drin (Drino), 3 Milje larg detit. Midis Lezhes dhe Ulqinit rrjedh lumi Buna per te cilin do te flasim me vone. Ne se nisesh nga derdhja e pare e lumit dhe udheton ne drejtim te Jugut do te arrish ne derdhjen e dyte, sepse ky lume i njohur ka dy derdhje ne det, rreth 4 Milje larg njera tjetres. Ne se nisesh nga derdhja e dyte dhe shkon ne Jug do te hasesh lumin Ishem (Isano), 8 Milje me tutje. Lumi Ishem shenon fundin e krahines te njohur si Mat (Mattia) dhe fillimin e zones te njohur si Rodon (Reddoni). Zona e Rodonit perfshin tokat midis lumenjve te Ishem dhe Erzen (Arzenta) i cili rrjedh drejt Perendimit dhe derdhet ne det tek Kepi i Palles (Palli). Kjo zone e detit, duke filluar qe nga Kepi i Palles i shembellen nje harku permbledhes qe pritet nga lumenjte e permendur dhe perfundon ne Ulqin. Pra, eshte nje gji detar me orientim Veri-Jug. Qe nga Ulqini deri poshte ne Kepi i Palles, distanca eshte 50 Milje. Largesia detare midis dy pikave te gjirit, qe fillon nga qyteti i Ulqinit, vazhdon ne Lindje deri ne derdhjen e lumit te permendur Drin dhe perfundon tek Kepi i Palles, eshte 30 Milje. Distanca e udhetimit pergjate Gjirit te Drinit, duke filluar qe nga Ulqini deri ne lumin Buna, nga Buna ne Lezhe, nga derdhjet e Drinit ne Mat, nga Mat ne Ishem, nga Ishem ne qender te Rodon-it, nga Rodon ne lumin Erzen dhe nga Erzen ne kepi i Palles ku dhe Gjiri i Drinit mbaron, eshte rreth 70 Milje. Duke u nisur nga Kepi i Palles ne drejtim te Jugut do te arihet ne qytetin antik te Durres-it (Durazzo), 12 Milje larg Kepit te Palles. Sot, qyteti i Durresit eshte i vogel ne krahasim me madheshtine antike te mureve te tij. Durresi eshte qytet bregdetar me mure te vjeter dhe te dobet por eshte ne nje pozicion strategjik. Ne nje fare menyre eshte i perforcuar me dy fortifikime, nje ne Lindje, ndertuar 5 vjet me pare, dhe nje ne Perendim. Qyteti eshte shume i mrojtur po te kihet parasysh vendosja midis shkembinjeve qe e rrethojne ate. Keshtu qe galleys (nje tip anije luftarake e kohes) nuk mund te dokojne ketu por duhet te ankorojne larg brigjeve. Varka te vogla duhet te perdoren per sjelljen e ushtareve qe nga anijet ne breg sepse vete ato nuk mund te zbarkojne afer qytetit. Zbarkuesve do tu duhet te ecin anes detit ne nje distance te afert nga muret dhe keshtu qe do te arrihen nga shigjetat e mbrojtesve te qytetit. Qyteti i Duresit, qe dikur i perkiste autoritetit te ndritur te Venecias, kontrollohet nga 200 jenicere (janissaries), 200 azaps dhe 300 Turq paraushtarake; te gjithe vigjelente. Ata jane te bindur se do te sulmohen nga Venediku i fuqishem. Per kete arsye, trupat kane marre te gjitha masat mbrojtese dhe kane larguar nga qyteti grate dhe femijet. Sidoqofte, nga ana tokesore qyteti eshte pak i mbrojtur sepse shume afer tij ka kodrina jo shkembore qe ngrihen me lart se muret e forteses. Fortesa rrethohet nga nje kanal por ai eshte i ngushte dhe i ceket. Kushdo mund te pozicionoje artilerine aty the te godase muret qe jane ne gjendje te dobet, jo me te gjere se nje hap dhe jane te ndertuar prej guri gelqeror ose shtufi. Qyteti eshte i ndertuar ne repiren Perendimore te kodres dhe shikon ne Lindje duke u shtrire deri ne bregdet. Qyteti nuk ka lume apo burime dhe keshtu qe ka mungese uji. Jo shume larg qytetit eshte nje pus nga ku terhiqet uje. Pak me tutje eshte nje rrjedhe uji por prurja eshte shume e kufizuar. Nga ana tjeter, qyteti ka me shumice ujra mocalore, te embla dhe te kripura. Si qytet qe ndodhet ne qender te Albanias, Durresi do te merrte ndihme nga Turqit e zonave perreth dhe asistohej me forca te medha kalorsiake qe mund te arijne ne qytet per 1 ose 2 dite. Porti i Durresit eshte nje zgjatim bregdeti rreth 4 Mile, me orientim nga Veriu ne Jug. Distanca nga Duresi ne Lagji (Lacci) eshte 18 Milje (orientim Veri-Jug) dhe vija bregdetare ne anen Lindore ndermjet ketyre 2 qyteteve krijon nje lloj gjiri detar. Nga Kepi i Lagji-t, ne qofte se udheton per 6 Milje ne drejtimin Jugur, do te arish ne ne gryken e lumit Shkumbin (Scunbine) i cili eshte me shume nje perrua sesa nje lume sepse ka pak uje, si ne vere ashtu dhe ne dimer. Thellesia e tij ne grykederdhje eshte jo me shume se 3 kembe e gjysem. Nga ky lume deri tek lumi tjeter, qe njihet si Pirgu (Pirgo), disa e njohin si Dies Caravastri, shtrihet nje bregdet renor i mbuluar me peme dhe bime zvaranike. Keta 2 lumenj jane afersisht 25 Milje larg njeri-tjetrit. Ne kete shtrirje tokesore ndodhet nje mocal ose te themi nje liqen nga ku buron lumi i Apollonise (Apollonia). Ky eshte nje vend shume i fshehur qe perdoret nga piratet. Ne gryken e lumit te Apollonise thellesia ne pergjithesi eshte midis 3 Kembe e gjysem dhe 4 Kembe. Qe nga Apollonia, duke udhetuar ne det drejt Jugut persegjati bregdetit do te arrihet ne gryken e nje lumi qe njhet si Vjosa (Voiussa) qe ka shume pjese toke (ishuj) ne rrjedhen e saj. Nga Vjosa vazhdohet ne Plava ku dhe bregdeti i permendur me lart mbaron dhe fillon gjiri i vogel i Vlores (Vallona). Nga Plava duket Kepi i Karaburunit (Lenguetta) nga me orientim nga Veriu ne Jug, me ishullin e Sazanit (Saseno) ne Perendim dhe bregdetin e Vlores ne Lindje. Albania perfundon pikerisht ne kete bregdet sepse Karaburuni eshte pjese e tokave te Himarioteve. Le ti kthehemi pershkrimit te kufijve Veriore dhe Lindore. Ne Jug-Lindje te Ulqinit ndodhet Shkodra, nje qytet i fuqishem po te kihet parasysh vendosja, qe dikur i perkiste autoritetit te ndritur Venecian. Duke qene i vendosur ne maje te nje kodre shkembore, qyteti nuk ka friken e bombardimeve artilerike sepse kodra tjeter ne Lindje eshte ne distance dhe shume me e ulet se niveli i qytetit. Qe nga kjo koder Turqit planifikuan te bombardonin qytetin por nuk mund te benin me shume sesa te godisnin catite e disa shtepive. Qyteti u morr me rrethim, duke perdorur metodat e kohes. Nuk besoj se egziston ndonje fortese ne pozicion te tille qe mund te merret me ndonje menyre tjeter. Qyteti eshte i vendosur midis dy lumenjve te njohur: - Lumi Buna rrjedh nga liqeni qe mban emrin e Shkodres, pikerisht ne gryken ku ndodhet dhe vete qyteti. Pas nje distance afersisht 24 Miljesh, Buna derdhet ne det midis Ulqinit dhe Lezhes, prane te ciles ndodhet lumi Drin. Qyteti i Ulqinit eshte vetem 12 Milje larg nga burimi i Bunes dhe 18 Milje larg Drinit. Ne grykederdhje, thellesia e Bunes eshte 6, 7 apo 8 Kembe, kjo gjate veres. Shtrati i lumit eshte shume i thelle keshtu qe anije te medha mund te hyjne ne lume. Ne te kaluaren galerat Veneciane ngjiteshin ne lume per disa Milje, deri ne nje fshat te qojtur Shirq (Serzi), afer Shkodres. Nga ketu deri ne Shkoder, lumi ndahet ne disa dege me thellesi te vogel dhe mund te pershkohet nga varka te gdhendura ne nje trung peme ose varka te peshes se lehte. Ky rajon, qe shtrihet midis Ulqinit dhe Shkodres, me nje distance vetem 24 Milje midis qyteteve, eshte vecanarish i bukur dhe i begate ne te gjitha llojet e produkteve. Rajoni prodhon drithera dhe mjalte jo vetem per konsum lokal. Gjithashtu eksporton nepermjet detit sasira te medha dritherash por fshehurazi dhe kunder deshires se Turqve. Shkodra ka vere dhe mish me shumice po ashtu peshk sepse liqeni i permendur, me perimeter mbi 90 Milje, ka ujra te fresketa qe ofrojne lloje te ndryshme peshku gjate gjithe sezoneve. Peshkataret e atjeshem jane nje burim i madh te ardhurash per Pashane Turk. - Lumi tjeter eshte Drini i cili rrjedh 10 Milje nga Shkodra. Midis ketyre dy lumenjve, Buna dhe Drin, ndodhen toka pjellore me bukuri te vecante. Me tutje, lumi Drin rrjedh ne drejtim te Jugut neper nje fushe shume te bukur qe quhet Zadrima (Sadrina) dhe vazhdon ne drejtim te qytetit antik te Lezhes i cili ka tani nje fortese ne maje te nje mali, dhe nen te, ne ane te lumit eshte nje vendbanim i banuar vetem nga te Krishtere. Lumi vazhdon ne Perendim drejt detit ku derdhet ne dy vende, dhe sic kemi thene, i jep dhe emrin gjrit detar te quajtur gjiri i Drinit ose Ludrino. Ne grykederdhjen e siperme, ate Veriore, ndodhen 2 porte detare, njeri quhet Shengjin (S. Zuanne della Medoa) 3 Milje ne Veri te derdhjes te lart-permendur dhe tjetri quhet Saka (Sacca) dhe ndodhet ne Jug. Duke vazhduar pershkrimin, duhet thene se, pas Shkodres, ne anen Jug-Lindore, Albania kufizohet me malet te qojtura Spani. Prane kembeve te ketyre maleve dhe maleve te Dukagjinit nga ana tjeter rrjedh lumi i siperpermendur Drin i cili buron nga liqeni i Ohrit (Ohrida), nje qytet ne brendesi. Ky liqen eshte jashtezakonisht i paster, ka nje perimeter 40 Milje dhe eshte shume i pasur me peshk te shkelqyer, ne vecanti ka koran (traut) me shumice. Lumi Drin e ka fillimin ne kete liqen dhe drejtimin e rrjedhjes nga Jug-Lindja ne derjtimin Veri-Perendimor midis grykave shkembore. Drini i Zi bashkohet me lumin tjeter, i cili njihet mes vendasve si Drini i Bardhe, pas maleve te Dukagjinit, duke shenuar keshtu kufirin dhe fundin e Albanias dhe ndare ate nga nje vend qe quhet Has (Hassi). Duke qene se keto vende jane ne Lindje, mund te thuhet qe Albania ka ne kufirin e saj Lindor malet e permendura te Dukagjinit, gjithashtu ato te Taudi dhe zonen e Tokes se Re (Terra Nova) qe Turqit tani e quajne Elbasan (Albassan) mbi te cilin jane malet e Shpatit (Spateteria) dhe malet e Korces qe shtrihen poshte dhe perfundojne ne Jug-Lindje dhe Jug, ne malet e Himares te permendura me perpara. Keto male quhen Himara ne bregdet por kane emer tjeter ne brendesi te tokes. Malet e Albanias jane te mbuluara me shume lloje pemesh dhe jane te pasura me burime ujore. Ka kodrina te populluara dhe te kultivuara po ashtu fusha te gjera qe fillojne me fushat e madha te Savra, gjthashtu te njohura si Myzeqe, (Mussachia) te cilat shtrihen midis Vlores dhe Beratit (Belgradi) dhe ne Veri arijne deri ne lumin Shkumbin dhe fortesen e Daisti. Perreth jane fushat e Elbasanit, te permendur me lart si Qytetei i Ri, fushat e Tiranes (Tiranna) e cila shtrihet qe nga keshtjella e Petreles (Petrella) deri ne qytetin e Krujes (Croja); pllajat e Kurbinit (Curbin), mes te cilave rrjedh lumi i permendur i Matit, i cili derdhet ne det ne dy shkarkime; dhe fushat e bukura dhe te kendeshme te Zadrimes. Po ashtu jane dhe fushat shume pjellore te Shkodres se poshtme (Sotto Scuttari) te cilat shtrihen deri tek lumi i Bunes. Keto hapesira jane prodhuese te madha te c'do lloji dritherash, mishi, peshku, vere dhe frutash. Disa nga keto vende kane bitum te bute ashtu sic kane dhe malet e Dukagjinit ne sasi te konsiderueshme dhe shpesh keto materiale transportohen ne brigjet e Drinit, ne Lezhe. Une kam pare te shiten tre-kater pound (njesi peshe) te medhenj per nje soldo (monedhe Italiane argjendi e perdorur ne Mesjete). Nga tokat ne zonat e Vlores nxiret bitum i forte, po ashtu minerale. Egziston nje sasi e pamase. Me kujtohet qe ne Vlore bitumi shitej 45 aspra (monedhe Turke) per nje miaro (njesi per matjen e peshes) dhe se fundi eshte bere shume i shtrenjte sepse disa individe kane marre nen kontroll kete biznes. Albania eshte e pasur me lumenj dhe burime. Ka dhe porte detare, megjithate vetem Duresi eshte ne gjendje te prese shume anije ne gjirin e permendur me perpara qe shtihet ne Jug te qytetit. Ka gjtheashtu dy gjire te tjera, qe i kam permendur, dhe i perkasin Lezhes, Shengjini dhe Saka; qe te dy portet jane mjaft te medha. Ka gjithashtu pika te tjera zbarkimi qe mund te konsiderohen si porte gjate periudhes verore; Rodoni afer lumit te Ishtmit dhe Kepi i Palles ne Lagji; te dy afer bregdetit. Nen pushtimin Turk qytetet e Albanias kane pak rendesi sepse shumica e tyre u shkateruan ne luftrat e meparshme. Nje shembull eshte Shkodra, me pozicionin e saj te vecante, prane te ciles eshte nje qytet antik me shtrirje te konsiderushme por totalisht i braktisur. Qyteti quhet Drisht; eshte i lokalizuar nga ana tjeter e Shkodres, ne anen Lindore. Shkodra vete ne anen Perendimore. Drishti ishte ndertuar ne nje koder te larte dhe masive ne kembet e maleve te qojtura Spani te cilet jane te pasur me burime uji, proje, mullinj bluarje, peshk, drithera, fruta dhe gjera te tjera te domosdoshme jetesore. Shkodra banohet nga Turq por nuk eshte ne gjendje te mire sepse Albanians qe jetojne perreth ne malet madheshtore refuzojne t'ju nenshtrohen Turqve ne forme te plote. Qyteti ne maje te kodres ka nje keshtje te fortifikuar relativisht mire. Dhe keshtu po vazhdoj nga Veriu ne Jug; 24 Milje larg Shkodres ndodhet keshtjella e Lezhes e vendosur ne nje maje mali me mure te ulet dhe te dobet qe rrethojne, pak a shume, 80 shtepi, te banuara vetem nga Turq. 30 Milje ne Jug te kesaj keshtjelle eshte qyteti i Krujes (Croja) i famshem per betejat dhe rezistencen qe beri kapiteni i famshem Skenderbe (Scanderbeg) i Albanias. Ky qytet eshte 12 Milje larg detit, ose me sakte nga gryke-derdhja e lumit Ishem dhe eshte vendosur ne kemben e nje mali te madh. Fortesa e Krujes dominon mbi nje shkemb solid dhe te larte, pozicion qe nuk mund te sulmohet. Keshtjella ka perimeter te vogel dhe mure te nje stili antik por ka shume burrime dhe rrjedha uji ne te gjithe shtrirjen e saj. Ne qender te qytetit eshte nje guve e hapur ne fund te se ciles nga faqja shkembore buron uje dhe formohet nje lloj rezervuari. Nga aty, uja drejtohet ne Perendim dhe rrjedh ne faqen shkembore perkundrejt qytetit me sasi kaq te madhe sa qe mund te vere ne pune nje mulli uji. Duhet thene se ky burim ujor eshte i ngjashem me shume burime dhe rrjedhje uji qe qyteti ka ne disponim. Vendasit e perdorin kete uje per gatim dhe kuajt e tyre. Per shijen time, uji eshte shume i mire per tu pire. Ky qytet eshte strategjikisht i mirevendosur nga te gjitha drejtimet. Mund te sulmohet vetem nga ana Veriore, nga nje koder qe ka te njejten lartesi por midis qytetit dhe kodres eshte nje lugine e thelle. Turqit e konsiderojne Krujen jashtezakonisht te forte sepse ata kurre nuk ishin ne gjendje ta mernin ate me force por e pushtuan vetem me rrethim. Kruja eshte e lokalizuar ne nje pozicion vecanarisht te volitshem ku fryjne erera te forta dhe drejtim te pershtatshem. Ka drithera me shumice, vaj, mish pa permendur drurin. Albania eshte e pasur me shume lloj pemesh ne te gjithe teritorin e saj. Ne vecanti bregdeti dhe zonat anes lumenjve jane plot me pyje dhe drure qe mund te perdoren per shume lloje punesh dhe ndertimin e mjeteve lundruese te tipeve dhe madhesive te ndryshme, perfshi dhe flota te medha. Ne Perendim te Krujes, qytetit qe pershkrova pak me lart, ndodhet keshtjella e Prezes (Pressia) ne rajonin e Rodonit, e ndertuar nga Turqit jo shume vite te shkuara. Ndertimi eshte shume i dobet dhe sherben vetem si mbroje per banoret. Ne Jug-Perendim te kesaj keshtjelle ndodhet qyteti i permendur i Durresit. Ne drejtimin Lindor ndeshes me 2 keshtjella te ndertuara ne lartesira qe jane ne largesi te konsiderueshme nga njera tjetra. Njera quhet Ndroq (Andronellio) dhe eshte e dobet, kurse tjetera, e qojtur Petrela, eshte e forte. Nga kjo e fundit, po te udhetosh ne drejtimin Jug-Lindor, do te kalosh disa maja malesh dhe zbresesh ne pllajat e kendeshme dhe fruta-prodhuese te qytetit te permendur me pare, Elbasan. Ky qytet i ri eshte i ndertuar ne nje rafshine dhe ka nje shtrirje relativisht te madhe. Ka 1000 shtepi Turqish dhe rrethohet nga nje lagje e madhe Turqish dhe te Krishteresh. Elbasani eshte qender tregetare dhe shume i pasur me lloj, lloj mallrash. Qyteti ka mure, nje kulle katerkendeshe dhe kanal rrethues, te gjtha keto shume te dobeta. Nuk ka roje as diten, as naten dhe dyert e qytetit nuk mbyllen. Ka shume cezma te cilat ju shtohen kanaleve ujore qe perdoren nga shtepite private. Pothuajse cdokush ka uje te rrjedhshem. Brenda qytetit ka mullinj qe punojne me uje e cila sillet nga nje distance jo e larget. Nga Qyteti i Ri mund te shkosh ne Berat qe eshte pozicionuar ne nje koder te larte jo larg nga nje mal qe ngrihet madherishem dhe quhet Tomor. Ne anen Veriore ky qytet eshte shume pak i mbrojtur, megjthate ka mure dhe eshte relativisht i madh. Nen qytet eshte nje lagje me bukuri te vecante me shume lloje produktesh. Berati dhe Qyteti i Ri prodhojne sasira te medha lekure dhe mendafshi. E gjthe kjo zone zoteron sasira te medha produktesh qe duhen ne jeten e perditeshme. Albania ka pese sanxhake; Sanxhaku i Vlores per te cilen une nuk kam folur sepse njhet nga kushdo, Sanxhaku i Elbasanit qe eshte i njejte me Duresin, Sanxhaku i Ohrid, Sanxhaku i Dukagjinit dhe Sanxhaku i Shkodres. Nga keta, Sanxhaku i Shkodres dhe Vlores jane te rendesishem dhe kane shume kalores para-ushtarake, megjithese Marsin e kaluar, Bejleret e Vlores, Elbasanit dhe Ohrid u nisen me kaloresite e tyre, te thirur ne detyre nga Sulltani, te shkonin, sic thane, ne Caramania (zone ne Turqi) per te marre pjese ne luften e Qipros. Bejleret e Sanxhakut te Shkodres dhe Dukagjinit qendruan ne vend. Qyteti i Ulqinit, per te cilin folem dhe me perpara, eshte i vendosur mbi nje shkemb, pjeserish mbi det dhe pjeserisht mbi toke. Nga pikpamja e mbrojtjes detare; ne se ata do te ndertonin mure ne krahun Perendimor ose te ndertonin nje brez mbrojtes atje ku ndodhet San Domenico te paisur ne 6 apo 8 topa dhe te mbrojtur nga shkembinjte e thepisur dhe muret e vjetra, (megithese te dobesuar), nuk do ti trembeshin asnje flote, sado e madhe qe te ishte ajo. Kjo per arsye se San Domenico eshte shume i ngushte dhe pjesa tjeter e qytetit eshte ne lartesi, ne mes te shkembinj te pa-aritshem. Nga pozicioni qe u permend, ata qe ndodheshin brenda qytetit do te ishin ne gjendje te bombardonin anijet armike nga shume drejtime pa patur friken e kundersulmit. Por rreziku mund te vije nga ana tokesore. Prandaj dhe sic une kam thene dhe specialistet kane konkluduar, duhet te fortifikohet dhe te behet e pa-pershkueshme. Te them te verteten, ne gjendjen qe eshte tani, perben nje rrezik shume te madh. Nga ana tokesore, qyteti eshte i vendosur ne shkembinj te larte por muret jane te vjeter dhe te dobesuar. Ne qofte se muret do te riparoheshin, sic po ndodh ketyre diteve, dhe paiseshin me perforcime dhe sisteme te tjera, armiqte kurre nuk do te ishin ne gjendje ti depertonin ato. Permeteper, ndodhet nje keshtjelle ne pjesen e siperme te qytetit e ndertuar ne nje lartesi dominuese. Muret jane te larta por te holla dhe te demtuara dhe qyteti mund te sulmohet me artileri nga kodrat perreth. Por dhe ne rast se muret rezohen armiku nuk do te ishte ne gjendje te deprtonte ne qytet sepse do ti duhej te ngjitej ne nje lartesi te madhe. Ne qofte se do te merreshin masa perforcuese per qendren dhe krahet dhe te paiseshin ato me materiale te qendrueshme, qyteti nuk do ti trembej nje sulmi nga jashte. Duke qene qyteri i fundit Albanez qe ndodhet nen kontrollin e te Ndritures Signoria dhe porta kalimit per ne Dalmaci (Dalmatia), ky qytet, si nje shkemb qe varet mbi det, do te jete i pari te perballoje ashpersine e furtunes qe do te perpiqet ti thyeje atij "shtyllen kurizore". Te gjitha flotat Turke qe kane hyre ne Gjirin e Venecias, gjate koheve te fundit, kane kaluar afer Ulqinit (Dulcigno) qe fale Zotit vazhdon te jete nen dominimin e Venedikut te Ndritur. Ulqini kufizohet me Sanxhaket e Shkodres dhe Dukagjinit te cilet gjate luftes se fundit sulmuan me shume trupa dhe shkateruan te gjithe zonen. Sulmi ndodhi pas korrjes se grurit dhe mbledhjes se rrushit keshtu qe popullata e paepur e Ulqinit nuk vojti aq shume sa po vuan gjate luftes se tanishme. Per kete arsye, ky vit ka qene vajtues per te gjithe zonen. Lufta filloi krejt papritur kur bejleret e 3 Sanxhakeve me me shume se 20,000 kembesore dhe mbi 5,000 kalores rafshuan dhe dogjen fshatrat dhe c'do gje qe ndodhej ne to. Qe ne ate kohe, sic nje numur i madh njerzisht u mblodh ne qytet, ka rene uri e madhe. Por, meqenese privatet dhe sherbimet publike arriten te sjellin grure nga Albania pa filluar lufta, njerzit nuk kane vdekur ne mase nga uria dhe kane ndihmuar njeri tjetrin. Dhe pse cmimi i grurit eshte ritur jashte mase ata kane arritur te mbijetojne. Tani qe ka erdhur koha e te korave banoret nuk jane ne gjendje te mbledhin grurin dhe me siguri ata do te vdesin urie ne se nuk marrin ndihme nga deti, se paku me dy galleons (tip anije) ose corvettes (tip anije). Ata nuk mund te mbledhin ato qe mbollen dhe nga qe s'kane rezerva ushqimi do te zhduken te gjithe; banoret e qytetit, fshataret qe erdhen ne qytet per te gjetur shpetim, ushtaret qe Ju Shkelqesi keni derguar te mbrojne qytetin. Duhet te behet e njohur dhe besohet me te vertete qe keta shpirtra te paepur, qe kurre nuk u lekunden ne besim, do te thyen nga uria ose do t'ju duhet the marrin detitn se bashku me grate dhe femijet e tyre duke abandonuar keshtu qytetin dhe marre mbi vete rezikun e valeve ne kerkim te nje jete te re. Ose, ata do te vdesin pa bere asnje hap mbrapa, te palekundur perpara armikut qe po sulmon dhe ze prita ne rrethinat e qytetit shpesh dhe me shpesh. Ne se Ulqini mund te shpetohej nga dy-tre galleys ose corvettes atehere qytetaret do te ishin ne gjendje te shkonin ne Rodon ku do te priteshin me kujdes te madh dhe vemendje nga Albanians e asaj zone te cilet pavaresisht mesymjes Turke, nuk ju kane dhene Turqve besim te plote, as edhe nje here. Ata do te do te ktheheshin nga Rodoni me sasira te medha dritherash te ndryshme, jo vetem per vete, por edhe per shpetimin e qytetit Bar (Antivar), i cili eshte nga te gjitha anet i rretuar sepse nuk eshte ne bregdet. Gjithashtu, ata do te ndihmonin te mbahej Budva (Budua), Kotor, (Cattaro), dhe Dalmatia. Duhet patur parasysh fakti qe ne kohe paqeje deri ne 50,000 stara (njesi peshe) lloje te ndryshme dritherash eksportoheshin nga Gjiri i Drinit ne qytetin e Venecias. Keshtu, ne se ka interes qe te mbahen keto qytete; Kotor, Budva, Bar dhe Ulqin, dhe me sa duket ka nje lloj interesi perderisa ushtare dhe lloje te shumta armatimi jane derguar aty, atehere do te jete plotesisht esenciale dergimi i nje anije luftarake qe ti shpetoje ata dhe te patrulloje linjen bregdetare nga Gjiri i Kotorit deri poshte ne Rodon. Kjo sepse ka dy fregata me 10 topa secila dhe nje korvete me 16 topa, te cilat kane arritur ne Dures dhe jane aty te rrethojne qytetin perseri. Ne se flota e Venedikut largohet nga Gjiri i Drinit, atehere piratet, qe kam pemendur, nuk do te lejojne lundrimin aty keshtu qe qytetet ne fjale do te rezikoheshin edhe pa patur gjakderdhje. Permbyllje Albania eshte e gjate 170 Milje Italiane. Kufiri i saj fillon ne Lastua ne Petrovac (Pastrovicchio) dhe Spizza, ku eshte plazhi i qojtur Zagnu qe eshte dhe bregdeti me i afet per te kaluar ne Montenegro. Me tutje eshte qyteti i Bar-it (Antivari), me portin e tij qe strehon 6 deri ne 8 anije luftarake dhe zgjatet 12 Milje Italiane pergjate qytetit. Me ne Jug eshte porti Valdinose qe mund te perdoret nga fregata dhe anije me te vogla. 6 Milje me poshte eshte qyteti i Ulqinit (Dolcigno) me fortesen e tij te bukur. 12 Milje me ne Jug rrjedh lumi i Bunes (Bojana) me thellesi 6 kembe dhe qe zgjatohet per 24 Milje nga grykederdhja deri ne qytetin e Shkodres ku ka dhe nje keshtjelle te bukur. Qyteti ndahet ne dy pjese te medha, ajo Katolike dhe ajo Greke. Shumica jane Katolike. Ne Veri te Shkodres, ne nje fushe te bukur, ndodhet qyteti i Podgorices. Shumica e banoreve jane Greke (Greci). Keshtu qe, Shkodra dhe Podgorica ndahen ne pjesen Jugore te Montenegros dhe midis ketyre dy qyteteve ndodhet liqeni qe ka marre emrin nga qyteti i Shkodres. Nga ky liqen buron lumi i Bunes (Bojana), 30 Milje i gjate. Kater ore ne Jug, me ecje shume te shpejte kali, ndodhet qyteti i Lezhes (Alesio), prane nje lumi te bukur qe quhet Drin (Drino). Dy pjese te ketij qyteti banohen nga Katolike dhe nje pjese nga Turq. Mbi malet e Lezhes jane fshatrat e Mirdites (Mereditte), me popullate Katolike. Ata kane 12 mije luftetare te gatshem te zbatojne urdherat e prijesit te tyre, Ro. Marco; tani thuhet se komanden e ka mare i biri. Gjysem dite larg nga Lezha eshte qyteti Ishem (Ismo), nje pjese e mire e popullates eshte Katolike. Ketu ndodhet nje lume me thellesi 4 Kembe dhe afer nga ky pozicion ndodhet Kepi i Rodonit me nje fshat te perziere Katolik nga ku mund te vrojtosh si ankorohen anijet ne gji. Perafersisht gjysem dite udhetim nga ketu, 30 Milje distance, ndodhet qyteti i Durresit (Durazzo); popullata ne pjesen me te madhe eshte Turke, pak Katolike. Ky qytet ka nje port ku mund te ankorojne si anije te vogla ashtu dhe te medha. Dy ore me kale larg Durresit, ne drejtimim Jugor, eshte qyteti i qojtur Kavaje (Cavaglia), i banuar nga Greke. Per 8 ore, nje Grek, duke stermunduar kalin, do te arije ne qytetin e Krujes qe ishte streha e Skenderbeut. Ketu popullata eshte, ne pjesen me te madhe, Katolike. Ne Jug te Krujes, tre ore me kale, ndodhet Tirana, e populluar ne pjesen me te madhe nga Greke dhe Katolike. Ne Lindje te Tiranes, ne nje distance 4 ore me kale, ndodhet qyteti i Petreles (Petrilla); popullata eshte e orjentimit Grek, pak Katolike. Distanca nga Elbasani ne Berat eshte gjysem dite, 12 ore. Popullata aty, ne pjesen me te madhe, eshte Greke. Nga ketu, ne nje distance 8 oreshe jane qytetet e Kanines (Canina) dhe Vlores; popullata eshte e orjentimit Grek. Vlora ka nje port te bukur ku ankorohen anije te vogla dhe te medha. Porti Ragusin (vend afer Dukatit) i perket Himares (Cimara) dhe ketu eshte fundi i Albanias. Shenime sqaruese Per te mbeshtetur materialin e shqiperuar, u perpoqa te gjeja nje harte te viteve 1500. Eshte shume e veshtire te gjendet nje harte e tille thjesht per faktin se ato ishin shume te pakta, jo te plota dhe me gabime te shumta. Zgjodha nje harte te viteve 1600 sepse ajo eshte nga me te kompletuarat e kohes dhe perputhet me te dhanat historike te dokumentuara nga disa burrime. Ju mund te klikoni ne harte per ta zmadhuar ate, ose per detaje te hollesishme mund te vizitoni faqen origjinale qe tregohet KETU . - Sot Albania, pra Shqiperia sic e quajne Shqipetaret vendin e tyre, shtrihet ne teritore te peraferta me ato qe permenden ne kete material te shkrojtur ne vitin 1570 nga nje person qe e njihte Albanian e asaj kohe shume mire dhe me detaje. Eshte e rendesishme te thuhet se ne te kaluaren emri Albania eshte lidhur me hapesira te ndryshme te Ballkanit. Pra, fjala Albania eshte me shume nje term gjeografik apo administrativ sesa nacional. Transformimi nga Albania ne Shqiperi u be shume kohe me vone. - Ne dokument, njesite matese jane ato qe perdoreshin ne ate kohe; si psh Milje Italiane, Kembe, etj. Po ashtu njesite monetare. - Emrat e qyteteve, fshatrave, liqeneve, lumenjve dhe te tjera toponime jane, pak a shume, te kuptueshme dhe te ngjashme me ato te sotmet. - Autori e ndan popullaten ne disa kategori si: Turq, Katolike, Greke. Duhet nenvizuar se mundesia me e madhe, dhe e pranuar nga studiues te shumte, eshte qe: - Me kategorine Turk te peshkruen besimtaret Myslymane, qofshin keta Shqiptare, Turq apo grupe te tjera. - Me kategorine Katolike te pershkruhen besimtaret e Krishtere Katolike, qofshin keta Shqipetare, Latine apo grupe te tjera. - Me kategorine Grek te pershkruhen besimtaret e Krishtere Orthodokse (Kisha Lindore), qofshin keta Shqiptare, Sllave, Greke apo grupe te tjera. - Albanians (Shqiptaret) ne vitin 1570, kur eshte bere ky raport, kane luftuar ne kampe krejtesisht te kunderta. Nje pjese, ata te Krishtere, qe luftuan se bashku me Latine dhe Sllave te mbronin Ulqinin deri ne fund, kurse nje pjese tjeter, me se shumti ata te kthyer ne Myslymane, lojten nje rol te madh ne shkaterimin e qytetit. Qyteti u pushtua nga Otomanet ne vitin 1571. Materiali eshte bazuar ne nje punim te Sime Ljubic i publikuar ne vitin 1880 dhe shkrojtur ne Italisht. Shume kohe me vone Robert Elsie e perktheu ne Anglisht. Pjesa me e madhe e ketij perkthimi eshte mare nga perkthimi i Robert Elsie por gjithashtu ka material te perkthyer nga origjinali i Sime Ljubic. Me shume iformacion per Robert Elsie gjendet ketu: http://www.albanianhistory.net/intro_al.html Me shume informacion per Šime Ljubić gjendet ketu: https://en.wikipedia.org/wiki/%C5%A0ime_Ljubi%C4%87 Shtator, 2019 ight is a clean and stylish font favored by designers. It's easy on the eyes and a great go to font for titles, paragraphs & more.

Manipulimi i nacionaliteteve ne Shqiperi. Nje veshtrim mbrapa ne kohen kur kufijte e Shqiperise nuk ishin percaktuar ne forme perfundimtare. Vitet 1912 - 1920 400 Greket dhe une ... Ne pergjithesi, Shqiptaret e paraqisin veten si nje popull te duruar, paqe dhe perparim dashes. Nje pjese e tyre mendojne se fati i keq i ka detyruar te jetojne ngjitur me popuj agresive qe vazhdimisht i kane vrare, persekutuar dhe zbuar nga tokat ku ata jane autoktone ... Eshte e zakoneshme qe fqinjet, konkretisht Greket, te perkufizohen si vrases dhe bandite. Disa kohe me pare ne shkallet e nje stadiumi u shfaq nje parrulle; "Nje Grek me pak, nje bastard me pak". Disa rryma te politikes dhe shoqerise Shqiptare kane nje raport shume tendencioz me te vertetat historike. Eshte fakt i pamohushem qe gjate shekuvejve, ne kohe te trazuara dhe luftrash, Shqiptaret dhe Greket kane vrare dhe demtuar njeri-tjetrin. Te dy palet nuk kane treguar respekt per popullatat e pambrojtura dhe pasive dhe kane kryer akte dhune extreme. Ka shume shkrime, YouTube materiale, Wikipedia komente, programe televizive, etj, qe i kushtohen krimeve te andarteve Greke ne zonat e Shqiperise Jug-Lindore dhe te Camerise, gjate viteve 1913/1914, por dhe me vone, episode qe vertet kane ndodhur dhe duhen sjelle ne drite duke u mbeshtetur ne fakte te kohes dhe jo ne egzagjerime kafenesh. Por ndersa studiuese dhe historiane Greke (1) pranojne krimet e kryera nga grupe te caktuara te shoqerise Greke ne dem te popullates Shqiptare, ne asnje matrial te historiografise Shqiptare permenden "bemat" e mercenareve Shqiptare ne Greqi gjate sundimit Turk. Per shembull, ishin keto banda qe gjate viteve 1770 terorizuan zona te tera ne Peleponez, Epir, etj. Pashallaret Shqiptare dhe bashi-bozuket e tyre zhduken pothuajse teresisht popullatat e qyteteve si Tripoli, Mystra, Patra etj, pa permendur demet materiale. Mercenaret Shqiptare, kryesisht ata te besimit myslyman, ishin nje faktor shume i rendesishem i mekanizmit ushtarak te Perandorise Osmane. Ata kane masakruar, skllaveruar, djegur dhe shkretuar anembane hapesirave ku sot ndodhet shteti Grek. Fushatat e tyre jane pershkruar nga shume historiane dhe udhetare te kohes. Vasho Pasha i jep nje shtrirje akoma me te gjere bemave te Shqiptareve kur me krenari shkruan: "Kur ka lidhë besën burri i Shqypnisë, i ka shti dridhën gjithë Rumelisë" (2) . C'fare kerkonin burrat e Shqiperise anembane Rumelise (Harta e Rumelise tregohet KETU ) dhe kujt i shtine dridhen qe Pashko Vasa eshte aq shume krenar ? Pergjigjen e jep François Pouqueville, konsulli i Napoleon Bonapartit ne oborin e Ali Pashe Tepelenes, kur ne kujtimet e tij shkruan: "Une do ta permbaj veten vetem me pershkrimin e Morese (Peleponezit) qe vazhdon te tregoje gjurmet e egersise se Shqiptareve, te cilet ne luften e vitit 1770 shfaqen barbarizmin e tyre ne ekstremin me te frikshem. Fitimtare mbi ushtaret e Katerines, te cilet u munden si rezultat i superioritetit te madh ne numur te forcave kundeshtare, ata nuk pushuan djegjet, masakrimet, rembimet deri sa nuk mbeti gje te perballonte ashpersine e tyre. Ne kete periudhe fatale provinca e Faneri-t, e cila permbledh teritorin e Megapolis, u zhduk e tera. Rruget e Tripolices rrodhen gjak; Messenia dhe Laconia ishin grabitur; kudo neper male dhe lugina kishte te shperndare trupa te vdekurish; fshatrat ishin shkrumbuar nga zjaret" . Jo vetem ne Greqine kontinetale por dhe ne ishuj e Egjeut, Krete, etj, Shqiptaret lane gjurmet e tyre. Nje nga krimet "monumentale" qe hyri dhe ne historine boterore ishte masakra e Hios. Trupat Turke nen drejtimin e Nasuhzade Ali Pasha, i njohur si Kara-Ali Pasha, nje Shqiptar nga Shkodra, zhduken pothuajse c'do gje, qe merrte fryme apo qendronte drejt, nga faqja e ishullit. Ne Prill te vitit 1822, nen komanden e KaraAli Pasha, 40 mije trupa Otomane pushtuan ishullin e Hios. Ata vrane, prene, perdhunuan, vodhen, dogjen dhe shkateruan c'do gje qe ju doli perpara. Te dhenat e kohes bejne fjale per mijra te zhdukur. Nga 120,000 banore te ishullit vetem nje pjese e vogel arriti te mbijetoje. Kjo masaker krijoi nje revolte te madhe dhe nxiti levizjet pro-Greke anembane Evropes. Kur neper kancelarite Evropiane ideja e krijimit te shtetit Shqiptar filloi te merrte forme, u duk qarte se traditat shtet formuese te fiseve Shqiptare qe popullonin disa hapesira te Perandorise Otomane nuk egzistonin. Nje telegram/raport diplomatik, i dates 22 Nendor 1912, i derguar tek Ministri i Jashtem Anglez, pak a shume, thote: "Shqiptaret e Veriut jane trazira beres te medhenj dhe te pakontrollushem. Shqiptaret e Jugut jane me te qete, por te gjithe konsiderohen te pa-afte per veteqeverisje" (4) . Keto fise dhe grupe njerezish nuk kishin lojtur ndonje funksion apo rol politik gjate pushtimit Osman. Ata kishin qene pjese e krahut ushtarak dhe jo atij ekonomik apo mendimtar te perandorise se madhe. Keto grupime fisesh nuk kishin ndonje ide te qarte per te ardhmen. Padija e thelle dhe injoranca masive qe mbizoteronte ne shumicen e popullates, te themi Shqiptare, nuk afronin nje mejdis te pershtatshem dhe te qendrueshme ku mund te "mbillej dhe ritej" ndergjegja nacionale, aq e nevojshme per krijimin e nje shteti te ri, qofte ky dhe kukull. Ne nje ambient te tille, ku nacionaliteti Shqiptar ishte nje koncept i paqarte, njerzit perpiqeshin te mbronin interesat, kryesisht ato materiale, duke u bere aleate me me te "fortin e zones". Shpesh here, levizjet per ndryshim sponsorizoheshin dhe mbeshteteshin nga qellimet, ambicjet dhe interesat strategjike te shteteve te fuqishme te kohes. ************** Interesat expansioniste te Austro-Hungarise dhe Italise ishin faktoret kryesore qe bene te mundur krijimin e shtetit Shqiptar. Ne fakt, planet per krijimin e nje shteti Shqiptar e kane zanafillen shume, shume me perpara se Nendori i Vitit 1912. Perpjekjet dhe idete kane qene amorfe dhe ndryshuar vazhdimisht. Objektivi kryesor ka qene kontrolli i Adriatikut. Ne vitin 1904, Ministri i Puneve te Jashteme te Italise deklaronte ne parlamentin Italian: "Shqiperia ne vetvete nuk ka as rendesine me te vogel; rendesia speciale e saj lidhet me gjijte detare dhe vijen bregdetare. Zoterimin e ketyre aseteve, si Austro-Hungaria ashtu dhe Italia, e konsiderojne si dominim te plote te detit Adriatik". Me qarte se kaq nuk mund te thuhet. Po si mund te arihej ky qellim ? Nje nga rruget me efikase ishte krijimi i nje levizje nacionaliste dhe paralelisht me te eleminimi i ndikimit te influencave Pro-Sllave ne Veri dhe atyre Pro-Greke ne Jug te vendit. Permbushja e ketyre objekivave do te lindte premisat e krijimit te nje shteti sa me te madh ne shtrirje tokesore, qe dhe po te "shkermoqej", per njeren apo tjetren arsye, prape do te mbetej dicka ... Kriteret mbi te cilat do te grupohej popullata nuk u bazuan mbi deshirat e njerezve apo llogjikes normale por u imponuan nga jashte. *************** Qellimi i shkrimit eshte te sjelle ne drite disa fakte te kohes qe historianet Shqiptare ose nuk i dine ose i injorojne qellimisht. Kryesisht, do te perqendrohem ne zonen e Ersekes ku para ardhesit e mi kane jetuar per disa shekuj perpara krijimit te shtetit Shqiptar. Ne Koferencen e Ambasdoreve ne Londer delegacioni Shqiptar paraqiti dokumentacion te pregatitur nga Italianet. Shqiptaret vete as qe e kishin idene c'kuptim kishte fjala statistika ... Me poshte tregohet nje tabele nga nje dokument i paraqitur ne koference nga pala Shqiptare. Megjthese duket qarte se keto jane shifra fare te pasakta, per nje moment le ti konsiderojme 100% te verteta. (Shenim: tabela eshte bazuar ne te dhenat e nje punimi te studiuesit Bejtullah Destani) Lind pyetja: c'u bene 400 Greket e Ersekes ? Cfare dihet me siguri eshte se ata u reduktuan ne nje numur aq te vogel sa qe ne registrimet e vitit 1989 ne Kolonje regjistrohen vetem 20 Greke. Ku shkuan te tjeret ? U zhduken fizikisht ? U detyruan te asimilohen me force apo vullnetarisht u kthyen ne Shqiptare ? *************** Ne kohen kur fuqite e medha po percaktonin kufijte e Shqiperise, pala Greke propozoi qe te zhvillohej nje referendum dhe njerzit te zgjidhnin vete se ne cilin shtet do te deshin te vendosnin te ardhmen e tyre. Ky sugjerim u hodh poshte dhe kriteret u vune ashtu sic deshin "te fortet", pikerisht ata qe deklaronin qe Shqiperia nuk ka asnje vlere pervec asaj te hapesires ku shtriet. Kriteri kryesor i percaktimit te kufijve u vendos te ishte gjuha e folur ne shtepi dhe jo ndjenja apo afrimi etnik. Per qindra vjet popullatat qe banonin ne Epir/Epirin e Veriut dhe zonat Jug-Lindore te Shqiperise se sotme, Shqiptare, Greke, Vlleher, Bullgare etj, kishin dhene e marre me njeri-tjetrin. Kishin lidhje familiare, fetare, tregetare dhe pse jo preferenca nacionale. Shume njerez kuptonin dhe flisnin gjuhet e njeri-tjetrit ... Nga nje sistem i hapur i levizjeve njerezore, tregetare dhe shpirterore, pa pritur e pa kuptuar, keto grupe njerzish u detyruan te zgjedhin shtetin dhe nacionalitetin ne te cilin do te integroheshin. Komisioni Nderkombetar i Kontrollit te Kufijve, ne date 19 Tetor, 1913, raporton se kur zyrtaret e komisionit shkuan te intervistonin popullaten e fshatit Prodan, (vendi i origjines sime), kryeplaku i fshatit deklaron se ne fshat ka 5 myslymane dhe 250 Greke (Shenim: dokumentat e zyres lokale ne Ersekes benin fjale per 30 myslymane dhe 180 te krishtere, banues te Prodanit. Emertimi Grek duhet interpretuar si i Krishtere por kjo nuk do te thote qe ne fshat nuk kishte banore te etnicitetit Greek). Kryeplaku pohon se gjuha e tij amtare eshte Greqishtja por ai flet dhe Shqip. Gjithashtu, procesverbali i vizitave ne fshtrat ngjitur, Borove, Qafzez dhe Shtike permend faktin se nje pjese e popullates ne keto fshatra kuptonte dhe fliste Greqisht. Duke u bazuar ne dokumentacionin e Komisionit Nderkombetar te Kontrollit te Kufijve, iu futa punes te zbuloj se kush ishte Dimitrios Evangelou, personi qe deklaroi se ai ishte Grek dhe kryeplaku i fshatit Prodan. Per me teper, ai tha se kryeplakun e meparshem e kishin vrare Turqit dhe se dokumentat mbi historine dhe rekorded e fshatit ishin djegur po ashtu nga Turqit. Nje zbulim interesant do te pasonte kerkimin tim; kryeplaku i fshatit te vogel Prodan ishte fotografi i njohur, per meritat e tij te vecanta ne dokumentimin e ngjarjeve te rendesishme ne trevat e Kolonjes, Dhimiter Vangjeli (5) - sic njihet ne median shqiptare. Duke kerkuar neper arkiva arrita te gjej te dhena bazuar ne regjistrimin e popullsise se fshatit ne vitin 1923. Shihni dokumentin e meposhtem. Duket qarte se gjuha e pare qe Dhimitri zoteronte ishte Greqishtja dhe e dyta ajo Shqipe. Pra, deklarimi i Dhimitrit perpara Komisionit Nderkombetar eshte shume i besueshem. Qe nga 1913 kur Dhimitri deklaroi perpara Komisionit Nderkombetar se ai ishte Grek dhe deri ne 1923 kur u ribene regjistimet e fshatit kishin kaluar 10 vjet. Perseri Dhimitri deklaron se gjuha e tij e pare ishte Greqishtja. Ajo qe e ben akoma me te besueshem pohimin e tij eshte fakti qe i biri i tij, Ilia i lindur ne vitin 1917, ishte njohes shume i mire i gjuhes Greke, pavaresisht se nuk permendet ne dokument (Pra, shteti i ri Shqiptar kishte filluar "Shqiptarizimin" e historise dhe asimilimin e popullates qe kishte ndjenja pro Greke apo i perkiste etnicitetit Grek). Ne vitet 1990 ai kishte perkthyer disa materiale kishtare per komunitetin Kristiano-Orthodoks te Ersekes. E vetmja mundesi qe Ilia te kishte mesuar gjuhen Greke ishte brenda families se tij. Shkolle Greke ne Kolonje pas viteve 1920 nuk kishte ... Po ashtu vellai i tij i madh, Pandeli, ishte njohes i gjuhes Greeke, (Gjithashtu Angleze dhe Shqipe), kjo tregohet ne te njejtin dokument. Pra, kunkluzioni me i pranueshem dhe normal, i bazuar ne dokumentet e Shtetit Shqiptar te asaj kohe, dhe ato te huaja, eshte se kemi te bejme me nje familje qe flet Greqisht ne shtepi dhe kryefamiliari deklaron se ata jane Greke. Ajo qe verteton me se miri pranine e Greqisht-folesve ne zonat Jug-Lindore te Shqiperise eshte nje fragment nga "Harta gjuhesore" e Ministrise se Mbrojtjes Angleze, nje nga institucionet me te sakta ne bote. Materiali eshte perpiluar ne vitin 1918 dhe tregon gjuhet qe fliteshin ne teritorin ku pak a shume shtrihej shteti shqiptar i asaj kohe. Nuk behej fjale per nje shtet te mirefillte, me qeveri dhe kufij politike/fizike te percaktuar, sepse vendi ndodhej nen pushtimin e ushtrive te huaja. Po i kthehem perseri Dhimiter Vangjelit. Duke ditur se une dhe ai rrjedhim nga e njejta linje burrash, dhe per te eleminuar pasaktesine e gojdhenave, vendosa te sjell ne ndihme DNA-ne. Ate nuk mund ta manipulosh ! Rezultatet e testeve te DNA-se e vendosin aktivitetin dhe lidhjet familiare te para-ardhesve te mi ne zona ku qyteterimi Grek ka qene prezent qe ne koherat antike. Relativet e mij jane ne pjesen me te madhe Greke. Per te mbledhur me shume informacion, kontaktova disa persona qe kane DNA te ngjashme me time. Ne shume raste, te mire dokumentuara, vertetohet se origjina Greke ishte faktor i perbashket midis meje dhe relative te mij te listuar ne te dhenat e kompanive te testimit te DNA-se. Per me teper, stergjyshi im, Petro Nikola Prodani, personit qe une i kam marre emrin, jo vetem qe e konsideronte veten Grek por eshte "damkosur" si i tille, (grekoman, filogrek, etj) dhe nga bashkekohesit e tij. Pra ketu te gjitha palet bien dakort. Origjina e families time lidhet ngushte me Greqine, historine dhe kulturen e saj. Materiali i meposhtem jep detaje shkencore mbi gjenetiken e familjes dhe relativeve te mi. Duke kthyer koken mbrapa ne historine e 100 vjeteve te shkuar dhe bere paralelizmin me aktualitetin une e kuptoj plotesisht pse Dhimitri, Petroja, dhe mijra persona te tjere si ata, qytetare dhe katundare, te Krishtere dhe Myslymane, deshironin qe zonat ku ata jetonin prej shekujsh ti bashkoheshin Greqise, si opsioni me i mire dhe i natyrshem. Koha e provoi qe ata kishin te drejte. Mjafton te vizitosh zonat kufitare dhe te kuptosh disnivelin e madh midis Greqise dhe Shqiperise. Fshatrat e Kolonjes, dhe vete Erseken, i ka pllakosur nje varferi ekstreme, papunesi ne nivele 60% - 70%, migrim dhe emigrim masiv dhe lista vazhdon ... Si per ironi te atyre qe e konsideronin dhe vazhdojne ta konsiderojne Greqine si armikun kryesor te Shqiperise, pjesa dermuese e fshatareve te zones jane renuar dhe nje pjese e mire e banoreve jane larguar, dhe ku pikerisht ? Ne Greqi ! Per ata qe pretendojne qe sot Shqiperia eshte e varfer por e pavarur, mjafton t'ju permendet fakti qe nje ambasador i huaj ka me shume fuqi se presidenti, kryeministri dhe parlamenti i vendit, te marre te gjithe sebashku. Ne se me varje kuptohet vetem varja ne litar atehere e pranoj qe Shqiperia eshte e pa-varur. Le ti kthehemi perseri pyetjes se c'fare u be me 400 Greket qe delegacioni Shqiptar deklaroi se jetonin ne Erseke. Eshte fakt i njohur; ata u persekutuan, asimiluan dhe zhduken nga "qitapet" ne nje kohe rekord duke filluar qe nga periudha e Zogut dhe vazhduar me diktaturen e eger Enveriane. Mbyllja e shkollave Greke dhe me vone kishave shkateroi lidhjen shekullore qe kishte nje pjese e mire e popullates te zonave Jug-Lindore me kulturen, traditat, ekonomine dhe ndergjegjen Greeke. Ate qe pushtimi Osman nuk e beri per 5 shekuj Shteti Shqiptar e beri per 2-3 dekada. As emrat e para-ardhesve nuk lejohej te perdoreshin dhe absurditeti s'kish te mbaruar ... Shenime sqaruese dhe informacione shtese rreth shkrimit. 1- Studiues Greke kane shkrojtur gjeresisht mbi problemin e Camerise, persekutimit te popullates Shqiptaro-Myslymane, perpjekjeve per asimilimin e saj, c'pronesimin arbitrar etj. - Nje punim i gjere dhe i shtrire ne periudhe kohore, (ne gjuhen Angleze), rreth ceshtjes Came i bere nga studiuesi i njohur Grek Lambros Baltsiotis gjendet KETU . - Nje artikull shume informativ, (ne gjuhen Angleze), mbi luftimet, vrasjen e popullates pasive Chame nga forcat Greeke dhe situaten e pergjitheshme ne Thesproti, gjate Luftes se Dyte Boterore, paraqitet KETU . Autori i shkrimit eshte studiuesi Grek, Spiros Tsoutsoumpis. 2- "O moj Shqypni" - Poezi nga Vaso Pasha. 3- "I shall contend myself with observing, that M orea still bears melancholy traces of the fury of the Albanians, who in the war of 1770 signalized their barbarities by the most frightful excesses. Victors over the soldiers of Catherine, whom they overwhelmed by the vast superiority of their numbers, they did not case to burn, to massacre, to plunder, till nothing remained to afford alignment-to their fury. At this fatal epoch the province of Faneri, which comprehends the territory of Megalopolis was entirely sacked. The streets of Tripolitza streamed with blood; Messenia and Laconia were pillaged; the mountains and the valleys were strewed over with dead bodies; the villages become prey to all-devouring flames". 4- Ne nje leter private, te dates 22 Nendor 1912, qe diplomati i karieres Ralph Paget i shkruan Ministrit te Jashtem te Mbreterise se Bashkuar Angleze, Sir Edward Grey, nder te tjera thote: "All the information which I have been able to glean is to the effect that the Northern Albanians are an unruly turbulent lot. The Southern Albanians are quieter but all are considered unfit for self-government". 5- Nje shkrim i detajuar rreth Dhimiter Vangjelit /Dimitri Evangelou gjendet ketu: https://www.mendoj.me/vangjeli-apo-evangjelou

Etniciteti i Epirit Mesjetar. Sllavet, Vllehet, Hebrejte, Greket, Shqiptaret, Serbet, Italianet. Migrimet e tyre respektive. Kompozimi Etnik i Epirit Mesjetar Ky Shqiperim eshte bazuar ne nje punim te Zt. Brendan Osswald me titull: The Ethnic Composition of Medieval Epirus (1) Shkrimi origjinal gjendet ketu: https://hal-univ-tlse2.archives-ouvertes.fr/hal-02083128/document Artikulli hedh drite dhe jep te dhena shume interesante rreth historise se Epirit, levizjes se popullatave, perberjet etnike, ndikimet politike, ushtarake dhe ekonomike, perpjekjet e grupeve te ndryshme per dominimin e rajonit, asimilimi i tyre, etj. Ne kete perkthim, kryesisht do te gjeni materiale qe perfshijne periudhen kohore nga shekulli i 11-te deri ne shekullin e 15-te. Dua te theksoj, Mr. Osswald, eshte nje njohes shume, shume, i mire i historise se Epirit. Midis punimeve e tij do te gjeni disa studime te detajuara rreth historise se kesaj zone me histori te lashte. Shenimi im: Me qene se ne Mesjete fjala Shqiptar dhe Shqiperi nuk perdorej, jam munduar qe te perdor fjalet Albania/Albanian te shoqeruar me fjalet Shqiperi/Shqiptar. Besoj se lexuesi do ta kete kollaj interpretimin perkates. Ju uroj lexim te kendshem. Hyrje Epiri Mesjetar ishte nje "ene shkrirese" brenda te ciles u perzjene shume emigrime, qofshin keta Sllave, Vllehe, Hebrej, Shqiptare apo Italiane. Po ashtu, gjate koheve te veshtira per ta, nje numur refugjatesh Greke gjeten strehim ne kete province. Periudha me e mire dokumentuar eshte ajo nga viti 1200 dhe ne vazhdim. Gjate tre shekujve te fundit te Mesjetes, ne shohim zhvillimin e nje sensi bashkegzistence ndermjet nacionaliteteve te ndryshme, qe jo gjithmone ishte paqesor. Sidoqofte, ideja e nacionalitetit ishte e ndryshme nga ajo e sotmja dhe ne do te veme re qe konfliktet ushtarake te asaj periode nuk ishin etnike. Greket perbuznin disa grupe te tjera, por kjo ndodhte kryesisht per arsye sociale. Ne fund ne do te shohim se ushtrite dhe aristokracite – keto fusha ne i njohim me mire fale burrimeve tona – ishin, me se shumti, te perziera. ******* Τοσοῦτον δ’ἀπολέλοιπεν ἡ πόλις ἡμῶν περὶ τὸ φρονεῖν καὶ λέγειν τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους, ὥσθ’ οἱ ταύτης μαθηταὶ τῶν ἄλλων διδάσκαλοι γεγόνασιν, καὶ τὸ τῶν Ἑλλήνων ὄνομα πεποίηκεν μηκέτι τοῦ γένους, ἀλλὰ τῆς διανοίας δοκεῖν εἶναι, καὶ μᾶλλον Ἕλληνας καλεῖσθαι τοὺς τῆς παιδεύσεως τῆς ἡμετέρας ἢ τοὺς τῆς κοινῆς φύσεως μετέχοντας. Qyteti yne, [Athina], e ka kaluar kaq shume pjesen tjeter te njerezimit, ne mendim dhe shprehje, sa qe nxenesit tane jane bere mesues te te tjereve dhe si rrjedhim emri "Helen" nuk pershkruan me race por forme mendimi. Njerzit quhen "Helene" kur ata marin edukimin tone dhe jo kur ndajne pak gjak te perbashket (2). Isocrates, Panegyric, §50 Dy fjale rreth "ethnicitetit" Bizantin Perandoria Bizantine nuk ishte nje shtet nacional. Ne mentalitetin Bizantin, shteti tradicional merrte formen e nje perandorie shume-etnike, ashtu si dhe ne rastin e perandorise Romake, Arabe apo Turke. Fjala ἔθνος (etnicitet) eshte perdorur ne Bibel te emeroje “Gentiles”, qe ka kuptimin pagane. Ne terminologjine Bizantine kjo fjale pershkruan nje popullate jashte Perandorise Bizante apo jashte Krishterimit. Per shembull, Metropoliti i Naupaktos, John Apokaukos, pershkruan pushtuesit Latine si ἔθνη (3). Ne burrimet tona fjala qe perkthehet si “etnicitet” eshte “γένος”. Ideja e γένος, domethene etnicitet, ishte ne nje fare menyre bazuar ne elemente etnike. Indikatori me i mire i etnicitetit te dikujt ishte tradita kulturore dhe gjuha. Ne te njejten kohe, duke mesuar gjuhen Greke, kushdo mund te hynte ne klasen administrative, klerikale apo ushtarake. Keshtu qe procesi i avancimit social ishte gjithashtu nje asimilim kulturor. Historia e Bizantit jep shembuj te nje numuri te madh personash qe ne origjine nuk flisnin Greqisht, per shembull Armene, qe u futen ne sherbim te shtetit ne nivelet me te larta. Bile pati dhe disa Normans, qe ishin te huaj, te ardhur ne Perandori si pushtues gjate shekullit te 11-te, qe u bene antare te aristokracise Bizantine. Shembuj: familiet Roger dhe Petralifas. Perandoria gjithperfshirese Bizantine (se paku deri ne vitin 1204) kishte me shume ndjenjen e superioritetit kulturor sesa atij racor (4). Kushdo mund te civilizohej nepermjet adoptimit te besimit Kristian Orthodoks dhe te behej antar i “Οἰκουμένη” nje term qe do te thote “toke e banuar” ose me qarte “toka e civilizuar”. Per shembull, shtetet barbare te Serbise, Bullgarise ose Rus (Te mos ngaterohet me Rusine e sotme), ishin konsideruar si pjese te Οἰκουμένη edhe pse ato nuk ishin pjese te perandorise Bizantine (5). Egzistonte nje koncept hirerakie per popujt, si me poshte: jo-Orthodokset, ku perfshiheshin Latinet Katoliket ose Arabet Myslymane, ishin ne fund. Me siper vinin Orthodokset barbare, shtetet e pavarura te cileve, bazuar ne ideologjine Bizantine, ishin subjekte te Perandorise. Me lart vinin Orthodokset barbare qe jetonin ne hapesirat e Perandorise. Ne maje qendronte elita Bizantine Orthodokse Grekefolese. Gjykimi Bizantin konkludonte se, shpejt a vone, jo-Orthodokset do te adoptonin Orthodhoksine dhe do ti nenshtroheshin Perandorit Bizantin dhe keshtu qe ne fund rregulli do te drejtonte Mbreterine e Njeriut e cila pas kesaj do te kthehej ne Mbreterine e Zotit. Duhet te thuhet se kendveshtrimi i ideologjise Bizantine ishte qe meqenese vetem Zoti mund te vendose kur vjen fundi, grupe te ndryshme popullatash duhet ti nenshtroheshin Perandorit me deshiren e tyre. Ky besim shpegon politiken relativisht jo-ekspansioniste te Perandorise gjate gjithe historise se saj (6). Nga i njejti kendveshtrim, Perandoria nuk ndiqte ndonje politike te Henelizimit te popullates me force. Ky konceptim pushteti, qe nga Bizantinet konsiderohej si i perkohshem, nxjer ne drite dy aspekte. Se pari, diferencat midis Orthodokseve barbare qe jetonin brenda Perandorise dhe atyre qe jetonin jashte saj ishin shume te vogla sepse kufijte ndryshonin vazhdimisht. Po ne kete pike, ideologjia Bizantine e shihte ndarjen midis shteteve indipendente dhe Perandorise vetem si nje fenomen te perkohshem. Se dyti, vendi qe zinte gjuha ne qyteterimin Kristian ishte i diskutushem. Nga nje ane, njohja e gjuhes Greke ishte esenciale per hyrjen ne elite, nga ana tjeter popullatat Orthodokse jo-Greqishtfolese kosideroheshin, dhe vete-konsideroheshin, si pjese e Οἰκουμένη, domethene e Prandorise. Duke qene gjuhe e perbashket, qe perdorej nga administrata dhe elitat, Greqishtja nuk mund te konsiderohej si kriter per te percaktuar etnicitet sepse pjese te medha te popullatave barbare kishin mesuar Greqisht. Kjo eshte arsyeja pse burrimet Bizantine, perpara vitit 1204, shume rralle permendin Greket si popull dhe preferojne qe per te gjithe subjektet e Perandorise Bizantine te perdorin fjalen “Romans” (῾Ρωμαῖοι). Fjala “Helene”, (Ἕλληνες) nenkuptonte Greket pagane te antikitetit dhe shume ralle ata te Mesjetes. Eshte per tu cuditur qe vetem pakicat permendeshin si grupe etnike, per shembull Armenet ose Bullgaret. Sic do te shohim me vone, situata ndryshoi pas vitit 1204. Duke u perpjekur te japim nje shpegim te shkurter te terminologjise se perdorur ne kete shkrim, duhet te themi qe ne kohen tone raportet qe egzistojne midis etnicitetit si prejardhje kulturore dhe nacionalitetit ne kuptimin e te qenit shtetas kane kuptim tjeter ne krahasim me periudhen kohore qe mbulon artikulli. Ne ate kohe mardheniet midis nje komuniteti te caktuar dhe shtetit ishin komplet te ndryshme nga c'jane sot. Qellimi i ketij studimi eshte te tregoje se rasti specifik i Epirit nuk mund te konsiderohet si nje shembull i zbatimit te ideologjise Bizantine. Punimi mund te shihet si nje material ku tregohen aplikime te kesaj ideologjie ne nje province qe nuk ishte e mbrojtur nga muret e fuqishme te Kostandinopojes. Epiri ishte i hapur ndaj emigrimeve qe ralle here ishin paqesore dhe akoma me ralle te kerkuara apo deshiruara. Popullata e Greqise, vecanarisht ajo e Epirit, ashtu si dhe popullata e c’do teritori tjeter, eshte nje perzierie e valeve te ndryshme migrantesh. Ne, me nje perafersi te pranueshme, mund te themi qe popullata e Epirit rreth vitit 500 E.K. (Eres Kristiane) ishte Greke ose te pakten Helenizuar. Nga 36 emrat Greke te fortesave te permendura ne Epir, nga Procopius ne shekullin e 6, vetem 2 jane identifikuar; te tjerat jane zhdukur (7). Ky eshte nje tregues i madhesise se turbullirave qe ndodhen ne Epir pas kohes se Procopius. Studimi yne do te perpiqet, qe hap pas hapi, te beje nje "iventar" te popullatave qe kane ardhur dhe per c’do grup te studioje menyren si ata u pane nga popullata lokale, menyren si ata pane veten e tyre dhe, se fundmi, rrugen si ata u asimiluan. Ardhjet Sllave perpara vitit 1000 E para arritje masive e te huajve ne Epir ndodhi nga fundi i Shekullit te 6-te deri ne Shekullin e 9-te, kur brigjet e Danubit u kaluan shume here nga Avaret dhe fiset Sllave. Keto levizje trazuan te gjithe Ballkanin, deri thelle ne Peleponez. Fiset Sllave u vendosen ne te gjithe gadishullin. Levizjet e tyre paten pasoja per te gjitha teritoret e Ballkanit Perendimor sepse, dhe pse politikisht ishin Byzantine, ata nuk kishin lidhje me administraten Bizantine. Meqenese burrimet tona per keto kohera jane modeste eshte e veshtire te dihet cfare ndodhi ne keto zona. Per kete arsye, ne nuk e dime cilat teritore ishin nen zoterimin Sllav, as dhe intensitetin e vendbanimeve te tyre. Ne dime qe provinca e "Epirus Nova", (Epiri i Ri), – nga malet e Acroceronia deri ne Dyrrachion/Durres, u pushtua ne vitin 548, por mbase nuk kishte ndonje vendbanim nga qe pothuajse nuk ka evidence te toponimeve Sllave (8). Provinca e "Epirit te Vjeter", (Epirus Vetus), qe na intereson ne, ishte pushtuar ne vitin 587 dhe midis viteve 614-616 (9), por situata ishte shume e paqarte. Mbase kjo province ishte mbuluar nga Sclavenies, enclava Sllave te pavarura nga Bizanti, por kjo mbetet nje hipoteze nga qe Sclavenies jane raportuar vetem ne pjesen qendrore dhe Lindore te Ballkanit (10). Ne shekujt e 9-te dhe te 10-te, Epirus/Epiri ishte pjese e perandorise se pare Bullgare, me kryeqytet Ohrid/Ohrin, por perseri vazhdojme te jemi te paqarte rreth shtrirjes se ngujimeve Sllave ne kete zone. Nga fundi i Shekullit te 12-te dhe gjysmen e pare te Shekullit te 13-te, Perandoria e dyte Bullgare, me kryeqender Tirnove, perfshinte pjese se Macedonia/Maqedonise, ku u vendosen shume Bullgare dhe Vllehe. Kjo Perandori nuk perfshiu Epirus/Epirin, as edhe njehere. Mundja e Bullgareve ne vitin 1241 nga Mongolet, ndaloi shtrirjen e tyre te metejshme ne Ballkan dhe ata nuk kishim me ndonje ndikim ne Epir. Keshtu qe, eshte shume e veshtire te vleresohet shtrirja e ngujimeve Sllave ne Epir. Ne nuk kemi literature perpara fillimit te Shekullit te 13-te. I vetmi element ne dispozicionin tone eshte fakti qe nga 450 toponime te Epirit dhe the ishujve Ioniane, 180 jane me origjine Sllave, me te shumtat te vendosura ne teritorin tokesor (11). Eshte nje ceshtje e njohur qe toponimet jane vegla te rezikshme sepse ato nuk mund te perdoren si evidence e nacionalitetit te banuesve. Per shembull, migrimet Albanase/Shqipetare ne shekullin e 14-te sollen ne Epir toponimin Preveza, i cili eshte nje toponim Sllavik (12). Ndersa, qyteti Voditza ne Acarnania kishte emer Bullgar qe ne fillim te Shekullit te 13-te. Kjo na lejon te konkludojme qe existonte nje prezence e meparshme Bullgare (13). Ne pergjithesi, analiza gjuhesore e toponimeve Sllavike ne Epir tregon qe ato jane shume te vjetra dhe keshtu ato duken te jene me te hereshme se vershimet e Albanasve/Shqiptareve dhe Serbian/Serbeve qe ndodhen ne Mesjeten e vone (14). E vetmja gje e sigurt eshte qe kleriket Grek, John Apokaukos dhe George Bardanes, ne shkrimet e tyre rreth vitit 1220, konsideruan Grevena-ne, ne Macedonia/Maqedonine Perendimore nje vend barbarik Bullgarisht foles, ndersa Vonditza ne Acarnania, Greqisht folese (15). Nuk ka ndonje burim tjeter qe te false per Sllavet perpara ekspansionit Serb te shekullit te 14-te. Prezenca e nje fshatari te qojtur Vladimir ne zonat e Janines/Ioannina ne vitin 1319 eshte nje evidence e vogel mbi te cilen nuk mund te arrihet ndonje konkluzion pergjithesues (16). Keshtu, ne dime qe gjate periudhes "saecula obscura" (perafersisht vitet 900 – 960) Epiri ishte populluar me grupe Sllavike dhe ne mund te supzojme, me saktesi relativisht te larte, qe ata u vendosen aty perfundimisht. Gjithashtu, ne jemi pothuajse plotesisht te sigurt qe ata ishin asimiluar ne fillimet e shekullit te 13-te, mbase dhe me perpara. Vlleherit Sic u permend me perpara, vershimi Sllavik, krijoi probleme ne raportet midis Kostandinopojes dhe Ballkanit Perendimor. Kjo eshte arsyeja pse Albanians/Shqiptaret dhe Vlachs/Vlleherit shfaqen vetem ne shekullin e 10-te / 11-te, pas rivendosjes se autoritetit Bizantin. Si rrjedhim, eshte veshtire te nxjerim nje konkluzion te sigurt rreth krijimit te ethnicitetit te ketyre dy popullatave. Si do qe te jete, ky artikull nuk eshte vendi ku te dikutohet rreth kesaj teme (17). Permendja e pare e Vlleherve, nje minoritet Latinofoles qe vazhdon te egzistoje ne Greqi dhe Shqiperi, mund te datohet ne shekullin e 10-te, kur fjala “Βλάχοι” shfaqet per here te pare (18). Kjo populate ishte plotesisht Orthodokse. Vlleherit luftuan per shtete te ndryshme Orthodokse, por nuk paten ndonje aleance me Bizantin, dhe shpesh here luftuan si aleate te dy Perandorive Bullgare, ne Shekullin e 10-te dhe vone ne shekullin e 12-te. Shume nga ata u vendosen ne Thessaly/Thesali, ku numri i tyre ishte aq i madh saqe i vune provinces emrin e tyre qe gjate Mesjetes se vone quhej “Vllahia e Madhe” ose “Vllahia qe ndodhet ne Greqi”. Pas pushtimit te Thesalise nga shteti i Epirit, ne vitin 1210, Vlleherit u bene trupa elitare ne ushtrine Epirote ne luftimet e kesaj te fundit kunder Kryqetareve Latine; po ashtu kunder ushtrive te Nikea, (Nicaea), nje shtet rival i Bizantit. Thesalia tregoi nje karakteristike te vecante dhe kjo i dedikohet prezences se elementit Vllah. Ajo u be indipendente ne vitet 1267/1268 kur shteti i Epirit ishte ndare midis dy djemve te Despotit te Epirit, Michael II, pas vdekjes se ketij te fundit. Megjitheate, Vlleherit nuk e kontrolluan Epirin as edhe nje here por ja u lane pushtetin udheheqesve Greke, Latine apo Serbe. Ky eshte nje fakt qe tregon se nacionalizmi Vllah ne Thesali nuk egzistonte. Ne Epir, Vllehrit e sotem, banojne ne vargmalet e Pindos/Pindit, kryesisht rreth Metsovo, nje vend ku ata kane banuar qe ne Mesjeten e Mesme. Vlleherit permenden ne Epir ne trecerekun e fundit te shekullit te 11-te. (19). Egzistenca e tyre ne Etolia eshte provuar kur Sphrantzes flet per “Vllahine e Vogel”, mbase behet fjale per te njejtin vend, ndersa rajoni antik i Dolopia-s, ku rrjedh lumi Achelôos, ishte qojtur “Vllahia e Siperme” (20). Ne vitin 1221 John Apokaukos, Metropoliti i Nafpaktos, morri nje ankese kunder nje Vllahu te quajtur Kostantine Aurelian, i cili ishte akuzuar per perdhunimin e nje vajze Greke dhe goditur te jatin e saj (21). Me vone, ne vitin 1228, ai gjykoi nje ceshtje te nje pronari Grek tokash qe akuzohej per vrasje aksidentale te nje fshatari Vllah qe ishte problematik (22). Kjo ngjarje ndodhi ne “Vllahia”, por mbase ne kete tekst kjo fjale nuk nenkupton Thesaline, e cila nuk ishte ne teritorin e Mitropolise se Nafpaktos por ne nje teritor te populluar nga Vlleher, qe ka te ngjare te ishte Etolia (23) ose diku ne malet e Pindit (24). Nje shekull me vone, ne vitin 1321, dokumenti i Privilegjeve te Andronikos II per Mitropoline e Janines jep evidenca per egzistencen e disa komuniteteve Vllehe ne zonat e Janines dhe pershkruan pergjegjesite dhe perjashtimet e tyre nga detyrimet (25). Ka mundesi qe Vllehrit te kene populluar dhe malet e Zagorise, por nuk ka dokumente te qarta ne kete pike. Zagoria permendet per here te pare ne vitin 1319, ne Priviligjet e Andronikos II, pa permendur qe ne kete zone jetojne Vlleher. Sot, ne zonat Veriore dhe Lindore te Thesalise vihet re nje dominim i qarte i toponimeve Vllahe, ndersa toponimet Shqiptare (Albanian) jane prezente ne Perendim dhe Jug. Duhet thene se zonat e permendura nuk ju perkisnin ne menyre ekskluzive vetem ketyre dy grupeve (26). Per fat te keq, eshte e veshtire te datosh keto toponime. Te dy rastet mund te jene pas-Mesjetes, keshtu qe eshte e pamundur te arrihet konkluzioni ne se banoret e Zagorise te permendur ne vitet 1399 dhe 1411, si ushtare te Janines, ishin Albanas/Shqiptare, Vlleher apo Greke (27). Sido qe te kete qene, ideja e krijuar eshte qe ne rajonin e Zagorise egzistonte nje ndarje paqesore midis Vlleherve dhe Shqiptareve. Kjo bashkejetese dhe disa here aleance midis ketyre popullatave qe ndanin, pak a shume, te njejten menyre jetese eshte provuar ne periudhat e mevoneshme, por ne mund te imagjinojme qe ka filluar ne Mesjete. Ne te vertete, ne vitin 1379, ushtria Albanase/Shqiptare qe sulmoi Janinen ishte ndihmuar nga disa Vlleher (28). Ne shkrimet e shkrimtareve Greke te asaj kohe ne hasim fjale te perbera shume-pershkruese si "bullgaro-shqiptaro-vllah"(boulgaro-alvanito-vlachos) ose "serbo-shqiptaro-bullgaro-vllah" (serbo-alvanito-boulgaro-vlachos) (29). Keto shprehje mund te jene krijuar si rezultat i martesave te perziera, por dhe si rezultat i paqartesive qe kane patur autoret. Kjo paqartesi vazhdoi deri pak kohe me pare kur studiuesit bashkekohore ngateronin Albanasit/Shqiptaret me Vlleherit (30). Nga ana tjeter, bashkejetesa e Vlleherve me Greket eshte nje fakt i provuar. Kjo bashkejetese nuk ka qene gjithmone paqesore. Sic ne shohim nga burrimet tona, konfliktet e perditeshme midis Grekerve dhe Vleherve ishin te zakoneshme. Armiqesia kunder Vlleherve shfaqet ne dukumentet Greke qe kane te bejne me ceshtejet e Epirit (31). Te dhenat tona, te marra nga rekordet e drejtesise te kohes, kryesisht kane te bejne me raportet proceduriale. Ne te njejten kohe ato japin shume informacion rreth armiqesise midis pronareve dembele Greke te tokave dhe trajtimit te padrejte te Vlleherve, qe benin nje jete gjysme-endacake. Megjithate, burrimet tona thone se pavaresisht ketyre pengesave, Vlleherit e Epirit ishin te mire-integruar ne sitemin politik, social dhe ekonomik te dominuar nga Greket. Dokumenta te viteve 1228 dhe 1321 tregojne se Vlleherit ne zonat rurale punonin toka qe ishin ne pronesi te Grekerve me banim ne qytet. Ne nje dokument Priviligji te vitit 1321, nje grup Vllehesh eshte perjashtuar nga sherbimi ushtarak; ne te njejtin dokoment permendet nje grup tjeter Vllehesh qe faktikisht sherbeu ne ushtrine e Janines. Nuk ka ndonje shenje rebelimi te Vlleherve kunder Grekeve. Po ashtu nuk ka ndonje permendje dhe ne Privilegjin e Andronikos II per qytetin e Janines, dokument qe raporton statusin e populates te qytetit. Vllehet, si banore te zonave fshatare qe ishin, nuk kishin te drejten te konsideroheshin dhe permendeshin si banues te qytetit pa percaktuar ne fillim etnicitetin e tyre. Nga ana tjeter, ata permenden ne Priviligjin e vitit 1321, jo sepse ishin Vlleher por sepse ishin fshatare qe i ishin bashkuar Mitropolise se zones. Keshtu qe faktori kryesor ne diskriminimin e Vlleherve duket te kete qene statusi i tyre social. Hebrejte Ne dime pak rreth Hebrejve te Epirit, por eshte fakt qe ata ishin prezente ne Arta, Acheleos, Nafpaktos, Parga dhe Janina (32). Origjina e ketyre komuniteteve eshte shume e paqarte, por mund ta kete zanafillen ne fillimet e Eres Kristiane qekurse Filon I Aleksandrise, ne nje shkrim rreth vitit 40 E.C., deklaron se ne Etolia kishte komunitete Hebrejsh (Jewish) (34), ndersa dihet qe Paul (Pavli) kaloi nje dimer ne Nikopolis (35). Komunitetet e Epirit ishin Romanoites, qe do te thote qe ata nuk ishin as Sephardim, as Ashkenazim por kishin traditat e tyre specifike dhe ritualet bazuar ne gjuhen Greke (36). Te tre komunitetet, te Artes, te Acheleos dhe Naupaktos jane permendur per here te pare rreth viteve 1160-1170 ne pershkrimet e Benjamin of Tudela, i cili thote se ndodheshin njeqind Hebrej ne Arta, dhjete ne Acheleos, asnje ne Anatoliko dhe njeqind ne Navpaktos. Ai jep dhe emrat e secilit Rabbi (37). Fatkeqsisht, ne nuk kemi informacion te sigurt rreth tyre deri ne fund te Mesjetes (38). Ne dime pak me shume per Hebrejte e Janines dhe mund te supozojme qe ata ishin ne qytet pothuajse qe nga themelimi i tij. Qyteti permendet si nje “Peshkopate” per here te pare ne vitin 879, ndersa nje deshmi e pasigurt ben fjale per themelimin e nje sinagoge nga fundi i Shekullit te 9-te (39). Referencat e para te sigurta jane dy priviligjet qe Perandori Andronikos II i jep qytetit ne vitet 1319 dhe 1321. Dokumenti i pare ju jep atyre (Hebrejve) te njejtat te drejta si te qytetareve te tjere (40), ndersa i dyti na informon se Mitropolia e Janines "kontrollonte" tre grupe, por ne nuk e dime sesi ata arriten ne ato kondita apo statusin e sakte te tyre (41). Po ashtu, nuk kemi ndonje ide rreth numrit te Hebrejve ne Janine dhe ku jetonin ata, brenda apo jashte mureve te qytetit (42). Ka te ngjate qe numri i Hebrejve te ishte i vogel ngaqe burrimet Greke ku ne mbeshtetemi nuk i permendin ata deri vone ne perfundim te Mesjetes. Pavaresisht kesaj, ata ishin prezent ne qytet, gje qe ne e dime nga nje burrim Hebre (43). Se fundmi, ne gjirin Venedikas te Parges, nje komunitet Hebre permendet ne vitin 1496 (44). Ne cdo rast, komunitetet e njohura Hebraike jane lokalizuar, dhe kjo nuk eshte ndone cudi, ne qendrat politike dhe tregetare. Arta, Janina, Naupaktos afronin siguri me fortifikimet e tyre dhe gjithashtu ishin qendra te medha ku ishin perqendruar forcat politike dhe jetonin elitat e pasura. Ka pak referenca te provuara rreth destinacionit te komuniteteve Hebre gjate Mesjetes. Te gjitha rekorded jane nga koha Otomane, qe eshte e dokumentuar me mire (45), dhe nuk ka arsye te supozohet nje nderprerje e egzistences se ketyre komuniteteve. Ne mund te themi me shume rreth situates se Hebrejve ne keto kohera, por kjo teme eshte trajtuar me perpara. C'faredo lloj ligjesh qe ishin aplikuar ne Thessaloniki dhe Kostantinopoje, apo Serbi, askush nuk mund te thote se ato ishin zbatuar njesoj ne provincen e larget dhe pak te kontrolluar te Epirit (46). Ardhjet e refugjateve Greke pas vitit 1204 Perpara Kryqezates te 4-t, Epiri ishte nje vend i panjohur dhe i haruar diku ne boten Bizantine. Pushtimi i Kostandinopojes nga Franks, ne Prill te vitit 1204, dhe njekohesisht krijimi i shtetit te Epirit nga Michael I Komnenos Angelos Dukas (perafersisht 1205 – 1215) e ktheu ate ne nje destinacion per shume Greke qe deshironin ti shpetonin sundimit Latin, ti bashkoheshin betejes kunder tij ose thjesht deshironin te gjenin stabilitet. Keshtu qe burrimet tona e permendin kete vershim refugjatesh qe vinin nga Kostandinopoja. Demetrios Comatenos, Kryepeshkopi i Ohrid, thote se se paku, gjysma e refugjateve nga Kostandinopoja gjeten strehim ne Epir. Me te famshmit ishin ish-Perandori Bizantin Alexis III, dikush i qojtur Theodore Demnites, i cili u largua nga Anatolia per ne rajonin e Acheleos ne Epir, dhe nje murg qe la manastirin Hosios Loukas afer Thebes dhe shkoi ne Nafpaktos, prane Mitropolitit Joanis Apokaukos (47). Theodoros Chamaretos, nje lord Grek nga Peleponezi, u largua per ne Epir dhe i shkroi vjehrit te tij qe dhe ai te bente te njejten gje ngaqe Epiri “ishte plot me refugjate te panumurt nga Peleponezi, shume nga ata persona te rendesishem dhe te pasur, dhe zonja e tij padyshim do ta gjente veten ne mes te miqve dhe bashkevendasve” (48). Ardhja e refugjateve Greke vazhdoi gjate gjithe shekullit. Bile dhe mbas vitit 1261, kur Kostandinopoja u rimor nga Prandori i Nikeas, Mihail VIII Paleologos, Epiri dhe Thesalia mirepriten refugjate politike dhe fetare qe largoheshin nga obori Bizantin. Shembull jane kundeshteret e politikes kishtare te Perandorit Mihail. Refugjatet me te degjuar, te ardhur nga Kostandinopoja, ose vende te tjera, duket se gjeten vend ne Janine ku keshtjella (49) ishte krijuar enkas per ta nga Mihail I (50). Ky qytet, i cilesuar nga Joanis Apokaukos si nje πολίδιον (qyteze), u kthye ne Arka e Noah-s per refugjatet, e thene kjo si nje krahasim artistik. Vendosja e tyre aty duket te kete krijuar disa probleme. Pas kapjes nga Bullgaret te Theodorit (1215-1230), qe ishte vellai i Mihail I dhe trashegimtar i fronit, banoret vendas, ne vitin 1232, u ngrihten ne revolte me qellim largimin e Bullgareve nga vendi qe ju ishte dhene per perdorim nga Mihail I dhe garantuar nga Theodori (51). Ata deshtuan ne kete perpjekje por qyteti i Janines ne perfundim u kthye ne nje sukses. Edhe pse kryeqyteti i Epirit mbeti Arta, Janina shume shpejt mori te njejten rendesi si Arta si ne numur popullate ashtu dhe ne rendesi ekonomike dhe influence politike. Popullata Greke e Janines ishte e ndryshme dhe mbeti e tille ne krahasim me Greket e tjere te Epirit, vecanarisht nga Arta. Nje pjese e madhe e tyre kishte origjine nga Kostandinopoja nga ku kishin ardhur si refugjate dhe ishin mosbesuese karshi Epirit. Gjate Shekullit te 13-te dhe me vone, banoret e qytetit, ose te pakten elitat, mbeshtesnin ideologjine tradicionale Bizantine, te perfaqesuar nga dinastia Komnenos Angelos Doukas e cila ne kohen e pushtetit te saj ishte afer rimarjes se Kostandinopolit nga Latinet dhe rivendosjen e Perandorise. Janina dhe Arta bashkarisht ndoqen te njejten politike qe nga momenti i lindjes se shtetit te Epirit; te dy qytetet udhehoqen perpjekjet kunder pushtuesve Latine. Por, pas zgjerimit shume te shpejte te Theodorit, i cili mori Thesaline, Maqedonine dhe Thraken Perendimore dhe u kurorezua Perandor ne vitin 1227 ne kryeqytetin e tij te ri Thessaloniki (Selanik), humbja ndaj Bullgareve ne Klokotnica ne vitin 1230, shkateroi shpresat e tij per rikrijimin e Perandorise. Ne Arte, e cila nuk desh t’ja dinte per endrat perandorake te Theodorit, mori fuqine Mihail II, (djali I Mihail I), i cili kontrollonte Epirin perfshi dhe Janinen. Ai u be i pavarur nga Perandoria e Selanikut e cila u zhduk ne vitin 1246, kur u mund nga ushtria e Nikeas. Ne vitin 1259, pas betejes se Pelagonia-s, ushtrite e Nikeas pushtuan Epirin por hasen nje rezistence te ashper nga popullata, po ashtu nga qytetet e Artes dhe Janines. Ne Shekullin e 14-te, Janina dhe Arta nuk ishin te bashkuara rreth ceshtjes se Epirit,. Kjo mosmareveshje shihej nga Janina si nje pengese per bashkimin me Perandorine qe ishte rivendosur ne vitin 1261 nga Nikeanet kur ata rimoren Kostandinopojen. Ne vitin 1318, Thomas Komnenos Doukas (afersisht 1297-1318) u vra nga nipi i tij Nikolas Orsini, i cili mori fuqine ne Arte. Janina refuzoi te pranonte kete grusht shteti dhe diskutoi ribashkimin me Perandorine. Ne vitet 1320, Perandori Andronikos II, i dha Janinen Johan Orsinit, vellait dhe pasuesit te Nikolas, dhe e emeroi ate Guvernator Imperial. Me vone, pas vdekjes se Johanit, ne vitin 1337, Andronikos III pushtoi Epirin dhe e bashkoi ate me Perandorine. Ne vitin ne vazhdim, nje tjeter revolte lindi ne Arte. Revolta u shtyp vetem me vitin 1340 dhe u ringjall perseri ne vitin 1342. Gjate kesaj periudhe Janina mbeti besnike e Bizantit. Vdekja e Andronikos III ne vitin 1341, rezultoi ne luften civile Bizantine (1341-1354), duke provokuar keshtu pushtimin Serb, te udhehequr nga Stefan Dushan, dhe njekohesisht renien e dominimit Imperial ne gadishullin Ballkanik. Keshtu qe mardheniet me Perandorine dolen ne plan te dyte; por sic ne do te shohim, qytetet e Janines dhe Artes vazhduan te pergjigjen ne menyra te ndryshme problemeve te reja qe u shfaqen perpara Epirit, ate te zgjerimit te Serbise dhe emigrimin e Albanasve/Shqiptareve. Emigrimi Albanas/Shqiptar ne Epir (Shekulli i 14-te dhe 15-te) Albanasit, (Shqiptaret), shfaqen ne burimet e shekullit te 11-te (52), por kjo nuk do te thote se ata ishin te ardhur te rinj ne Ballkan, kjo ngaqe ata mund te jene pasardhes se Ilireve (53). Si do qe te kete qene, teritori i origjines se tyre prapseprape nuk eshte i njohur me saktesi. Ne mund te themi me siguri qe nuk kishte ndonje populate te madhe Albanase/Shqiptare ne Epir. Qendra e vend-ndodhjes se tyre ne Shekullin e 11-te dhe 12-te ishte teritori i vogel i Arbanon/Arvanon (54) midis lumenjve Devoll dhe Shkumbin. Pavaresisht ritjes se influences Katolike ne Veri, Shqiptaret e "Epirit te Ri" ishin Orthodokse tipike dhe te ingranuar ne menyre prefekte ne Perandorine Bizantine. Perpara vitit 1204 administrata Bizantine ishte lokalizuar ne Durres (Dyrrachion), kryeqyteti i Albanias Bizantine. Principata e Arvanon/Arbanon ishte autonome por aleate e Perandorise Bizantine. Ne te vertete, Bizanti dhe Albanasit ne ate kohe kishin interesa te perbashketa: te dy palet kercenoheshin nga zgjerimi i Latineve nga Perendimit dhe Perandorise Bullgare nga Lindja. Gjithashtu, Albanasit perfitonin nga rruga Egnatia qe ju sillte atyre te ardhura dhe perfitime nga civilizimi me i zhvilluar i Bizantit (55). Edhe pas vitit 1204, Albanasit natyrshem ndoqen pasardhesin e Perandorise Bizantine qe ne kete rast ishte shteti Greek i Epirit (56). Si aleate te besueshem, ata ndihmuan Greket te mernin mbrapa Durresin nga Latinet dhe me pas te kapnin Perandorin Latin te Kostandinopojes, Henry of Courtenay, ne teritorin e Arbanon (57). Ne vitin 1257, princi Golem i Arbanon ju bashkua perandorise se Nikeas (58) por kjo nuk zgjati ngaqe ne vitet 1257/58 Albanasitu rebeluan perseri dhe ju bashkuan anes se Mihail II, drejtuesit te Epirit (59). Ne te njejten periudhe, Italianet nga Napoli morren zonen bregdetare nga Durresi (Dyrrachion) deri ne Vlore (Valona) dhe filluan te kolonizojne Albanian. Ketu filloi dhe nderprerja e perkoheshme e kontakteve midis Albanasve dhe Grekeve te Epirit. Nuk ka ndonje te dhene qe thote se Albanasit levizen ne drejtim te Epirit gjate kesaj periudhe kohore. Per arsye te ndryshme, disa elemente te popullates Albanase, qe mbase para levizjes kishin qene me banim fiks, filluan ne fund te Shekullit te 13-te dhe fillim te Shekullit te 14-te te emigrojne (60). Nje arsye ishte qe gjate tre shekujve te fundit te Mesjetes ky rajon, mbase per shkak te pozicionit te tij strategjik, kishte pare luftra te panderprera midis Epiroteve, Bizantineve, Angevins, Serbeve, Venecianeve dhe me ne fund Turqve. Nje arsye tjeter ishte shperdorimi kolonial i Albanias nga Angevins (qe ishin nje dege e families mbreterore te Frances qe udhehoqi Angline ne Shekullin e 12-te dhe fillimet e Shkullit te 13-te) dhe me vone Venedikasit. Lorded Albanas c’pronesuan fshataret dhe si rjedhim ata emigruan drejt Jugut, ne Greqi, por dhe ne Dalmaci e Itali (61). Gjithashtu, Kisha Katolike lojti nje rol sepse duke u perpjekur te konvertonte Orthodokset ne ritet Latine detyroi disa nga ata te emigronin. Nje tjeter arsye ishte roli i Albanasve ne ushtrite e gadishullit, rol i cili i lejoi ata te shperndaheshin ne te gjithe Ballkanin, te mernin toka nga punedhenesit e tyre dhe si perfundim te drejtonin vete teritoret qe ata pushtuan per te tjeret (63). Arsyeja e fundit ishte “Vdekja e Zeze” (Black Deth) e vitit 1347, dhe kriza e pergjitheshme demografike ne Greqi gjate shekullin te 14-te qe la toka bosh per Albanasit te cilet ishin me pak te prekur ne krahasim me te tjeret per arsye se ata jetonin ne lartesira, ndersa epidemia preku me se shumti zonat bregdetare (64). Albanasit ariten ne Epir nga Veriu por dhe nga Thesalia (Thessaly) (65) ku disa klane ishin vendosur aty qe ne dhjetvjecarin e pare te Shekullit te 14-te, mbase te punesuar nga Bizantinet ne luften e tyre kunder Kompanise Katalanase/Catalan Company (66). Ne vitin 1334, tre klane, ato te Malakasei, Boua dhe Mesariti ishin raportuar ne Thesali (67). Eshte interesant fakti qe me vone keto tre klane do te jene prezente ne Epir. Ne vitin 1337, Albanasit e "Epirit te Ri", sulmuan zonen e Beratit dhe shfaqen per here te pare ne Epir duke rrethuar fortesat e Sktrepario (Skrapar), Timoro dhe Klisura (Kelcyra) (68). Mercenaret Turq te ushtrise Bizantine i munden ata dhe i detyruan te terhiqen. Gjate te njejtes fushate, ushtria Bizantine morri dhe shtetin e Epirit i cili per nje kohe te shkurter u be pjese e Perandorise Bizantine. Ne vitin 1341, filloi lufta civile Bizantine dhe kesaj rradhe sulmi ri i Albanasve ishte i sukseshem ne marrjen e Pogoniani dhe Livisda (69). Pothuajse ne te njejten kohe, ne vitin 1342, guvernatori Bizantin i Thesalise pushtoi Jugun e Epirit dhe po ashtu shojti revolten ne Arte (70). Ka mundesi qe ai punesoi Albanasit e Thesalise qe ishin vendosur ne zonen e Fanari-t (Phanari), afer me kufijte e Epirit dhe qe ishin aleatet e tij (71). Kjo eshte arsyeja pse ne dekadat e ardhme Albanasit u pane te vendosur ne Veri dhe Jug te qytetit te Janines qe vazhdonte te mos kishte banore Albanas por te ishte i ekspozuar kundrejt sulmeve te tyre nga te dy krahet. Nga qe "Kronika e Janines" (Chronicle of Ioannina) nuk permend ndonje ardhje te Albanasve pas vdekjes se Kralit Serb Stefan Dushan, konkludojme qe ky emigrim ka aritur kulmin midis viteve 1341 dhe 1355, periudhe kjo qe perkon me pushtimet e ketij te fundit. Por edhe sikur Serbet te kishin punesuar mercenare Albanas duke u dhene tituj, pasurira dhe privilegje, migrimi Albanas kishte filluar gjysem shekulli me pare dhe disa Albanas ishin ne Epir perpara pushtimit Serb. Mbase pushtuesit Serbe vendosen aty vasale te tjere Albanas te cilet ishin ingranuar ne ushtrine e tyre pas marrjes te Albanias. Numrat e ketyre kategorive migrantesh fatkeqsisht eshte e pamundur te llogariten. Si konkluzion, migrimet Albanase nuk jane pasoja te pushtimeve Serbe. Natyrisht qe te dy fenomenet lidhen midis tyre por migrimet jane kryesisht pasoje e dobesise Greke ne planin politik, ushtarak dhe demografik. Nje dobesi e brendeshme qe me se shumti shpegohet me luften e dyte civile Bizantine dhe me Vdekjen e Zeze. Pas vdekjes se Kral Dushan ne vitin 1355, Niqifori II (Nicephore II), djali i Despotit te Epirit, morri fuqine ne Thesali dhe Epir dhe luftoi kunder Albanasve duke u perpjekur ti zboje ata nga Epiri (72). Por, ai u mund dhe u vra nga ata ne vitin 1359 ne betejen e Acheleos (73). Symeon, pasardhes i Kral Dushan morri mbrapa Thesaline dhe Epirin. Qeverisja e Thesalise ishte nje pune veshtire per te dhe sic thote "Kronika e Janines", ai la Albanasit te merren me Epirin. Ne vitet e para te 1360-s Epiri ishte i ndare midis klaneve Albanase. Klani i Peter Liosha mbante Arten, klani i Muriki Boua Spata (74) mbante Etoloakarnania, me Angelokastron si qytet kryesor. Liderat e klaneve mbanin titujt Bizantine te Despotit, te leshuar nga Symeon (75). Vetem qyteti i Janines qeverisej nga Greke (76). Ne Veri dhe ne Perndim te ketij qyteti, klanet e Malakasei dhe nje klan nga Mazarakei kontrollonin nje territor qe nuk mund te percaktohet saktesisht (77). Klani Zenebishti (Zenebisaioi) mbante territorin ne Veri-Perendim te Janines, perfshi Drinopolis, Vela dhe Vagenetia (78). Janina ishte i vetmi qytet qe nuk ra nen dominimin Albanas. Rezistenca e Janines duhet te vendoset ne kontekstin specific ne te cilin qyteti ndodhej, i cili ishte, sic eshte permendur me perpara, qendra e ideologjise Imperiale Bizantine. Keshtu qe eshte logjike qe qyteti do te bente cdo perpjekje ti shpetonte kthetrave te popullates Albanase qe konsiderohej barbare. Me rezistencen si qellim final, ata ne menyre te njepasnjeshme ju afruan kontrollin e qytetit tre Despote te huaj, Thomas Preljubovic(1367-1384), Esaü Bondelmonti (1385-1411) dhe karlo Toko/Carlo Tocco (1411-1429). Qe te gjithe keta perdoren aleancen me Otomanet per mbrojtjen e qytetit. Despoti i pare adoptoi nje taktike shume te ashper kunder Albanasve qe sulmonin qytetin pothuajse cdo vit. Ai deshironte te quhej “Ἀλβανιτοκτόνος” qe do te thote “Albano-vrases” dhe turturoi te burgosurit Albanas ne menyre qe te terorizonte armiqte e tij (79). Me vone, Esaü Buondelmonti, dhe pse u mund dy here nga Albanasit (80), ne pergjithesi ariti ta shmangte luften me ta, bile ne vitin 1410 ai beri aleance me ta kunder nipit te tij, Karlo Tokos (Carlo Tocco) , Kontit Italian te Qefalonjase (Cephalonia) (81). Perfundimisht, ishte ky i fundit qe i vuri fund kontrollit te Epirit nga udheheqesit e klaneve Albanase. Gjate dekades se pare te Shekullit te 15-te, ai arriti pushtimin e teritoreve Albanase te Etolia-Akarnania. Ne vitin 1411 ai u zgjodh Despot i Janines, ne vitin 1416 ariti te marre Arten; ndersa zonat e Zenebishtit u pushtuan nga Otomanet. Kjo renie politike e Albanasve ne Epir detyroi disa nga ata te kerkojne teritore te tjera, me se shumti ne ishullin Venedikas (Venetian) te Korfuzit (Corfu) ose ne Peleponez (Peloponnese) ku disa klane Shqiptare ishin vendosur nga Carlo Tocco ne teritoret e tija te Elide (82). Te tjere migruan ne Despotiaten e Mystra ose ne teritoret Venedikase te Koroni (Coron) and Methoni (Modon) (83). Per shembull, pas renies se Argyrokastron/Gjirokastres, shefi i klanit Zenebishti (Zenebisaioi) u largua ne Korfuz. Disa nga njerzit e tij qendruan dhe te tjere shkuan ne Peleponez (84). Nje tjeter rast interesant eshte historia e klanit Boua, i cili eshte i mirenjojtur dhe mbase shembull i migrimeve Shqiptare. Te vendosur ne Thesali ne vitin 1334, ata kuntrolluan Etoloakarnania dhe zonen e Artes nga vitet 1360 deri 1416. Ne vitin 1423 shfaqen te pranishem ne teritoret Venedikase te Peleponezit (85). Ne vitin 1473 Venedikasit i vendosin ata ne Zakynthos dhe pas pushtimit te ishullit nga Turqit ata shperngulen ne Itali. Si pergjithesim, emigrimet nga Epiri pas pushtimit te Carlo Tocco nuk ishin, sic disa here eshte thene, produkt i zbimeve masive te Albanasve nga Tocco (86) por influencime dhe terheqje nga tokat pothuajse bosh te Peleponezit per barinjte Albanas te udhehequr nga shefa qe kerkonin diku tjeter mundesite qe ishin zhdukur ne Epir. Karlo Toko/Carlo Tocco, pasi nenshtroi klanet Albanase, nuk kishte arsye ti zbonte ata. Ushtria e tij, qe nga fillimi i pushtimeve te tij, ishte e perbere kryesisht nga Albanas (87). Keshtu ishte dhe ushtria e Janines perpara se ai te merrte qytetin nen kontroll (88). Disa e kishin ndihmuar ate gjate pushtimeve te tij dhe ishin shperblyer me toka me qira (89). Dhe ne rast se ne gjejme gjurme te vendosjes te Albanasve ne Peleponez nga Karlo Toko, kjo ndodhi jo sepse ai donte ti shtynte ata te largoheshin nga Epiri, por sepse ai kishte nevoje per ushtare ne Peleponez (90). Eshte e ditur, shume Albanas qendruan ne Epir. Keshtu, ne Publikimin Anonim te Perandorit Manuel dhe Johan VIII Paleologos thuhet se rreth vitit 1428, Albanasit vazhdonin te popullonin pjeset e brendeshme te Epirit, kurse Greket kontrollonin vetem bregdetin dhe dy qytete, ate te Artes dhe Janines (91). Te dhenat ne Publikimin, te shkrojtura larg nga Epiri, duhet te merren me rezerve, por ato sigurisht japin nje ide rreth realitetit ne terren. Emigrimi Albanas i Shekullit te 14-te ishte shume me i rendesishem se ai Serb apo Italian. Per fakt, ne dime qe klani Boua ishte present ne Peleponez ne vitin 1423 dhe numuronte njemije apo dymije njerez. Eshte e pamundur te dihet sa grupe klanesh qendruan ne Epir dhe sa lane Epirin per Peleponezin. Po ashtu eshte e pamundur te dihet sa te medhenj keto klane ishin, por ne jemi te sigurt qe disa mijera Albanas ishin vendosur ne Epir parpara periudhes Turke (92). Burimet tona thone se prezenca e tyre ishte masive dhe asimilimi ishte problematik. Kjo tregohet nga mbijetesa e gjuhes Albanase, (Arvanite), dhe nga pershkrimet e dhena dhe llogaritjet e bera nga burrimet tona. Keto te fundit, ne te vertete, pershkruajne diferencen kulturore midis dy popullatave. Organizimi social i Albanasve vazhdonte te ishte "arkaik", i bazuar ne katund qe kishte nje mesatare midis 50 dhe 100 familiesh. Klani ishte i formuar nga disa katunde, keshtu per shembull ne vitin 1423, klani Boua ne Peleponez kishte kater katunde (93). Ata ishin gjysme-endacake, barinj dhe ushtare, domethene grabites (94), ndersa Greket ishin me banim te perhershem dhe kishin nje sistem politik dhe ekonomik te bazuar ne qytet. Albanasit nuk perdornin gjuhen Greke dhe si rrjedhim as kulturen e vlefshme Bizantine. Ky kontrast midis Grekeve dhe Albanasve eshte shume i qarte ne burime te tilla si "Publikimi Anonim" te Perandorit Manuel dhe Johan VIII Paleologos, te cilat pershkruajne qarte qytetet e Artes dhe Janines si te populluara nga Greke, ndersa Albanasit banojne ne pjesen tjeter te Epirit. Po ashtu, dokumenti thote qe keta te fundit kishin nje forme te prapambetur jetese: Keta njerez ne te vertete jane endacake, kane jete te ashper dhe larg qyteteve, fortesave, ngujimeve, fushave apo vreshtave; kane vetem malet dhe rafshnajat (95). Autori i "Kronikes se Tokos" (Chronicle of the Tocco), mbase nje Grek nga Janina (96), gjthashtu thekson kete ndryshim kulturor: Ata kujtuan se ne Janine ndodheshin Albanas Derra-mbajtes te te njejtit soj dhe se janiniotet do t'u nenshtroheshin atyre; Por aty ndodheshin zoterinj Romane dhe ushtare kurajoze (97). Ne te vertete "Kronika e Tokos" shumfishon komentet ofenduese per zakonet Albanase dhe Albanasit ne pergjthesi (98); vazhdimisht pershkruajne injorancen e tyre (99) (theksuar nga fjale si "ἀμάθητοι" , te pamesuar, "ἀπαιδευσία" , te paedukuar, "ἀγνωσία" , mungese diturie, "χονδρότητα" , vrazhdesi, "παχύτητα" , trashesi), gjuhen e tyre vulgare dhe mungesen e moralit (101), (theksuar nga fjale si "λείξευροι" , te pangopur, "σκληροί" , te ashper, "κακόγνωμοι" , me njohuri te keqe, "ἐπίορκοι" , mashtruese, "κλέπται", hajdute), te gjitha keto karakteristika supozohej se ishin pasoje e "natyres Albanase" (102). Duhet patur parasys dhe nuk duhet te harrojme qe keto burrime, (dhe te tjera burrime qe flasin per Albanasit ne pjese te tjera te botes Bizantine), pershkruajne vetem nje pjese te realitetit. Sic eshte permendur dhe me perpara, qyteti i Janines kishte qene ne gjendje te perdorte Albanasit si ushtare. Po ashtu ata ishin perdorur per qellime ekonomike. Nje nga aktet e para te Thomas Preljubovic pas fitores se tij ne vitin 1380 ishte regjistrimi i teritoreve te fiseve Albanase, me qellim organizimin e mbledhjes se taksave prej tyre (107). Ne, me perafersi te madhe, mund te supozojme qe Albanasit, qe kishin te njejten forme jetese si Vlleherit te permendur ne Privilegjet e viteve 1319 dhe 1321, ishin shfrytezuar ekonomikisht njesoj ashtu sic do te shfrytezoheshin dhe me vone ne Peleponez. Disa te dhena tregojne konkurencen midis shteteve te ndryshme qe perpiqeshin te mireprisnin Albanasit ne teritoret e tyre (108). Regjistrat e elites Greke me se shumti nuk i pelqejne keta njerez, por ralle i kunderviheshin interesave ekonomike qe vinin nga prezenca e tyre ne toka te cilat ne rast te kundert do te mbeteshin te pabanuara. Nga ana tjeter, keto informacione - krenare per Helenizmin e tyre dhe perbuzes te Albanasve per mungese edukate - vijne nga nje shtrese e caktuar. Per shembull, Mystra e Shekullit te 14-te dhe 15-te, e udhehequr nga intelektuale si Jorgo Plethon or Vessarion, ishte bere qendra e ringjalljes se ndjenjes nacionale Greke. Janina ishte udhehequr nga nje elite pasardhese e refugjateve nga Kostandinopoja pas vitit 1204. Eshte shume e mundshme qe "Kronika e Tokos" te ishte pregatitur per qellime propagandistike nga Karlo Toko. Qellimi ishte t'ju mbushte mendjen Grekeve te Artes, qe pas zhdukjes se dominimit Albanas, ti bashkoheshin shtetit te Tokos. Ne te vertete, ne nuk kemi evidenca ne se njerzit e Artes ishin te dhene pas Helenizmit sic ishin ata te Janines; nuk ka as shenja rebelimi kunder Albanasve. Perkundrazi, pas vdekjes te Despotit te Artes, Gjin Boua Spata dhe nje grusht shteti nga nje aventurier te qojtur Bogoes, per te cilin ka shume pak dokumenta, njerzit e Artes u ngriten ne revolte, e zbuan ate, dhe i dhane fuqine Muriki Spata, nipit te Gjin Spata (109). Me sa dime ne, eshte i rendesishem fakti qe ata nuk kerkuan ndihme nga qyteti i Janines, as riperseriten bashkimin me te. Vdekja e Muriki Spata ne vitin 1414, gjate nje lufte agresive kunder Janines, ndezi nje revolte te dyte. Trashegimtari legjitim, vellai i tij Jakup (Yaqub) Spata, qe ishte kthyer ne Myslyman, deklaroi marrjen e pozicionit te despotit por ishte zbuar nga paria e qytetit (110). Kur ai u kthye me ushtare Otomane, popullata u rebelua, burgosi drejtuesit dhe hapi dyert per Jakupin. Fatkeqesisht ne nuk mund te identifikojme nacionalitetin e drejtuesve dhe popullates. Ka te ngjare qe te ishte nje perzierie etnike. Pika e rendesishme eshte qe ne menyre qe te ruanin pavaresine e qytetit, njerzit e Artes ishin gati te beheshin aleate me Turqit Otomane, ashtu sic kishin bere me perpara njerzit e Janines. Kjo ngjashmeri shpjegon dhunen e Albanasve kunder Janines nga qe ushtaret e kesaj te fundit u sollen, pak a shume, ne te njejten forme kur kishin pushtuan teritorin e Artes ose kur kishin kapur Albanasit (111). Ne te njejten kohe, ne duhet te pranojme qe analiza e lidhjeve "etnike" nuk eshte e mjaftueshme te qartesoje sjelljet e popullatave ne ate periudhe kohore. Me shume se interesi i tyre "nacional" apo "ethnik", qytetaret e Artes vleresonin kryesisht interesat lokale te qytetit. Bashke-egzistenca ne te njejtin shtet e dy qyteteve me demografi, rendesi politike dhe ekonomike te ngjashme patjeter qe do te ishte problematike. Kjo situate padyshim qe do te conte ne dominimin e Artes nga Janina. Mbase Arta kishte arritur kompromis ekonomik dhe mardhenie politike me fuqite detare te Venecias dhe Dubrovnikur (112); ndersa Janina kishte qene gjithmone shume e lidhur me zonat kontinentale te Maqedonise dhe Thesalise. Per Arten, mbrojtja e ketyre interesave ishte siguruar ne menyre efektive duke patur mardhenie te mira me krahun Albanas, qe do te thoshte kapacitet te madh ushtarak. Besueshmeria kundrejt pales Albanase duhet te na befasojne akoma dhe me pak po te kemi parasysh qe shume udheheqes Albanas, ndersa ushtronin autoritet ne Epir, u perpoqen te beheshin Bizantine. Ata ne menyre legale adoptuan titujt Bizantine te Despotit dhe te Sebastocrator, te cilat Greket e Janines ishin disa here gati ti njihnin (113). Ata u perpoqen te jetonin ne qytete dhe te mbanin obore ne formen Bizantine. Ne pergjithesi, qyteti i Artes - relativisht i panjohur gjate dominimit Albanas - dukej qe nuk kishte ndryshuar shume. Aktivitetet e njohura te Artes si qender tregetare, po ashtu egzistenca e kishave Bizantine te perdorura nga Lorded Albanas (114), tregon qe drejtimi Albanas nuk ishte sinonim me shkaterimin, kthim ne barbarizem apo fundi i civilizimit Bizantin. Ne nje fragmet te bukur te pershkrimeve te udhetimit te tij per ne Jerusalem, pelegrini Italian, Nikolai Marthoni, tregon se ne vitin 1395, pas nje qendrimi ne Lefkas, ku ai kishte degjuar rreth bastisjeve te ishullit nga Albanasit, anija e tij ishte demtuar dhe detyruar te ankorohej ne Preveza. Natyrisht qe Nikolai ishte i trembur, "sepse atje kishte Albanas", por atij dhe udhetareve e tjere me ne fund ju ofrua mirepritje per tre dite, deri sa anija te rregullohej (115). Albanasit e Epirit ishin Orthodokse te vertete, gati te luftonin per Orthodoksine kunder Latineve dhe Turqve (116). Disa Greke ishin armiqesore kundrejt Sllaveve dhe Albanasve, te cilet ata i konsideronin injorante, por kishte te tjere qe ishin te ndergjegjshem qe ata ishin Kristiane te mire dhe te patrembur ne mbajtjen e traditave Bizantine. Per shembull, Arta, ne vitin 1367, ishte bere qendra e Metropolitit te Nafpaktos. Kjo ndodhi nga qe Napoleon Bonaparte nuk deshte qe Metropoliti te qendronte ne Nafpaktos dhe Lefkas. Ky veprim tregon se Patriarkana e Kostandinopojes nuk ishte e tembur te perdorte nje qytet te kontrolluar nga Albanasit (117). Mitropoliti Mateos/Matthew, emeruar ne vitin 1367, mori Mitropoline e Janines ne vitin 1382 por nga qe kishte mardhenie te keqia me Desptin Thomas Preljubovic u kthye me vone ne Arte (118). Editori i "Kronikes se Janines", ne dijeni te shkaterimeve te vazhdueshme te shkaktuara nga Albanasit, fajeson jo pak Thomas Preljubović per politikat e tij anti-Albanase duke ju referuar epitetit te keq qe ai vete-pershkruhej: "Abano-vrases" (119). Aleances qe Thomas beri me Turqit ai i kunderve betejen e vendosur qe Albanasit benin kunder pushtuesve Myslymane (120). Por ai mbeshtet perpjekjen e qytetit te tij kunder tyre (Albanasve) per shembull ne rastin kur ai pershkruan rrethimin e vitit 1379 (121). Editori i shmanget kritikave pergjithesuese per Albanasve si popull. Duke bere analizen e dy burrimeve kryesore ku ne u mbeshtetem, mund te themi se "Kronika e Janines", eshte armiqesore kundrejt Thomas Preljubović dhe me tolerante me Albanasit, armiqte e tij. Ndersa "Kronika e Tokos", qe eshte armiqesore kundrejt Albanasve, eshte propogande e dukeshme qe ka per qellim justifikimin e shkaterimit te fuqise politike te klaneve Albanase. Pershkrimi i Albanasve ne Epir dhe relatat e tyre me Greket, sic permenden ne burrimet tona, duhen trajtuar me kujdes. Prezenca Serbe (Gjate shekujve 14-te dhe 15-te) Ndersa lufta civile Bizantine vazhdonte, Mbreteria e Serbise filloi te zgjerohej ne drejtimin Jugor. Midis viteve 1343 dhe 1345, Stefan Dushan arriti pushtimin e Albanias dhe Maqedonise. Pas nje fushate te dhuneshme, gjate viteve 1345 dhe 1347, mori Epirin (Epirus) dhe me ne fund Thesaline ne vitin 1348 (122). Ne dime pak rreth sundimit Serb ne Epir. Ka te ngjare qe Janina u morr pa lufte. Ne vitin 1355 Kral Stefan Dushan vdiq dhe perandoria e tij u shperbe. Burrimi yne kryesor, "Kronika e Janines" , thote se pas kesaj Thesalia dhe Epiri ishin viktimat respektive te Serbeve dhe Albanasve (123). Keshtu qe ne mund te supozojme qe prezenca Serbe ne Epir ishte e parendesishme ne krahasim me provincat e tjera te perandorise Serbe, ndersa ne kontrast, prezenca Albanase ishte shume e dukeshme. Pas vdekjes se Stefan Dushan, Serbine e drejtoi djali i tij Stefan Urosh ndersa vellai i tij Simeon, guvernatori i Epirit, ishte deklaruar Perandor ne Kastoria. Ai u nis nga Greqia me trupat e tij me qellim marrjen e Serbise. Niqifori II (Nicephore II), sic eshte permendur dhe me lart, ne ate kohe mori fuqine ne Thesali dhe Epir, dhe logjikisht qe ishte kunder Simeonit (Symeon). Niqifori II krijoi nje aleance me Stefan Urosh, duke diskutuar nje martese me teton e ketij te fundit (124). Pas vdekjes se Niqiforit, Simeon Urosh, qe deshtoi ne pushtimin e Sebise, u kthye ne Jug dhe rimori teritoret e Niqiforit, domethene Thesaline dhe Epirin, por pa mundur te mposhtonte plotesisht Epirin, te cilin ja u la Albanasve. Duhet thene se ne teori Epiri mbeti i pavarur. Kjo ishte e vertete dhe per Janinen qe ishte e pavarur nga autoriteti Albanas dhe njihte autoritetin e Simeonit, por jo ate te Perandorit Bizantin te Kostandinopojes. Ne vitin 1367, banoret e Janines derguan nje perfaqesi tek Perandori Serb i Thessalise, Simeon, per te kerkuar nje drejtues per qytetin dhe asistence ushtarake kunder Albanasve. Simeoni dergoi nje te aferm te tij, Thomas Preljubovic, i cili solli trupa dhe drejtoi qytetin si nje Despot deri ne vitin 1384 (125). Por, ne nuk duhet te themi qe ne Janine, gjate qeverisjes se Thomas-it, egzistonte nje "Serbokraci" sepse ai ishte Grek nga e jema dhe Greket i dhane atij pushtet. Pak a shume, ai e konsideroi veten si nje princ Bizantin, pikerisht ashtu sic Stefan Dushan kishte menduar te rigjeneronte Perandorine e vjeter Bizantine. Nuk permendet ndonje vendosje Serbesh gjate kohes te Kral Dushan, por ne dime qe gjate qeverisjes te Thomas, disa Serbe u vendosen ne Epir. Grupi i pare ishte ai i parise Serbe qe shoqeruan Thomas dhe ushtruan ne Janine detyra te rendesishme. Kur epidemia goditi qytetin, ne vitin 1368, Thomas - duke favorizuar Serbet dhe keshtu konsolidonte dhe fuqine e tij - nxiti te vejat te martoheshin me pasuesit e tij Serbe. Keshtu qe ata ne kete forme trasheguan shtepite dhe te mira materiale, dhe kuptohet te vejat e Grekeve te vdekur (127). Grupi i dyte perbehej nga ushtaret e tij. Nuk mund te themi me saktesi sa ushtare solli ai (128), dhe as sa nga ata ishin Serbe (129). Keshtu qe eshte e veshtire te kalkulohet shkalla e vendosjes se Serbeve ne Janine gjate kohes se Dhespotit Thomas (130). Ne vitin 1384, Despoti Thomas u vra, por "Kronika e Janines" nuk permend largimin e Serbeve, dhe e verteta eshte, ata mbeten si nje pjese e elites se qytetit. Despoti tjeter, Esaü Buondelmonti, u martua ne vitin 1402 me nje zonje Serbe, Evdokia Balsic (131). Kur Esaü vdiq ne vitin 1411, e veja e tij u be kujdestare e qytetit ne emer te djalit te tyre George/Jorgo. Kjo kujdestari ishte shume jeteshkurter sepse Evdokia ishte sjelle si tirane dhe kishte planifikuar te ri-martohej me dike nga Serbia. Evdokia u debua bashke me djalin e saj, por perseri komuniteti Serb i mbijetoi ketij zhvillimi. Komandanti (πρωτοστράτωρ) i trupave te Janines, nga viti 1411 deri ne vitin 1430 ishte dikush qe quhej Stefanos Voisavos, ka te ngjare nje emer Serb (132). Ushtaret Serbe po ashtu e mbajten prezencen e tyre ne Epir per disa kohe, keshtu ushtria e Karlo Tokos I, Dukes se Qefalonjase, ishte pjeserisht Serbe, deri vone ne vitet 1390. Shumica e popullates Greke kishte nje qendrim te perziere karshi Serbeve . Ne vitin 1358, tre vjet pas perfundimit te sundimit Serb, Niqifori II, Despoti i Epirit dhe i lindur ne Epir, morri per grua nje zonje Serbe, ka te ngjare me miratimin e subjekteve te tija Greke. Ne vitin 1367, banoret e Janines kerkuan nje Despot Serb. Ne vitin 1402, Despoti i Janines, Esaü Buondelmonti, prape ka te ngjare me pelqimin e subjekteve te tij, u martua me nje zonje Serbe. Ndersa me vone qyteti ndihmoi me trupa dike qe duket te kete qene nje individual Serb. Te gjitha keto ngjarje demonstrojne se popullata Greke nuk kishte ndonje armiqesi te madhe kundrejt Serbeve. Nga nje kendveshtrim tjeter, vrasja e Thomas Preljubovic, kryengritja kunder Evdokia Balsic dhe armiqesia e editoreve te te dy kronikave, "Kronika e Janines" dhe "Kronikat e Tokos", ne lidhje me ngjarjet e permendura dhe pasuesit Serbe, tregojne te kunderten; Greket nuk i pelqenin Serbet dhe i shihnin ata jo vetem si te huaj ne qytet, por perbuznin dhe nacionalitetin e tyre (133). Megjithate, duhet thene qe asnjera nga kronikat nuk ben komente te pergjitheshme kunder Serbeve si popull sic jane bere, per shembull, rreth Turqve dhe Albanasve. Komentet jane bere vetem kunder disa Serbeve ne rrethin e Preljubovic dhe Balsic, te cilet rastisi qe te ishin Serbe, gjithashtu (134). Ne te njejten kohe, ne nuk duhet te shohim si armiqesi etnike ate qe ishte kryesisht armiqesi politike. Per shembull, "Kronika e Janines" tregon se disa Serbe u larguan nga obori i Thomas, te cilit ata ja kishin friken aq sa dhe Grekerve, ndersa ne te njejten kohe konsulenti me me influence i tij ishte Greku Mihail Apsaras, kunderjt te cilit redaktori perdor disa fjale shume te ashpra. Ky Apsaras, bazuar ne "Kronika e Janines", ishte i vetmi person qe u detyrua te largohej nga qyteti, ndersa nuk permendet ndonje largim i Serbeve te tjere (135). Pak a shume, karakteri me pozitiv ne "Kronika e Janines" eshte mbeteresha (Vasilissa) Serbe, Maria Angjelina, gruaja dhe me vone e veja e Thomas, e cila admirohet nga autori, ndersa vellai i saj, Johan Urosh Palaeologos, konsiderohet si nje Autoritet Imperial me vlera dhe legjitim (136). Ne lidhje me karakterin e Thomas Preljubovic, nacionaliteti i tij nuk permendet ne menyre te qarte, dhe akoma me pak permendet karakteri i tij i keq. Nacionaliteti i Evdokia Balsic nuk ishte problem as ne "Kronika e Tokos" (137). Kapitulli i katert qe flet per qeverisjen e saj si kujdestare e djalit, dhe zakonisht citohet si evidence e armiqesise se qytetareve te Janines kunder Serbeve, qartesisht lidh revolten kunder Mbretereshes me objektiva kryesisht politike. Autori pershkruan karakterin autokratik te qeverise se saj, ashpersine e saj kunder qytetareve, dhe se fundmi vendimin e saj per gjetjen e nje burri ne Serbi. Pika e fundit eshte, deri ne nje fare mase, nje shenje ksenofobie. Por mundet, mbase nga ana proceduriale te shihet si nje koment politik. Ne perputhje me nje direktive te vitit 1319, qytetaret e Janines kishin zhvilluar traditen e vete-qeverisjes, dhe ne vitin 1367 dhe 1385 ata zgjodhen vete personin qe deshironin si Despotin e tyre. Projekti i Evdokia Balsic, te kontraktonte nje martese te dyte me nje te huaj ishte interpretuar si nje tentative per zgjedhjen e nje Despoti te ri pa marre pelqimin e qytetit (138). Ky ishte nje vendim autokratik qe banoret e Janines refuzuan ta pranonin. Ne anen tjeter, Karlo Toko u shfaq si nje kundeshtar politik me vlera. Me vone ai ishte perfshire ne menyre efikase ne betejen kunder Albanasve ne Etoloakarnania dhe ju kishte premtuar Janinioteve clirimin e Epirit nga Albanasit (139), ndersa Serbet nuk shiheshin me si nje fuqi e rendesishme ushtarake. Arsyet per zgjedhjen e Karlo Tokos te paraqitura ne "Kronika e Tokos" ishin kryesisht politike: tirania e Evdokia Balsic dhe aktiviteti diplomatik i Karlos (140). Keshtu, bazuar ne dy burrimet tona kryesore, Serbet nuk ishin te urryer si grup etnik. Kolonia Serbe e Janines nuk ishte ne numra te konsiderueshem dhe mbase nuk mbeti e izoluar nga pjesa tjeter e popullates. Ne raport me zonat fshatare, mungesa e toponimeve Serbe mbeshtet hipotezen qe Serbet ne Epir, te cilet ishin me se shumti ushtare, nuk popullonin fshatra. Rasti i Epirit duket te konfirmoje analizen e bere nga Mark Bartusis rreth Serbeve ne Maqedoni: Une mendoj se nga te gjithe te huajt qe Bizantinet u perballen gjate periodes te fundit, Serbet ishin ata qe u asimiluan me kollaj. Ne kontrast me popujt e tjere ata kishin perqafuar besimin "korrekt" dhe formen "korrekte" te atij besimi. Duke folur per etnicitetin, kufiri midis Bizantit dhe Serbise kishte qene gjithmone fluid dhe i paqarte. Permeteper, egzistonte nje deshire nga ana e Serbeve per lidhje me kulturen Bizantine ne te gjitha aspektet e saj; ata i shihnin Bizantinet si burim kulture. Ne kontrast me Latinet, Myslymanet bile dhe Bullgaret, Serbet kishin me pak tradita kulturore dhe historike qe mund te ngadalesonin asimilimin. Shpejt ata adoptuan ideologjine politike Bizantine, format administrative, titujt, veshjet, stilet artistike dhe disa here dhe gjuhen e tyre. Serbet kishin qindra vite ne kujdestarine kulturore te Bizantineve dhe kjo e beri me te lehte njohjen e Serbeve nga Bizanti. Ky fenomen nuk ndodhi me Vllehet, Cumans dhe fiset dhe gjysem fiset e tjera. Nikiforos Gregoras thote se Stephen Dushan "kur vete-deklaroi veten Perandor te Romans ai shkembeu barbarizmin per formimin Roman". Une do te sugjeronja qe shumica e Serbeve qe erdhen ne Maqedonine Bizantine bene pikerisht kete gje, dhe per ta nuk ishte e veshtire ta arrinin kete objektiv. (141) Italianet Kontaktet midis Epirit dhe Italise ishin te vjetra dhe te medha. Problemet kishin filluar qe ne kohet kur Italia, ose se paku nje pjese e saj, ishte nje province e Perandorise Bizantine, nje interval kohor qe shtrihet deri ne mezin e Shekullit te 10-te. Me vone mardheniet vazhduan ne nivele te ndryshme. Lidhja artistike ishte nje nga lidhjet me te forta midis tyre. Duke u fokusuar tek Italianet qe u vendosen ne Epir, ne fillim duhet te permendim Normanet, te cilet pas vendosjes ne Sicili dhe Italine e Jugut, shpejt u perpoqen te pushtonin Gadishullin Ballkanik duke kapur Janinen ne vitin 1082 (142). Disa nga ata u integruan ne aristrokracine Bizantine nga qe diferenca kulturore vazhdonte te ishte shume e vogel. Kjo eshte arsyeja pse Theodora Petralifas, gruaja e Despotit Michael II dhe pasardhese e Petros te Alifas (Peter of Alifa), shefit Norman te ekspedites te vitit 1082, nuk ishte konsideruar e huaj. Pas vdekjes ajo admirohej si Shen Theodora dhe u zgjodh si shentorja mbrojtese e qytetit te Artes (143). Ne fund te Shekullit te 12-te Normanet sulmuan rajonin perseri. Ne vitin 1185 ata aneksuan ishujt e Jonit dhe bastisen Janinen. Me vone, Manfred Staufen, mbreti i Sicilise dhe pasardhes i Normaneve, ne vitin 1257 zbarkoi dhe mori disa territore ne brendesi te vendit. Me pas, pasardhesit e tij Angevine moren dhe njekohesisht humben disa pika te forta gjate bregdetit, kryesisht ne Veri, prane Vlores (Valona) dhe Butrintit (Vutrinto) dhe ne Jug, pothuajse te gjithe Etolia dhe Akarnania (Nafpaktos, Vonica, Angjelokastron and Agrinio). Me ne fund, Angevins deshtuan ne marrjen e Epirit, por vasali i tyre, Nikola Orsini, konti i Qefalonjase, u be Italiani i pare te qeveriste Epirin. Nikola ishte nip i Despotit Thomas Comnenos te cilin e vrau dhe u be vete Despot ne vitin 1318. Ai humbi pushtetin ne te njejten forme ashtu sic dhe e mori; u vra nga vellai i tij Johan qe u be Despot ne vitin 1323, pozicion qe e mbajti deri ne vdekje, vitin 1336/37. Ndersa babai i Nikolas dhe Johanit ishte Italian, mamaja e tyre ishte Greke dhe ata jetuan gjithe jeten e tyre ne Greqi. Pra, ata ishin nga familie me tradita Bizantine dhe u asimiluan lehte. Ata u bene Orthodokse dhe prishen mardheniet me Mbreterine e Napolit. Burrimet tona nuk bejne fjale per ndonje emigrim masiv Italian drejt Epirit gjate kohes se tyre. Rasti i Karlo Tokos dhe pasardhesve te tij eshte i dokumentuar me mire dhe ne dime me shume rreth Italianeve qe e shoqeruan ate ne Epir. Karloja ishte gjithashtu Kont i Qefalonjase qe ishte dhe baza nga ku ai u zgjerua ne brendesi te tokes. Kete ai e beri me qellim ndalimin e bastisjeve te Albanasve ne ishullin e tij te Lefkas. Bazuar ne sukseset e tij kunder Albanasve, qyteti i Janines e zgjodhi ate si Despot te tijin dhe me vone ai u be zot i gjithe Epirit. Ai dhe pasardhesit e tij nuk i nderprene as edhe njehere lidhjet politike me Mbreterine e Napolit. Megjithate, shteti i tyre nuk ishte nen ndikim te plote Italian dhe nuk pa ndonje emigrim masiv. Autoriteti i Tokove nuk ishte i njejte ne te gjithe Epirin. Ne Janine, qyteti qe i zgjodhi ata si Despote te tij, dhe ne Veri te Epirit, Tokot nuk ishin shume te fuqishem dhe ne dime vetem disa Italiane ne kete rajon. Ne Etolia dhe Akarnania, te cilat ata i pushtuan ushtarakisht, autoriteti i tyre ishte me i fuqishem. Shume Italiane shkuan dhe u vendosen aty. Ata ishin te aferm te dinastise, oficere ushtarake, aristokrate qe morren prona, por dhe administratore, zyrtare dhe tregetare. Ata perbenin nje lloj elite te krijuar nga Tokot me qellim organizimin e shtetit te tyre. Ushtare Italiane, numri i te cileve eshte i veshtire te percaktohet, jane raportuar midis trupave te Tokove. Ushtare Italiane jane raportuar dhe midis trupave te Despotit Albanas te Artes, Gin Spata (144). Nuk ka gjurme te vendosjes se fshatareve. Avancimi i pushtimeve Otomane dhe si rrjedhim shkaterimi i shtetit te Tokove, (Janina ne vitin 1430, Arta ne vitin 1449, Angjelokastron ne vitin 1460, Vonica ne vitin 1479), mbase shkatuan nje largim te punonjesve te tyre. Fatkeqsisht ne dime shume pak rreth zakoneve te tyre martesore, as ne se ata qendruan ne Epir (145). Venedikasit dominonin tregetine dhe shkembimet materiale ne porte te ndryshme te ishujve te detit Jon dhe bregdetit te Epiritt. Mbase dhe me perpara se koha e Perandorit Manuel Komnenos (1143 - 1180), ata kishin te drejte te udhetonin neper Epir per qellime biznesi dhe te kishin disa godina ne disa qyteza te panjohura te Epirit. Keto te drejta ishin konfirmuar nga Mihail I i Epirit ne vitin 1210 (146). Pavaresisht ashpersimit te here pas hershem te relatave me autoritetet e Epirit, aktiviteti i tyre vazhdoi gjate gjithe Mesjetes, bile dhe me vone. Megjitheate, nevoja per siguri i shtyu ata te merrnin disa pika te forta (disa nga ato ishin perdorur ne Angevinet) si pershembull Butrinti (Vutrinto) ne vitin 1386, Pargen ne vitin 1401 dhe Nafpaktos ne vitin 1407. Ata i dhane forme ekonomise te ketyre zonave por mbase shume ralle u perpoqen te benin te njejten gje ne brendesi te vendit. Shume Greke dhe Albanas emigruan ne Itali nepermjet zoterimeve Venedikase por nuk kishte ndonje levizje emigrimi nga Venecia ne Epir, pervec atij ne pikat e forta Venedikase. Fuqite Italiane ishin dukshem prezente ne Epir, kryesisht gjate tre shekujve te fundit te Mesjetes. Shume Italiane shkuan aty te benin kariere ne nje territor qe shihej si nje lloj kolonie, por jo ne numra te tille qe te ndryshonin perfundimisht kompozimin demografik te Epirit. Konkluzion Nga ato qe u thane me siper, duket qarte qe burrimet tona afrojne nje tablo te turbullt. Megjitheate, ato jane te mjaftueshme te tregojne qe emigrantet e ndryshem jo-Greke ne Epir, pavaresisht armiqesise qe ata perballuan, jo vetem si migrante por dhe si pushtues, gjeten nje vend ne kete rajon dhe perfundimisht, pak a shume, u pranuan nga Greket. Sllavet e Mesjetes se vone, grupi qe ne njohim me pak, u asimiluan perfundimisht nepermjet nje procesi fare te paqarte. Ata duket se jane zhdukur si grup i vecante perpara fillimit te Shekulli te 13-te, koha kur burrimet tona te informacionit behen me te qarta. Nje asimilim i tille i Sllaveve, si ai ne Epirit, ndodhi dhe ne pjese te tjera te Perandorise gjate periudhes klasike, pavaresisht se mbeten disa "ishuj" Sllavike, pershembull ne Peleponez deri ne periudhen e vone Bizantine. Me vone, ne Epir, u shfaqen grupe te tjera etnike, Vlleher, Albanas, Serbe, Italiane. Pavaresisht faktit qe keto vershime provokuan reaksione shqetesimesh dhe refuzimesh, duhet thene qe prezenca e ketyre popullatave, te papelqyeshme ne pergjithesi, mbushi boshlleqet e shoqerise Epirotase. Nomaded Vlleher dhe Albanas kishin funksionin ekonomik te kujdesit te bagetive dhe kultivimin e tokave te lena bosh gjate krizes se pergjitheshme demografike. Vlleherit dhe Albanasit ishin gjithashtu perdorur si ushtare nga te gjithe pretendentet agresive te Gadishullit Ballkanik. Qeverisja politike nga drejtues Serbe, Italiane dhe Albanas ishte rezultat i boshllekut te krijuar nga zhdukjet e njepasnjeshme te Despotiates te Epirit dhe autoritetit Bizantin, midis viteve 1335 dhe 1345. Ky emigracion nuk e beri Epirin nje province paqesore dhe te zhvilluar. Perkundrazi, pas mezit te Shekullit te 14-te Epiri ishte nje toke e konflikteve te pafundme, nje mozaik popullatash qe mbeten te pandryshuara dhe me sa duket te izoluara nga njera-tjetra. Procesi i shkrirjes dhe perzieries Bizantine qe kishte triumfuar deri ne ata momente, dukej qarte qe tani punonte me veshtiresi. Kriza e sistemit politik Bizantin rezultoi ne krizen e ideologjise Bizantine. Bazuar ne shkrimtarin anonim te "Kronika e Tokos", me sjelljen e tij te keqe Gjin Z enebishti, "tregoi natyren e tij Albanase". Ky opinion mund te krahasohet me konceptin e Johann Gottfried Herder (1744-1803), nje teoricien i nacionalizmit modern, sipas te cilit kultura eshte vazhdim i natyres se personit (147). Duke vazhduar, dikush mund te supozoje qe modeli tradicional Bizantin i civilizimit dhe integrimit te barbareve po vazhdonte ne hapesirat e Epirit dhe ky proces lidhet me shfaqjen e ndjenjave nacionale Greke ne Shekullin e 14-te dhe 15-te. Por, duhet ne te flasim per ndjenja te tilla ne Epir ? Se pari, klima intelektuale e Kostandinopojes ishte e ndryshme nga ajo e Mystra-s, ne kuptimin qe fjala "Grek" mungon ne te dy burrimet tona kryesore, te cilat vazhdojne te perdorin fjalen tradicionale "Roman". Se dyti, ideja e unitetit Grek mungon, po ashtu. "Kronika e Janines", nuk kundershton ne asnje moment vertetesine e kontrollit te Serbit Simeon, as permend betejat e Perandorit Bizantin Manuel II kunder Otomaneve. "Kronika e Tokos" ngre idene e unitetit Roman, por vetem per Romanet (Bizantinet Orthodokse) te Epirit (148). Udheheqja e te huajit, Karlo Toko, nuk vihet ne diskutim, edhe ne rastin kur ai ishte ne lufte me Greket e Mystra (149). Greket e Epirit te periudhes pas gjysmes se dyte te Shekullit te 14-te e shihnin boten si nje realitet te kufizuar vetem ne Epir. Ata duket te kene qene te painteresuar ne boten e jashtme Bizntine (150). Se treti, diferenca midis Grekeve dhe popullatave te tjera ishte nje realitet, por kjo perseri duhet qartesuar, nga qe paragjykimi politik, sic duket ne burrimet tona, dominonte ne portretizimin e Serbeve dhe Albanasve. Ne "Kroniken e Tokos", Albanasit pershkruhen si njerez te papelqyeshem, por kjo duhet pare si nje tradite Bizantine e mospelqimit te te “huajve” dhe jo si lindje e patriotizmit Greek. Kjo ishte bazuar ne fiksimin se te “huajt” vepronin thjesht bazuar ne emocione (151). Disa here, i njejti autor, ne te njejtin tekst, balancon mospelqimin e te huajve me konsiderimin qe ata ndajne te njejten fe; Krishterimin (152). "Kronika e Tokos" nuk eshte punim filozofik por me shume nje pasqyrim i diferencave qe egzistonin midis grupeve te popullatave. Reflekton me se shumti perbuzjen ndaj jo-Grekeve nga Greket qe bashke me Italianet dhe Serbet, konsideroheshin me te civilizuar se te pa-vlefshmit qe ne kete rast ishin Albanasit dhe Turqit. Albanasit kishin nje forme shume te ndryshme jetese dhe statusi shoqeror, te ngjashem me ate te Vlleherve. Me shume se shfaqjen e patriotizmit Grek, mbase ne ketu duhet te shohim fytyren e re te nje ndarjeje te vjeter, ate midis qytetit dhe fshatit, midis botes te atyre qe jetonin ne nje system te perqendruar dhe atyre qe benin jete endacake (153). Keshtu qe; linjat ndarese ishin me shume sociale se sa etnike. Eshte e veshtire te dihen praktikat nder-martesore midis njerezve te zakonshem. Fale burrimeve tona, ne dime me shume per klasat udheheqese qe ndiqnin praktika perzieriesh te nacionaliteteve dhe besimeve ku dhe Greket ishin pjese e ketij fenomeni (154). Burrimet tona kryesisht jane pershkruese dhe keshtu qe nuk mund ti perdorim si te dhena te sakta per qellime statistikash, ne vecanti per masat popullore jashte shoqerise se larte. Duke u mbeshtetur ne keto qe dime, nuk kemi arsye te mendojme qe shtresat e ndryshme te shoqerise kishin praktika specifike nder-martesore te bazuara ne niveli i tyre shoqeror. Per shembull, eshte shume e mundeshme qe barinjte Albanas dhe Vlleher te praktikonin martesa te perziera. Mbase nuk kishte ndonje ndarje, pervec atyre sociale dhe fetare, qe nuk mund te kaperxehej. Cdo individual ishte padyshim antar i nje grupi te caktuar. Keto grupe nuk ishin ne te njejtin nivel social, as ne kontakt te ngushte me njeri tjetrin. Kjo perzierie etnike natyrisht qe nuk ndryshoi karakterin Grek te shumices se populates dhe kjo i dedikohet fuqise se kultures Greke (155). Ne te njejten kohe, kultura Greke u influencua nga ky vershim, sic tregohet ne dialektin e Epirit qe ka huazime nga gjuha Albanase/Shqipe (156). Analizimi i pershkrimit te nacionaliteteve ne Epirin e Mesjetes se vone na ben te pyesim burrimet tona rreth interesave politike qe ato sherbenin dhe shablloneve sociale qe ato perdornin. Greket e Epirit nuk ishin te influencuar nga debatet teorike te elites Bizantine. Opinionet e tyre ndryshonin nga qyteti ne te cilin ata jetonin, statusi i tyre social dhe mendimi politik personal. Historia e mentaliteteve te hasura ne Greket e Mesjetes se vone nuk duhet te pergjithesohet bazuar ne skema te ngritura mbi burrime te pjeseshme dhe partiake. Shenime / Notes 1 - Ky punim u be i mundur fale suportimit te " Ecole française d’Athènes". Periudha e Mesjetes eshte vendosur midis vitit 500 dhe 1500 pas Vdekjes se Krishtit. Me "Epir" pershkruhet provinca Romake e "Epirus Vetus", pra Epiri i Vjeter, dhe perfshin keto teritore;ne Perendim kufizohet nga deti Jon, ne Jug nga gjiri i Patres, ne Lindje nga vargmalet e Pindit (perfshi qytete si Nafpaktos dhe Mecovo), ne Veri nga Malet e Akroceronia, (Malet e Vetetimes), (perfshi teritore qe sot ndodhen ne Albania/Shqiperi si Himara, Gjirokastra dhe pjesen Albanase/Shqiptare te Zagorise). Keto kufij jane bazuar ne burrime historike dhe jane adoptuar per te pershkruar periudhen Mesjetare ne pjesen e trete te "Tabula Imperii Byzantini", dedikuar Epirit: Nikopolis und Kephallenia (Vienna 1981), punim ky i P. Soustal dhe J. Koder. Ky nuk eshte vendi te diskutohet rreth saktesise se ketyre kufijve ne Mesjete, por ne mendojme se ato jane me se te pranueshem. Sido qe te kete qene, kufijte e sotem midis Greqise dhe Albanias/Shqiperise u vendosen vetem ne vitin 1913. Duke thene kete, ne nuk suportojme asnje lloj iredentizmi qe palet respektive mund te shprehin. This chapter was compiled thanks to a fellowship of the Ecole française d’Athènes. The middle ages are taken as between 500 and 1500 A.D. By “Epirus”, is meant the territory of the ancient Roman province of Epirus Vetus, i.e. the territory bound in the west by the Ionian sea, in the south by the gulf of Patras, in the east by the Pindos chain (including cities like Naupaktos and Metsovo) and in the north by the mountains of Acroceronia (including territories now included in Albania, like Himara, Gjirokaster and the Albanian part of Zagori). These boundaries are based on historical sources and were adopted for the medieval period by P. Soustal and J. Koder in the third part of the Tabula Imperii Byzantini dedicated to Epirus: Nikopolis und Kephallenia (Vienna 1981) [thereafter TIB III]. This is not the place to discuss the pertinence of these boundaries to the middle ages, but we think that they are more than acceptable. In any case, the present borders between Greece and Albania appeared only in 1913, but in saying this, no support for irredentism on either side is implied. 2 - Greek orators, III: Isocrates, 436-338 BC. Trans. S. Usher, Warminster 1990. 3 - For instance, see J. Apokaukos, Περί συνοικισμού των Ιωαννίνων μετά την φραγκικήν κατακτησίν της Κωνσταντινουπόλεως, in “Δελτίον Ἰστορικῆς καὶ Ἐθνολογικῆς Ἐταιρείας Ἐλλάδος”, 1889-91, III, pp. 451- 455. 4 - A. Ducellier, Le drame de Byzance, Paris 1976, pp. 161 ff. 5 - L. Mavrommatis, Σημειώσεις για την εικόνα του άλλου στο Βυζάντιο, in “Σύμμεικτα”, 1996, X, p. 238. About the notion of Οἰκουμένη, see E. Chrysos (ed.), Το Βυζάντιο ως οικουμένη, Athens 2005. 6 - Ducellier, Le Drame cit., pp. 110-111, 177-181; Id., La notion d’Europe à Byzance des origines au XIIIème siècle. Quelques réflexions, in “Byzantinoslavica”, 1994, LV, pp. 1-3. 7 - J. Koder, Προβλήματα τῆς σλαβικῆς ἐπίκοισης καὶ τοπονυμίας στὴ Μεσαιωνικὴ Ἤπειρο, in “Ἠπειρωτικὰ Χρόνικα”, 1982, XXIV, p. 16. 8 - Ibid., p. 18. 9 - Ibid., pp. 18-19. 10 - Kh. Frasheri, Les Albanais et Byzance aux Vie-XIe siècles, in Ch. Gasparis (ed.), Οι Αλβανοί στο Μεσαιώνα, Athens 1998, p. 49. 11 - Koder, Προβλήματα cit., p. 9, figures based on the TIB III. 12 - Ibid., p. 25. 13 - Epirotica saeculi XIII, ed. V.G. Vassilievski, in “Византиский Временник”, 1896, III, n. 5, p. 249, ll. 3-4; n. 6, p. 250, ll. 33-34; H. Grégoire, Deux étymologies: Vonditza et Vardar, in “Byzantion”, 1952, XXII, pp. 265-271; D. Nicol, Refugees, mixed population and local patriotism in Epiros and Western Macedonia after the Fourth Crusade, in XVe Congrès International d’Etudes Byzantines, I, Athens 1976, p. 23. 14 - Koder, Προβλήματα cit., pp. 12-13. However, P. Xhufi writes in The ethnic situation in Epirus during the Middle Ages, in “Studia Albanica”, 1994, XXXI, p. 44: “The Slav migrations of the 6th-7th centuries […] left little traces in Epirus”. 15 - Epirotica saeculi XIII cit., n. 6, p. 252, ll. 3-6; n. 10, p. 257, ll. 2-3, 13-14; Nicol, Refugees cit., p. 23. 16 - F. Miklosich, J. Muller, Acta et Diplomatica graeca medii aevi sacra et profana, Vienna 1860-1890, t. V, p. 85. Vladimir is mentioned in the chrysobull of Emperor Andronikos II Palaeologos to the Metropolis of Ioannina in 1321, without any mention of nationality, while in this document the Jews and Vlachs are always designated by their nationality. He may be a recent immigrant or hold the name of an ancestor but without any Slavic cultural background. 17 - Different opinions and theories may be found in the following works: R.-J. Lœnertz, Aux origines du despotat d’Epire et de la principauté d’Achaïe, in “Byzantion”, 1973, XLIII, pp. 368-370; P.Ş. Năsturel, Les Valaques Balcaniques Xe-XIIIe siècles. Mouvements de population et colonisation dans la Romanie grecque et latine, in “Byzantinische Forschungen”, 1979, VII, pp. 89-112; N. Trifon, Les Aroumains, un peuple qui s’en va, Paris 2005; A. Lazarou, Βαλκάνια και Βλάχοι, Athens 1993; Id., Latinité hellénique et sa survivance, in “Ηπειρωτικά Χρονικά”, 1998-1999, XXXIII, pp. 9-48; T. Winnifrith, The Vlachs: The History of a Balkan people, London 1987, especially pp. 53-55. 18 - Ioannis Scylitzae synopsis historiarum, ed. J. Thurn, CFHB, Berlin 1973, section 11, l. 28; G.C. Soulis, Βλαχία – Μεγάλη Βλαχία – Ἡ ἐν Ἑλλάδι Βλαχία. Συμβολὴ εἰς τὴν Ἱστορικὴν Γεωγραφίαν τῆς μεσαιωνικῆς Θεσσαλίας, in Γέρας Ἀντωνίου Κεραμοπούλλου, Athens 1953, pp. 489-497. 19 - Kekaumenos, Cecaumeni Strategicon et incerti scriptoris De officiis regiis libellus, ed. V. G. Vassilievski, V. Jernstedt, Petersburg 1896, p. 74, l. 23; Cecaumeni consilia et narrationes, ed. G.G. Litavrin, Moscow 1972, p. 270; Soustal, TIB III cit., p. 56. The Ethnic Composition of Medieval Epirus 147 Borders and Frontiers or State and Power 20 - Georgios Sphrantzes, ed. R. Maisano, CFHB, XXIX, p. 172; Scholia in Thucydidem ad optimos codices collata, ed. K. Hude, Leipzig-Teubner 1927, Book 2, chapter 102, section 2, l. 3; Soulis, Βλαχία. cit., p. 494; see also V.D. Psimouli, Σούλι και Σουλιώτες,Athens 1998, p. 36 about the Vlachs close to the river Acheloos. 21 - J. Bees (ed.), Unedierte Schriftstücke aus der Kanzlei des Johannes Apokaukos des Metropoliten von Naupaktos (in Aetolien), in “Byzantinisch-neugriechische Jahrbücher”, 1976, XXI, n. 5, p. 61, l. 22 - corrected on p. 171; K. Lampropoulos, Ἰωάννης Ἀπόκαυκος. Συμβολὴ στην ἔρευνα τοῦ βιοῦ καὶ τοῦ συγγραφικοὺ ἔργου τοῦ, Athens 1988, n. 12 p. 271; Năsturel, Valaques Balcaniques cit., pp. 94-95, 98-99. 22 Ἰωάννης Ἀπόκαυκος καὶ Νικήτας Χωνιάτης, in Τεσσαρακονταετηρὶς τῆς καθηγεσίας Κ. Κόντου, Φιλολογικαὶ διατριβαί, Athens 1909, pp. 373-382; Lampropoulos, Ἀπόκαυκος cit., n. 21, p. 281. 23 - Năsturel, Valaques Balcaniques cit., p. 110. 24 - Lampropoulos, Ἀπόκαυκος cit., p. 281, n. 58. 25 - Miklosich, Muller, Acta et Diplomatica cit., t. V, pp. 84-87. 26 - K. Oikonomou, Τοπονυμικό της περιόχης Ζαγόριου, Ioannina 1991, map 9, p. 975. 27 - Chronicle of Ioannina, [thereafter Chron. Ioann. cit.], p. 100, §39, l. 9; Chronicle of the Tocco, [thereafter Chron. Tocco cit.], v. 1513. 28 - Chron. Ioann. cit., p. 88, §20, ll. 11-12. 29 - Chron. Ioann. cit., §41; J. Katrapes, Εἰς τὸν φιλοσόφοις φιλόσοφον καὶ ῥητορικώτατον Νεόφυτον άνακρεόντειοι,in ed. P. Matranga, Anecdota Graeca, Rome 1850, pp. 676-677; G.C. Soulis, Περὶ τῶν μεσαιωνικῶν Ἀλβανικῶν φύλων τῶν Μαλακασίων, Μπουΐων, καὶ Μεσαρίτων, in “Ἐπετηρὶς Ἐταιρείας Βυζαντινῶν Σπουδῶν”, 1953, XXIII, p. 216; Năsturel, Valaques Balcaniques cit., p. 111. 30 - Soulis, Ἀλβανικῶν φύλων cit., pp. 213-16. 31 - Kekaumenos cit., p. 74, ll. 4sq. 32 - They were also present in the islands of Corfu and Lefkas. 33 - K.A. Tsiligiannis, Η εβραϊκή κοινότητα της Άρτας, (ed. Κεντρικό Ισραηλιτικό Συμβούλιο Ελλάδας), 2005, p. 9, says that the Jews of Arta came in the 10th century from the Peloponnese, without quoting convincing sources. 34 - L. Cohn, S. Reiter (eds.), Philonis Alexandrini opera quae supersunt, Berlin 1915, repr. 1962, t. VI, p. 172, section 281, l. 8. 35 - Epistle to Titus, 3, 12. 36 - R. Dalven, The Jews of Ioannina, Philadelphia 1990, pp. xi-xii. Nowadays, Ioannina is one of the last two Romaniote communities of Greece. The other ones progressively became Sephardim because of the influx from Spain after 1492, or were destroyed by the Holocaust. 37 - A. Asher (ed.), The Itinerary of Rabbi Benjamin of Tudela, London 1840, t. I, p. 46; see also, M.N. Adler (ed.), The Itinerary of Benjamin of Tudela, London 1907; trans. J. Starr, The Jews in the Byzantine Empire (641-1204), (= Texte und Forschungen zur Byzantinisch-Neugriechischen Jahrbücher, XXX), Athens 1939, p. 229 (cf. p. 233 note on §b). The names of the Rabbis are: Shelahiah and Heracles in Arta, Shabbetai in Achelôos, Guri, Shalom and Abraham in Naupaktos. About the question whether Benjamin of Tudela speaks about Arta or Lefkas, see Tsiligiannis, κοινότητα της Άρτας. cit., pp. 229-233, n. 14. The main historical argument against the hypothesis of Arta is the fact that the city is far from the shore and naval traffic. This argument should be rejected since Arta, thanks to the navigability of the river Arachtos, was in these times a well-known and well-frequented place of trade. About the identification of Kifto with Naupaktos, see P.Ph. Christopoulos, Ἡ ἑβραϊκὴ κοινότης Ναυπάκτου, in “Ἐπετηρὶς Ἐταιρείας Στερεοελλαδικῶν Μελετῶν”, 1969, I, pp. 278-283. Probably, when Benjamin of Tudela speaks of “one hundred Jews”, we should understand “one hundred Jews and their families”, cf. Tsiligiannis, Κοινότητα της Άρτας. cit., p. 10. 38 - The information about the community of Arta during the medieval period given by Tsiligiannis, Κοινότητα της Άρτας. cit., p. 10, must be taken with circumspection. 39 M. Kordoses, Τὰ Βυζαντινά Γιάννενα, in “Ιστορικογεωγραφικά”, 2001-2002, IX, offprint Athens 2002, p. 39. According to oral tradition (I. Matsas, Γιαννιωτικά ἐβραϊκά τραγούδια, in “Ἠπειρωτικὴ Ἑστία”, 1953, II, p. 587, n. 2) the Jews went to Ioannina as early as 70 A.D. after the destruction of the temple of Jerusalem. This is of course purely imaginary since the town of Ioannina did not then exist. According to P. Aravantinos (Χρονογραφία τῆς Ἠπείρου, t. II, p. 214, n. 2), and after him D. Salamankas (Τὸ Κάστρο, in “Ἠπειρωτική Ἑστία”, 1954, III, p. 351), a synagogue destroyed at the end of the 18th century bore an inscription attributing its foundation to the last years of the 9th century. There is unfortunately no way to verify this information. 40 - Miklosich, Muller, Acta et Diplomatica cit, t. V, p. 83; reproduced and translated by S. Bowman, The Jews of Byzantium 1204-1453, University of Alabama 1985, doc. n. 36, pp. 243-244. N. Bees, Übersicht über die Geschichte des Judentums von Janina (Epirus), in “Byzantinisch-neugriechische Jahrbücher”, 1921, II, pp. 159-177; P. Charanis, The Jews in the Byzantine Empire under the First Palaeologi, in “Speculum”, 1947, XXII, pp. 75-77; D. Nicol, The Despotate of Epiros 1267-1479. A Contribution to the History of Greece in the middle ages, Cambridge 1984, p. 86; Bowman, Jews 1204-1453 cit., pp. 25-26, 73-74. About the analysis made by the latter of this document and the meaning of the word ἐποίκος, cf. P. Charanis, On the social structure and economic organization of the Byzantine Empire in the 13th century and later, in “Byzantinoslavica”, 1951, XII, p. 120). 41 - Miklosich, Muller, Acta et Diplomatica cit, t. V, p. 86; Bowman, Jews 1204-1453 cit., doc. n. 43, pp. 248-249. Nicol, Despotate 1984 cit., p. 88. They were “the children of Lamerês [Namer], David and Samarias [Shemarya]”. 42 - Kordoses (Γιάννενα cit., p. 149) thinks that they were living inside, while C. Constantinides (Οἱ Ἀπαρχές τῆς οἰκονομικῆς καὶ πνευματικῆς ἀνάπτυξης τῶν Ἰωαννίνων (13ος-15ος αί.), Ioannina 2006, p. 17) does not. In Thessaloniki they remained outside the walls. According to Aravantinos (Χρονογραφία cit., I, p. 240) and D. Salamankas (Κάστρο. cit.), the Jewish community was located outside the walls in the early 14th century. The Old synagogue, which still stands in Justinian Street, is included inside the Ottoman walls, which cover almost, but not exactly, the same surface as the Byzantine ones (Kordoses Γιάννενα cit., pp. 320-321; K. Tsouris, Ἡ βυζαντινὴ ὀχύρωση τῶν Ἰωαννίνων, in “Ηπειρωτικά Χρονικά”, 1983, XXV, pp. 152-153), but its date of foundation is unknown, since it saw many modifications. Dalven (Jews of Ioannina cit., p. 71), states that it originated in Byzantine times. 43 - Manuscript Heb. 35 conserved in the Houghton Library in Harvard was possessed in 1432 by the brothers Shabbetai and Menahem; cf. Bowman, Jews 1204-1453 cit., p. 122, n. 64. 44 - Bowman, Jews 1204-1453 cit., doc. n. 150, p. 326; ibid., pp. 74-75. 45 - Dalven, Jews of Ioannina cit., pp. 17 ff. 46 - For the general conditions of the Jews in the Byzantine and then Serbian empire, see Dalven, Jews of Ioannina cit., pp. 8 ff. For doubts about the application in Epirus of the special taxation of the Jews by the Emperor of Thessaloniki, Theodore Angelos, see Bowman, Jews 1204-1453 cit., p. 73. 47 - Examples given by Nicol, Refugees cit., p. 17. 48 - Quoted by Nicol, Refugees cit., pp. 17-18. 49 - In this context, a castle is a walled city. 50 - Constantinides, Ἀπαρχές cit., pp. 10-12. Apokaukos, Περὶ συνοικισμοῦ cit. 51 - J. Apokaukos, ibid. 52 - Around 1040 according to A. Ducellier, (L’Arbanon et les Albanais au XIe siècle, in “Travaux et Mémoires”, 1968, III, pp. 353-368); Nouvel essai de mise au point sur l’apparition du peuple albanais dans les sources historiques byzantines, in “Studia Albanica”, 1972, IX, pp. 299-306); around 1080 according to Era Vranoussi, (Οἱ ὅροι «Ἀλβανοί» καὶ «Ἀρβανῖται» καῖ ἡ πρώτη μνεία τοῦ ὁμονύμου λαοῦ τῆς Βαλκανικῆς εἰς τὰς πηγὰς τοῦ ΙΑ᾽ αἱῶνος, in “Σύμμεικτα”, 1970, II, p. 207-254; Les termes Ἀλβανοί et Ἀρβανίται et la première mention des Albanais dans les sources du XIème siècle, in Actes du IIe congrès international des études du sud-est européen, Athènes 7-13 mai 1970, t. II, Athens 1972, pp. 387-396). 53 - The Illyrians disappear from the sources at the end of the antiquity, and the Albanians appear in the 11th century. The eventual identity of Albanians and Illyrians became a political matter in the 19th and 20th centuries because of the common claim by the Balkan people of the right of the first occupant. The following scholars write that the Albanians are the heirs of the Illyrians: S. Anamali, Les Illyriens et la genèse des Albanais, in De la civilisation haute-médiévale albanaise, Tirana 1971; A. Ducellier, Les Albanais du XIe au XIIIe siècle: nomades ou sédentaires ?, in “Byzantinische Forschungen”, 1979, VII, pp. 23-24; Conférence nationale sur la formation du peuple albanais, de sa langue et de sa culture, in “Studia Albanica”, 1982, XIX, t. 2. The following scholars have a different opinion: V. Popović, L’Albanie pendant la Basse Antiquité, in M. Garašanin, Les Illyriens et les Albanais, Belgrade 1988, pp. 277-278, followed by S. Hill, Byzantium and the Emergence of Albania, in T. Winnifrith, Perspectives on Albania, London 1992, pp. 51-52. 54 - Ducellier, L’Arbanon et les Albanais cit., in “Travaux” cit., 1968, III, pp. 353-368. 55 - Ibid. 56 - D. Nicol, The Despotate of Epiros, Oxford 1957, pp. 48-49. 57 - Akropolites, ed. A. Heisenberg, Leipzig 1903 t. I, p. 26, ll. 2-9; Robertus Antissiodorensis, Chronici Continuatio, MGH, XXVI, Hanover 1882, p. 282, particularly ll. 11-16. 58 - Akropolites, p. 91, ll. 11-16. 59 - Akropolites, p. 142, ll. 20-22. 60 - Ducellier, Nomades ou sédentaires cit., pp. 23-36. 61 - B. Krekić, Albanians in the Adriatic Cities: Observations on some Ragusan, Venetian and Dalmatian sources for the History of the Albanians in the Late Middle Ages, in Gasparis, Οι Αλβανοί cit., pp. 209- 233. 62 - Ducellier, Nomades ou sédentaires cit., p. 29; Aux frontières de la romanité et de l’orthodoxie au Moyen Age: le cas de l’Albanie, in L’Histoire à Nice: Actes du Colloque international “Entre l’Occident et l’Orient” (Antibes – Juan les Pins, 29-31 octobre 1981), pp. 3-4 in the reed. by Variorum Reprints. 63 - P. Magdalino, Between Romaniae: Thessaly and Epirus in the Later Middle Ages, in B. Arbel, B. Hamilton, D. Jacoby (eds.), Latins and Greeks in the Eastern Mediterranean after 1204, London 1989, pp. 103-104; Psimouli, Σούλι cit., p. 32. 64 - Psimouli Σούλι cit., Athens 1998, p. 38. 65 - L. Vranoussis, Τὸ Δεσποτάτο τῆς Ἠπείρου, Ἔνα σημαντικὸ κεφάλαιο τῆς ἱστορίας μας θέμα Διεθνοῦς Συνεδρίου, in “Νέα Εστία”, 1990, CXXVIII, pp. 1367-1368; Psimouli, Σούλι cit., p. 36. 66 - P. Magdalino, ibid. The links between the Albanians and the Byzantine general Syrgiannes Paleologos are well-known. See Psimouli Σούλι cit., p. 30. 67 - J. Cantacuzenus, CFHB, I, 474, 9ff. 68 - Cantacuzenus, I, pp. 495-497. 69 - Cantacuzenus, II, p. 81. 70 - Nicol, Despotate 1984 cit., p. 127. 71 - Psimouli Σούλι cit., p. 34. 72 - Chron. Ioann. cit., p. 76, §4, ll. 30-32. 73 - Chron. Ioann. cit., p. 76-77, §4, ll. 35-40, with a wrong date, corrected by Mihaljčić, R., Битка код Ахелоја [The battle of Acheloos], in “Зборник философског факултета”, 1970, XI, Belgrade, pp. 271-6; translated in Greek by K. Sotiriou, in “Ἐπετηρὶς Ἐταιρείας Στερεοελλαδικῶν Μελετῶν”, 1971-72, III, pp. 365-71. 74 - The Albanian clans were unstable. They bore the name of their leader, but intermarriage between leading families sometimes complicates clan identification. Muriki Boua Spatawas probably the descendent of both the clans of Boua and Spata who were at war in the early 15th century, cf. Chron. Tocco cit., vv. 1033-1044. 150 Brendan Osswald 75 - Chron. Ioann. cit., p. 79, §8, ll. 1-15. 76 - Chron. Ioann. cit., p. 79, §8, ll. 16-18. 77 - The Mazarakaioi were probably close to Parga and Photiki (Chron. Tocco cit., vv. 1492-1499) while the Malakasaioi held Katounai, a place located by P. Soustal (TIB III, p. 175) in the north-west of Ioannina. 78 - Chron. Ioann. cit., p. 92, §25, ll. 10-13. 79 - Chron. Ioann. cit., pp. 88-90, § 20-21. The Byzantine Museum in Ioannina still owns an inscription giving to Thomas the title of Ἀλβανιτοκτόνος. 80 - In 1389 and 1399: cf. Chron. Ioann. cit., pp. 96-97, §35 and 100, §39. 81 - Chron. Ioann. cit., p. 98, §35, ll. 33-35, Chron. Tocco cit., vv. 700-737. Nicol, Despotate 1984 cit., p. 173. 82 - Chron. Tocco cit., vv. 3659, 3670. 83 - For Albanian immigration into the lands of the Despotate of Mystra, which began as early as 1350, see E.L. Vranoussi, Deux documents byzantins inédits sur la présence albanaise dans le Péloponnèse au XVe siècle, in Gasparis, Οι Aλβανοί cit., Athens 1998, pp. 293-294, with relative bibliography. 84 - Chron. Tocco cit., vv. 3274-3303. Nicol, Despotate 1984 cit., p. 189. 85 - C.N. Sathas, Documents inédits relatifs à l’histoire de la Grèce au moyen âge, 9 vols, Paris 1880-96, vol. I, n° 90, pp. 150-151; A. Ducellier, Les Albanais dans les colonies vénitiennes au XVe siècle, “Studi Veneziani”, 1968, X, pp. 55, 60-61. 86 - A. Boutsikas, Η φραγκοκρατία στην Ηλεία, Athens 1985, p. 143. 87 - Chron. Tocco cit., v. 137. 88 - Chron. Ioann. cit., p. 100, § 35, ll. 6-7; Chron. Tocco cit., vv. 1511-1514. 89 - Chron. Tocco cit., vv. 818-823, v. 1040. 90 - Cf. n. 82. 91 - Ἀνονυμου πανηγυρικός εἰς Μανουὴλ καὶ Ἰωάννην Η᾽ Παλαιολόγους, ed. by I. Vogiatzidis, in S. Lampros (ed.), Παλαιολόγεια καὶ Πελοποννησιακὰ, t. III, Athens, 1926, p. 194, ll. 14-16; ll. 29-30. The passage is reproduced in I. Vogiatzidis, Συμβολὴ εἰς τὴν μεσαιωνικὴν ἱστορίαν τῆς Ἠπείρου, “Ηπειρωτικά Χρονικά”, 1926, I, pp. 72-80. 92 - The later expansion of the Ottoman Empire into both Albania and Epirus facilitated the continuation of Albanian immigration, since there were no borders. This is, however, beyond the scope of this article. 93 - Ducellier Colonies vénitiennes cit., pp. 60-61. 94 - M.C. Bartusis, Brigandage in the Late Byzantine Empire, in “Byzantion”, 1981, LI, pp. 386-409, especially the conclusion. 95 - Ἀνονυμου πανηγυρικός, cit., p. 194, ll. 27-29. Some other considerations about the Albanians, their economical activities and the reasons of their installation in the Peloponnese may be found in this text. 96 - M. Preka, Η εθνικότητα στο Χρονικό των Τόκκο, in Πρακτικά Διεθνούς Συμποσίου για το Δεσποτάτο της Ηπείρου (Άρτα, 27 – 31 Μαΐου 1990), dir. E. Chrysos, p. 303; A.P. Každan (Some notes on the “Chronicle of the Tocco, in Bisanzio e l’Italia. Raccolta di Studi in memoria di Agostino Pertusi, Milan 1982, p. 170) hypothesizes that the author was of Italian origin. 97 - Chron. Tocco cit., vv. 1424-1426. 98 - See Th. Sansaridou-Hendrickx, The World View of the Anonymous Author of the Chronicle of the Tocco: the antagonists as groups, in “Βυζαντιακά”, 2001, XXI, p. 231. 99 - Chron. Tocco cit., vv. 195, 1178, 1786, 1797. 100 - Ibid., vv. 1779, 1782. 101 - Ibid., vv. 194, 1179, 1180. 102 - Ibid., v. 1784. 103 - Sansaridou-Hendrickx, World View cit., pp. 230-231. 104 - Chron. Tocco cit., vv. 50-53. 105 - Chron. Tocco cit., vv. 1184-1189. 106 - Chron. Ioann. cit., p. 76, §4, ll. 27-28. 107 - Chron. Ioann. cit., p. 92, §25, ll. 11-12: “καὶ τὸν τόπον αναγράφει”. 108 - Ducellier, Colonies vénitiennes cit., pp. 56-57. 109 - We know little about the character of Bogoes. The Chronicle of Ioannina says that he was “serbo-albanito-bulgaro-vlach” and that he treated the inhabitants of the city badly. The latter called on the Venetians for help, and finally managed to expel him. He then disappears from history. Cf. Chron. Ioann. cit., p. 101, §41; Chron. Tocco cit., p. 234, §15. Schirò, p. 35, n. 2.; S.N. Asonitis, Το Νότιο Ιόνιο κατά τον Όψιμο Μεσαίωνα. Κομητεία Κεφαλληνίας, Δουκάτο Λευκάδας, Αιτωλοακαρνανία, Athens 2005, p. 154-155. 110 - The archons were the leaders of a city. 111 - Chron. Tocco cit., vv. 1020-1021, 2537-2538. A. Ducellier, Οἱ Ἀλβανοί στὴν Ἑλλάδα (13ος-15ος αἰ). Ἡ μετανάστευση μίας κοινοτητάς, Athens 1994, p. 27. 112 - Ragusan documents provide clear evidence about economic relationships between Dubrovnik and Arta during the times of the Albanian domination on the city. Cf. B. Krekic, Dubrovnik (Raguse) et le Levant au Moyen-Âge, n. 441, 443, 448 (1393), 528, 529 (1406); A. Ducellier, Aux frontières de la Romanie: Arta et Sainte-Maure à la fin du Moyen-Âge, in “Travaux et Mémoires”, VIII, pp. 113-124. The Albanian leaders of Epirus often had good relationships also with Venice: Gjin Zenevesi, lord of Argyrokastron, had received Venetian citizenship (Nicol, Despotate 1984 cit., p. 164), while Sterina, daughter of Sgouros Boua Spata, lord of Angelokastron, had married the Venetian noble Francesco Foscari (Ch. Maltezou, Προσωπογραφικά βυζαντινῆς Πελοποννήσου καὶ ξενοκρατούμενου ἑλληνικού χώρου μὲ ἀφορμὴ τὸν φάκελο Foscari τῆς Βενετίας, “Σύμμεικτα”, 1983, V, p. 3). 113 - Peter Liosha and Gjin Boua Spata had acquired this title from the Serbian Emperor, Symeon. The Chronicle of Ioannina (§8, 15, 16, 41), the source that tells us how they were styled, uses the word “despot” for them, and there is no reason to detect irony in this. The Chronicle of the Tocco says that Gjin Spata had received his title “from the Albanian people” (v. 51), which is, of course, false. It nevertheless later calls him despot (p. 232, title of the §14). Gjin Zenevesi is recorded as Sebastocrator in a Venetian document of 1st May 1387 (J. Valentini, Acta Albaniae Veneta Saeculorum XIV et XV, 24 vols, Palermo - Milan - Rome, 1967-1977, vol. II, 44, n. 328, quoted by S.N. Asonitis, The regimen Corphoy and the Albanians, in Ch. Gasparis (ed.), Οι Αλβάνοι cit., Athens 1998, p. 274, n. 28), and in another one of 26 April 1419 (Sathas cit., III, n. 751, pp. 198-199; F. Thiriet, Régestes des délibérations du Sénat de Venise concernant la Romanie, 3 volumes, Paris - The Hague; 1958-1961, vol. II, n. 1736; Valentini cit., II, 10, n. 2320, pp. 118-119). 114 - Gjin Spata used the Church of Pantanassa, built close to Arta by Michael II in the middle of the 13th century; see P.L. Vokotopoulos, Ἀνασκαφὴ Παντανάσσης Φιλιππιάδος, 1976, in “Ἀρχαιολογικὰ Ἀνάλεκτα ἐξ Ἀθηνῶν”, 1977, X, pp. 162-163, 166, 168; G. Tochais, Chronique des fouilles et découvertes archéologiques en Grèce en 1978, in “Bulletin de Correspondance Hellénique”, 1979, CIII, pp. 569 and 573. 115 - N. Marthono, Liber Peregrinationis ad loca Sancta, ed. L. Le Grand, in “Revue de l’Orient Latin”, 1895, III, p. 665. 116 - Chron. Ioann. cit., p. 86, §17, ll. 16-23; pp. 99-100, §38; R.-J., Lœnertz, Hospitaliers et Navarrais en Grèce (1376-1383). Regestes et documents, in “Orientalia Christiana Periodica”, 1956, XXII, pp. 319- 60; reed. in “Byzantina et Franco-Graeca”, I, Storia e Letteratura, Raccolta di Studi e Testi, n. 118, Rome 1970, pp. 329-69. 117 - J. Darrouzès, Les Regestes des Actes du Patriarcat de Constantinople, I: Les Actes des Patriarches, fascicule V: Les Regestes de 1310 à 1376, Paris 1977, n. 2530. 118 - Chron. Ioann. cit., p. 93, §26, 27. 119 - Chron. Ioann. cit., p. 89, §20, ll. 18-21. 120 - Chron. Ioann. cit., especially p. 92, §24, and 93, §27. 121 - Chron. Ioann. cit., pp. 87-88, § 18-19. 122 - Nicol, Despotate 1984 cit., pp. 128-129. 123 - Chron. Ioann. cit., p. 76, §4, ll. 24-28. 124 - Nicol, Despotate 1984 cit., p. 135. 125 - Chron. Ioann. cit., pp. 79-80, §8-9. About this character, see Ch. Matanov, The phenomenon Thomas Preljubović, in Συμποσίο για το Δεσποτάτο της Ηπείρου cit., pp. 63-68, with specific bibliography. The Chronicle of Ioannina (p. 82, §11, l. 33) speaks of him as a Despot immediately after his accession to power. There is thus no reason to write that he took his title only in 1382 from the Emperor Manuel II Palaiologus, as does L. Vranoussis (Δεσποτάτο τῆς Ἠπείρου cit., p. 1376). 126 - L. Vranoussis, Δεσποτάτο τῆς Ἠπείρου cit., pp. 1366-1367. The author nevertheless perhaps goes too far when he says that Thomas should not be called Preljubović. If Thomas indeed used the Greek name Komnenos, it was for political reasons, and he never abandoned his Serbian one, since, as Vranoussis himself writes, he was signing “Θωμᾶς δεσπότης Κομνηνὸς ὁ Πρεάλιμπος”. The only Serbian element in the government of Thomas is the title of “jupan” given to some of his favourites; see Chron. Ioann. cit., p. 91, §23, ll. 15-16. 127 - Chron. Ioann. cit., p. 83, §12, ll. 6-12. 128 - Chron. Ioann. cit., p. 80, §9, ll. 21-22. The demotic version of the Chronicle gives the figure of 15,000 soldiers, but this version is later than the classical one and less trustworthy. 129 - The army gathered by Symeon in 1355 was composed of Greeks, Albanians and Serbs, see Chron. Ioann. cit., p. 76, §4, ll. 5-7. 130 - M. Bartusis, studying the Serbian settlement in Macedonia which was far closer and more linked to Serbia, estimates their number at 5,000, mostly soldiers (H. Ahrweiler, A.E. Laiou (eds.), The Settlement of Serbs in Macedonia, in Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire, p. 156). 131 - See Prosopographisches Lexikon der Palaiologenzeit, [thereafter PLP], n. 6230. This lady was not born in Ioannina but was the half-sister of Mrkša Zarković, Serbian lord of Valona. See. K. Jireček, Die Witwe und die Söhne des Despoten Esau von Epirus, in “Byzantinisch-neugriechische Jahrbücher”, 1920, I, pp. 1-16, and G. Schiro, Evdokia Balšić Vasilissa di Gianina, in “Zbornik Radova Vizantološkog Instituta”, 1964, VIII, 2 (= Mélanges G. Ostrogorsky, II), pp. 383-91. 132 - This individual is quoted in the horismos of Sinan Pacha (multiple editions, the most accessible being the one of Miklosich, Muller, Acta et Diplomatica cit, III, pp. 282-283) and in the Chron. Tocco cit. (vv. 1518 and 1592). Verse 1516 of the Chron. Tocco cit. clearly says that he was leading the army of Ioannina and not only of the Malakasaioi and of the Zagorites. This function is confirmed to him by Carlo Tocco with the title of πρωτοστράτωρ (ibid., vv. 1592-1593; Kordoses Γιάννενα cit., p. 234). It seems probable, from an onomastic and political point of view, that he was a Serb, an opinion shared by D. Nicol (Despotate 1984 cit., p. 203) and M. Kordoses, (Γιάννενα cit., p. 148). G. Schirò, (Chron. Tocco cit., p. 127), and after him the PLP (vol. VIII, n. 19769) and A. Rigo (Lo Horismòs di Sinân Pascià, la presa di Ioannina (1430) e la “lettera” del sultano Murâd II, in “Θησαυρίσματα“, 1998, XXVIII, p. 64) have a different opinion and say he is an Albanian from the clan of the Malakasaioi. 133 - Nicol, Despotate 1984 cit., p. 175. Preka, Εθνικότητα cit., pp. 306 and 307. 134 - In the Chron. Ioann. cit., the Serbs are viewed dismissively by the author, but never as a people and always, explicitly (p. 81, §10, ll. 40-41) or implicitly (p. 83, §12, l. 10; p. 91, §23, l. 25; p. 96, §33, ll. 7-8), because they belong to the entourage of Thomas. In the Chron. Tocco cit., the words “Serbia” and Serb” appear only in four, maybe five passages. In these passages, their Serbian nationality is noted only informatively: the only adverse comments are on Evdokia and her followers. 135 - Chron. Ioann. cit., p. 81, §10, p. 86, §16, p. 94, §29. 136 - For Maria Angelina, see Chron. Ioann. cit., p. 86, §16; p. 94, §28; p. 94, §29; p. 95, §31; p. 98, §36. For John Uroš Palaeologos, ibid., p. 94, §28, 29, p. 95, §31. It is worth saying that in 1385, this person was no longer an emperor and had become a monk under the name of Joasaph. He is therefore called by the Chronicle “the basileus Joasaph”, but his former imperial title is given to him only in a honorific way, as is also the case in another document from Thessaly (see Lœnertz, Notes sur le règne de Manuel II à Thessalonique – 1381/82-1387, “Byzantinische Zeitschrift”, 1957, L, p. 391). The Chronicle does not mention the fact that he is no longer an effective emperor, nor does it contest the legitimacy of any but one Serb sovereign holding the title of Emperor, that is Stefan Dušan, the most powerful of them. This apparent paradox should not astonish us, since Symeon and his son John were his heirs, and therefore the continuators of the political tradition, while Stefan was, in the beginning, a rebel against the Byzantine Empire. The denigration of rebels is a topos of medieval Christian political literacy, based on the Epistle to the Romans. 137 - Chron. Tocco cit., chapter IV, particularly the hostile portrait in verses 1190-1201. This person is also present, without allusion to her nationality, in the Oxford manuscript of the Chron. Ioann. cit., fragmentally edited by L. Vranoussis, Ἱστορικὰ καὶ τοπογραφικὰ τοῦ μεσαιωνικοὺ κάστρου τῶν Ἰωαννίνων, in Χαριστήριον εἰς Ἀναστάσιον Κ. Ὀρλάνδον, Athens 1967-68, vol. IV, pp. 439-515, also available as offprint, Athens 1968, pp. 510-511. 138 - The weddings were indeed a way to acquire legitimacy. The author of the Chronicle of Ioannina states that Thomas Preljubović ruled as the husband of Maria Angeline, daughter of basileus Symeon; see Chron. Ioann. cit., p. 86, §16, ll. 25-26, and p. 94, §28, ll. 10-11, which calls Maria “φυσικὴ κυρία”. After the assassination of Thomas, a council reuniting Joasaph, Maria “and the elite of the archons” decided that Esaü Buondelmonti would marry Maria and become Despot. (Chron. Ioann. cit., p. 94, §29, ll. 3-6). 139 - Chron. Tocco cit., vv. 1391-1392. 140 - Nicol, Despotate 1984 cit., p. 175, makes another analysis: “The clear message transmitted by the people of Ioannina was that they disliked the Serbs almost as much as they loathed the Albanians, and that if they must have a foreign master they would prefer an Italian”. 141 - Bartusis, Serbs in Macedonia cit., p. 159. 142 - TIB III cit., pp. 165-166. 143 - Job Monachus, Life of Saint-Theodora of Arta, Patrologia Graeca, CXXVII, cols. 903-8; D. Nicol, The Despotate of Epiros, Oxford 1957, pp. 215-216. 144 - Marthono, Liber peregrinationis cit., p. 665. 145 - Some families stayed in the Ionian islands, but the latter were lost to Venetian but not Ottoman domination. 146 - Promissio of Michael I Doukas of Epirus, ed. G.L.F. Tafel and G.M. Thomas, Urkunden zur älteren Handels und Staatsgeschichte der Republik Venedig mit besonderer Beziehungen auf Byzanz und die Levante, vol. II, p. 119, act n. 224. 147 - J.G. Herder, Ideen zur Philosophie der Geschichte der Menschheit, 1784. 148 - Chron. Tocco cit., v. 3030. 149 - Chron. Tocco cit., chapter XIV, passim. A. Ilieva, The image of the Morea (Frankish and Byzantine) in the Mentality of the Gianniotes: The Author of the Tocco Chronicle, in Συμπόσιο για το Δεσποτάτο της Ηπείρου cit., pp. 308-312. 150 - See Každan, Some Notes cit., p. 174; Sansaridou-Hendrickx, World View cit., pp. 232-233, and M. Preka, Εθνικότητα cit., p. 306, who writes that the domination of Carlo Tocco was a first step to national unity. 151 - Ducellier, Drame cit., pp. 161-171. 152 - Ibid., pp. 176-177. 153 - Ducellier, Drame cit., pp. 96-99; H. Ahrweiler, Byzantine Concepts of the Foreigner: The Case of the Nomads, in Internal Diaspora cit., pp. 1-15. 154 - Năsturel, Valaques Balcaniques, p. 111. 155 - Ducellier, Οἱ Ἀλβανοί cit., pp. 50-51. 156 - K. Oikonomou, Ἡ ἀλβανικὴ γλωσσικὴ ἐπίδραση στὰ ἠπειρωτικά ἰδιώματα, Ioannina 1997. This study is synchronic since there is no way to date precisely the appearance of Albanian loan words. Bibliography Ahrweiler H., L’idéologie politique de l’Empire byzantin, Paris 1975. Id., Laiou E. (eds.), Studies on the Internal Diaspora of the Byzantine Empire, Harvard 1998. Chrysos E. (ed.), Το Βυζάντιο ως οικουμένη, international congress, Athens 2005. Ducellier A., L’Albanie entre Byzance et Venise, X°-XV° siècles, Variorum Reprints, London 1987. [The major part of the articles by this author quoted in these pages can be found in this volume]. Id., Οἱ Ἀλβανοί στὴν Ελλάδα (13ος-15ος αἰ). Ἡ μετανάστευση μίας κοινοτητάς, Athens 1994. Gasparis Ch. (ed.), Οι Αλβανοί στο Μεσαιώνα, international congress, Athens 1998. Nicol D., Refugees, mixed population and local patriotism in Epiros and Western Macedonia after the Fourth Crusade, in XVe Congrès International d’Etudes Byzantines, I, Athens 1976, pp. 1-33. Sansaridou-Hendrickx Th., The World View of the Anonymous Author of the Chronicle of the Tocco: the antagonists as groups, in “Βυζαντιακά”, 2001, XXI, pp. 193-242. Soulis G.C., The Serbs and Byzantium during the reign of Tsar Stephen Dušan (1331-1355) and his successors, Dumbarton Oaks Washington D. C. 1984.

Ultra-Nocianolizmi shqiptar ne udhekryq historik. Shenja e shqiponjes "shqiptare" dhe zanafilla e saj. Ultra-Nacionalizmi ne udhekryq Shpesh, nacionalistet ekstremiste fshihen mbas simboleve qe as i kuptojne dhe as qe e kane idene ku e kane zanafillen ... Pothuajse per 2,000 vjet, Mesdheu dhe pjese te konsiderueshme te Europes ishin kontrolluar nga Perandoria Romake, Bizantine, Otomane dhe deri ne nje fare mase Vatikani. Ky eshte nje perfytyrim shume i thjeshtesuar i historise por e perbashketa e ketyre perandorive ishte se ato nuk mbeshtesnin apo sponsorizonin ndarjet midis popullatave qe kishin nen kontroll. Konceptet nacionalitet, pavaresi kombetare, etj, nuk egzistonin. Per me shume, perandorite i luftonin keto tendenca. Egzistonte diferenca etnike, por dhe kjo ishte shume e ndryshme nga versionet qe njohim sot. Pak a shume, elementi kryesor qe bashkonte popullatat e ndryshme rreth nje qendre te perbashket mendimi dhe veprimi ishte besimi fetar. Perandoria nuk mund te egzistonte pa nderthurrjen organike shtet-besim fetar. Nje lidhje fetaro-politiko-ushtarake qe luajti nje rol te rendesishem ne Europen qendrore ishte e ashtuquajtura 'Perandoria e Shenjte Romake'. Shtrija hapesinore dhe pjestaret e saj ndyshuan ne kohe(1). Ilustrimi i meposhtem, i vitit 1510, tregon principatat/shtetet antare te ketij grupimi ne fillim te shekullit te 16-te. Nje antar i rendesishem i ketij grupimi ishte dinastia e Habsburgeve qe do te dominonte Europen Qendrore duke arritur kulmin me rolin e saj ne perandorine Austro-Hungareze. Habsburget kishin ne kontroll popullata qe i perkisnin etniciteteve dhe kulturave te ndryshme. Problemi madhor ishte bashkimi i ketyre grupeve. Natyrisht qe feja do te luante nje rol percaktues. Keshtu qe mendimtaret e Vienes krijuan idene se Austria ishte perfaqsuesja e drejtperdrejte e 'Perandorise se Shenjte Romake' dhe shtylla kurizore e saj ishte Krishtetrimi. Dhe jo vetem Krishterimi Katoliko-Perendimor por dhe ai Orthodokso-Lindor. Bile, kesaj perandorie mund ti bashkoheshin dhe jo te krishtere me qellim ndalimin e avancimit te Perandorise Otomane ne Europe. Habsburget kishin huazuan per simbol imperial nje shqiponje me dy koke; nje koke ne Perendim dhe nje ne Lindje. Synimi ishte terheqja e te krishtereve nen krahet e 'Shqiponjes Habsburgase' qe vizualisht ishte shume e ngjashme me ate te Bizantit Orthodhoks. Ne pikturen e mesiperme paraqitet portreti i Kaizer Sigismund, (15 Shkurt 1368 – 9 Dhjetor 1437). Aty tregohen emblemat e pricipatave qe ai kishte ne kontroll. Ne tablo spikat shqiponja me dy koke. Pasardhesit e Sigismund i dhane nje dimension te ri kohor dhe shpirteror kesaj shqiponje. Ata e shperngulen ate ne diten e kryqezimit te Krishtit. Si e realizuan ata kete udhetim ne kohe ? Thjesht duke aplikuar nje propogande efikase. Roli i propogandes ne politikat e Habsburgeve Propoganda eshte e vjeter aq sa dhe mendimi njerezor. Format e saj kane evoluar paralelisht me dijen. 500 vjet te kaluara punimet artistike ishin 'vegla' rezultative ne krijimin dhe mbeshtetjen e propogandave shteterore. Ne nje stende muzeumi vienez permendet pikerisht ky fakt dhe sesi Habsburget e perdoren me mjeshteri kete teknike ... Me poshte tregohet nje punim i vitit 1543, i Titian, piktorit te Oborrit Perandorak Austriak. Vepra quhet "Ecce Homo". Ne shqip do ta interpretoja si:"Ja Njeriu". Ne Bibel thuhet se keto ishin fjalet e Pont Pilatit, (Pontius Pilate), drejtuar protestuesve hebrej qe kerkonin me kembengulje kryqezimin e Krishtit. Ne pikture, elementi i pare qe bie ne sy, ai me frontali, eshte shqiponja me dy koke. Mesazhi eshte i qarte; Simboli i Habsburgeve eshte i lashte sa vete Krishterimi. Si ai ushtari i deshperuar dhe penduar i piktures ne fjale, Habsburget nuk do ta braktisin me Krishtin. Ata do te beheshish mbrojtes te tij ! Shqiponja me dy koke u lidh me Krishterimin duke u kthyer ne nje simbol nen te cilin te krishteret europiane, te bashkuar rreth Habsburgeve, do te luftonin kunder myslymaneve otomane qe po trokisnin ne dyert e Vienes. Gjate periudhes 1527 - 1791, Habsburget dhe Perandoria Otomane zhvilluan disa beteja te pergjakeshme. Aleatet e Habsburgeve ishin principatat/mbreterite kristiane por dhe disa forca myslymane. Nga ana tjeter, otomanet ndihmoheshin nga disa vasale te krishtere, por aleatet e tyre kryesore ishin myslymanet. Ketu vlen te permendet Mehmed Pasha, themeluesi i dinastise te njohur Koprulu. Mehmedi kishte lindur diku ne afersi te Beratit te sotem dhe rritur ne oborrin e sulltanit si femije i mare peng. Me vone ai u be nje figure e rendesishme e Perandorise Otomane. Si rasti i Koporluve kishte shume dhe albanasit/arnautet ishin nje element i rendesishem ne ushtrine dhe politiken otomane. Beteja qe frenoi pushtimet e metejshme otomane ne drejtim te Europes qendrore u zhvillua ne Tetor te vitit 1683. Trupat otomane u munden keqasi dhe qe nga ai moment fuqia e Portes te Larte filloi te zvogelohej dale nga dale ... Ne betejen e njohur si 'Rrethimi i Vienes" forcat e krishtera luftuan nen flamurin me shqiponje me dy koke. Ne videot e meposhtme tregohen disa materiale rreth betejes se Vienes dhe flamureve habsburgas. Pas fitores ne Viene, trupat austriake dhe aleatet e tyre, i ndoqen otomanet ne zona te ndryshme te Ballkanit. Ata zbriten deri ne Kosove. Te ndihmuar nga albanasit katolike dhe myslymane (2) ata zhvilluan disa beteja kunder otomaneve ne rradhet e te cileve kishte shume albanas/arnaute myslymane. Pjeter Bogdani ishte figura me e larte e albanasve katolike dhe organizator i bashkepunimit me trupat katoliko-europiane. Ai u vra ne vitin 1689 gjate luftimeve ne fjale. Dhjete vite me vone, austriaket, nepermjet nje traktati me otomanet, fituan te drejten e mbrojtesit te katolicizmit ne hapesirat ballakanike qe ishin nen kontrollin e Portes se Larte. Pak a shume, qe ne ate moment do te fillonte plani i Vienes per shtrirjen e ndikimit te saj ne zonat ku jetonin albanas katolike, dhe jo vetem. Viena investoi per ndertimin e shume kishave katolike dhe krijimin e lidhjeve te qendrueshme me katoliket qe jetonin ne zona shqipfolese. Megjithate, mendimtareve vieneze ju duhej te perballeshin me ndikimin e Vatikanit qe kishte qene prezent per shume kohe ne Ballkan. Permeteper, Vatikani kishte epersi strategjike; gjuhen latine te liturgjise kishtare dhe lidhjet me klerin qe operonte ne zonat e permendura. Por Vatikani kishte nje pike shume te dobet: ai kishte ndikim vetem ne besimtaret katolike. Duke kuptuar kete gje, Viena krijoi nje politike te zgjuar dhe largpamese te bazuar ne principin: 'Albanien für Albaner' , (ne shqip: Shqiperia per shqiptaret). Qellimi kryesor ishte terheqja e drejtuesve vendas qe masivisht ishin myslumaneve, por dhe popullaten e pergjithshme, ne 'Projektin Albania' qe kishte filluar te merrte forme ne ambjentet politike te Habsburgeve. Jo me kot, shume femije te familjeve te degjuara myslymane u edukuan ne Austri. Jo me kot Austria dhe aleati i saj i ngushte Rumania perkrahen shkrimin e gjuhes shqipe. Qellimi final ishte largimi i ndikimit italian dhe zvogelimi i ndikimit grek dhe sllav ne hapesirat ku nje dite do te themelohej shteti shqiptar. Dhe mendimtaret e Vienes ishin mjeshtra ne ndertimin e nacionalizmit. Me ta nuk mund te konkuronte askush. Ata ishin te paret qe krijuan historine moderne te shqiptareve dhe natyrisht per kete ndihmuan dy elemente te harruar ne muzeumet e Vienes. Ato ishin 'Shpata dhe helmeta e Skenderbeut'. Pavaresisht se nuk mund te provohej shkencerisht lidhja e ketyre dy objekteve me Skenderbeun, ato ishin me se te mjaftueshme per ngritjen e nacionalizmit te ri shqiptar. Ajo qe duhej motivuar ishte ideja se shqiptaret dikur kishin qene katolike, por per njeren apo tjetren arsye, nje pjese e madhe ishin kthyer ne myslymane. Kishte ardhur koha qe ata te ktheheheshin perseri ne origjine. Ata duhet te futeshin dhe gjenin mbrojtje nen krahet e shqiponjes Habsburgase. Nje nga politikanet e pare qe kuptoi kete mesazh ishte Faik Konica. Duke filluar nga viti 1896, austriaket e sponsorizuan ate te publikonte nje gazete/reviste te titulluar 'Albania'. Qellimi ishte ngritja e ndergjegjes nacionale midis albanasve/shqiptareve. Me poshte tregohet faqja e pare e ketij publikimi. Konica perfshiu ne brendesi te shqiponjes kryqin dhe nen te simbolin otoman, gjysme-henen me hyll. Nen shqiponje shkruhej: "Unguibus et rostro". Une do ta shqiperoja si: "Me kthetra dhe sqep". Ishte pikerisht ajo c'ka austriaket kerkonin ... Ne te vertete, Konica nuk kishte as respektin me te vogel per besimet fetare dhe zyrtarisht ai nuk u be as edhe nje here nenshtetas shqiptar. Me ne fund, ne 30 Janar, 1924, ai e braktisi shtetesine turke dhe mori ate amerikane. Ri-zbulimi i 'Flamurit te Skenderbeut' nga Konica nuk pati ndonje ndikim ne Shqiperi. Eqrem Bej Vlora, qe jetoi nje pjese te madhe te jetes se tij ne Viene, ku dhe vdiq, ne kujtimet e tij (3) shkruan: "E pra në 28 Nëntor kryeobjektivi i ditës, flamuri si simbol i pavarësisë, me atë pakujdesinë tipike shqiptaro-lindore, ishte harruar. Për më tepër, shumica, nuk e dinte sesi ishte ai. Kurrkush më përpara as e kishte parë, as e kishte mbajtur. Askush në Vlorë nuk kishte flamur në shtëpi. Shtetformuesit ranë në hall dhe vështruan njëri-tjetrin të hutuar." Nuk jam ne gjendje te kuptoj se c'fare nenkuptonte Eqrem Bej me "pakujdesine tipike shqiptaro-lindore" , por ne te njejtin paragraf ai shkruan: "kur ngrita flamurin shqiptar në ballin e shtëpisë sonë, disa kosovarë të mirë më thanë:”shumë mirë e bëtë ju të diturit, që ngritët flamurin e babë Kralit (pra të perandorit Franc Jozef) se tani nuk kanë më se ç’të na bëjë as serbi i poshtër, as malazesi morracak. Kur pyeta se ku e kanë parë shqiponjën e zezë, m’u përgjigjën krenarisht:”tek ushtarët e babë Kralit” në Pazarin e Ri." Seleksionimi i shqiponjes me dy koke si simbol nacional u pranua pa ndonje problem. Ne vitin 1914 te gjitha fuqite e medha e kishin njohur Principaten Shqiptare dhe shenjat e saj identifikuese. Skenderbeu u thirr perseri ne skene por kete radhe flamurit te tij ju hoq mesazhi kristiano-orthodhoks. P avaresisht se ku dhe kur filloi perpjekja per ringjalljen e 'Skenderbeut ateist' duhet nenvizuar se shqiponja me dy koke ishte perhapur midis shqiptareve te hershem shume kohe perpara lindjes se Skenderbeut. Ne pergjithesi, drejtuesit e derguar nga Bizanti, apo dhe vendas te kthyer ne vasale, mbanin kete simbol si shenje te dallimit fetar dhe klasor. Ne kete kendveshtrim, emertimi 'flamur i Skenderbeut' eshte thjesht nje pavertetesi historike. Barleti shkruante se Skenderbeu kishte luftuar nen simbolin e shqiponjes me dy koke. Te njejten gje kishin bere drejtues/princa/mbreter serbe, malazeze, ruse, austriake, etj, ne perpjekje per mbrojtjen e vendeve te tyre nga otomanet. Megjithate historia tregon se dhe mbajtesit e flamureve identike e kane vrare dhe shkateruar njeri-tjetrin. Me poshte tregohen dy flamure nga Lufta e Pare Boterore; nje austriak dhe nje serb. Flamur austriak - WWI Flamur nen te cilin luftuan ushtaret austriake ne Luften e Pare Boterore Flamur serb - WWI Flamur serb i zene nga trupat austriake gjate Luftes se Pare Boterore. Mbarimi i Luftes se Pare Boterore coi ne ri-ndarjen e Europes. Shtete te reja u krijuan dhe bashke me to nacinalizma te reja. Nje nga keto nacionalizma ishte dhe ai shqiptar. Ndersa ne konrollin Zogist dhe Enverist te vendit, nacionalizmi mbahej nen kontroll, ne ditet tona situata eshte komplet ndryshe. Eshte bere e zakonshme qe dikush te beje shenjen e 'shqiponjes shqiptare' dhe te brohorase parulla 'patriotike'. Ky lloj ultra-nacionalizmi i vonuar i ngjan nje femije qe dikush i dha nje loder te re. Femija i entuziasmuar vapron neper mehalle duke ju treguar njerzve lodren pa kuptuar qe mallaxhinjte e kishin patur kete lojder dhe lojtur me te shume kohe me pare. Femija do te vrapoje deri sa ta lodhet ... ose do te ndaloje kur te rritet ! Por deri sa te vije ai moment, njerez te ndryshem, politikane apo kriminele ordinere do te fshihen mbas simboleve 'atdhetare' ... Djemte e rinj qe kalojne La Manshin, (La Manche), ne menyre te paligjshme, do te vazhdojne te bejne shenjen e shqiponjes, ndersa disa protestues ne Londer do te mbulojne me 'flamurin e Skenderbeut' statujen e Winston Churchill-it. Mbase keto jane shenja qe ultra-nacionalizmi shqiptar ka mbetur ne udhekryq ... Shenime dhe sqarime Ne shkrim jane perdorur termat albanas, arnaut, shqiptar dhe forma te ngjashme. Jam perpjekur ti perdor keto terma bazuar ne rrjedhen historike dhe rekorded e kohes. 1- Ketu tregohet si ka ndryshuar shtrirja e Perandorise se Shenjte Romake ne kohe: https://en.wikipedia.org/wiki/Holy_Roman_Empire#/media/File:HRR.gif 2- Rekorded e kohes perdorin dy emerime; albanas per besimtaret katolike dhe arnaut per besimtaret myslymane. 3- Eqerem bej Vlora / Kujtime 1885-1925 - Faqe: 313, 314 Nentor, 2022

Fiset ilire. Origjina e ilireve. Kush ishin Iliret ? Pershkrimi i luftrave romako-ilire nga historiani Appian i Aleksandrise. Lufta e Dyte Romako - Iliriane. Nga historiani Appian. Materiali i paraqitur me poshte eshte vazhdim i shqiperimit te nje punimi te historianit Appian i cili vecohet per pershkrimet e detajuara qe ka lene rreth luftrave te shumta te Perandorise Romake. Ai ka shkrojtur dhe per luftrat qe u zhvilluan midis romakeve dhe fiseve ilire. Pjesen e pare ju mund ta lexoni KETU . Megjithese materiali ne vazhdim mund te kuptohet fare kollaj, nje ide me e qarte krijohet ne se lexohen te dy pjeset. Appian ka jetuar midis viteve 95 dhe 165 te Eres Kristiane. Fiset ilire - sipas Appian 6- Keta njerez (1), gjithashtu Pannonians, Rhaetians, Noricans, Mysians (te deges Europiane) dhe fiset e tjera fqinje qe banonin ne bregun e djathte te Danubit dalloheshin nga njeri tjetri. Romaket i veconin keto popullata duke emeruar cdo grup perkates me nje emer te vecante, njesoj sic benin greket midis tyre, por Roma e konsideronte te gjithe Ilirine si nje hapesire te vetme. Si dhe kur lindi kjo ide une nuk kam mundur ta gjej, por di te them se ky emerim vazhdon deri me sot. Romaket taksojne te gjitha popullatat qe banojne duke filluar nga burrimet e Danubit deri ne brigjet e Detit te Zi. Kjo eshte nje takse e vecante qe quhet "Taksa Iliriane". Perse romaket i pushtuan keto vende dhe cilat ishin shkaqet e verteta ose pretekset e luftrave, keto une i kam sqaruar ne shkrime e mia qe bera kur isha ne Krete. Inkurajoj ata qe dine me shume rreth ketyre ceshtjeve ti bejne ato te njohura. Une do te shkruaj vetem ato c'ka di. Lufta e Pare Iliriane 7- Agroni ishte mbret i asaj pjese te Ilirise qe lokalizohej prane detit Adriatik dhe qe ndodhej mbi hapesiren qe Pirroja, Mbreti i Epirit, dhe pasardhesit e tij kishin nen kontroll. Agroni pushtoi nje pjese te Epirit, gjithashtu ishullin e Korfuzit (Corcyra), qytetin e Durresit (Epidamnus) dhe me vone ishullin Hvar (Ne Kroaci - Dikur quhej Faros). Ne keto vende ai vendosi garnizone ushtarake. Kur me floten e tij ai filloi te kercenonte pjeset e tjera te Adriatikut, banoret vendas ju luten Romes per ndihme. Romaket derguan ambasadoret e tyre ne ishullin Issa (Ishulli Vis ne Kroacine e sotme) ne menyre qe ti benin te qarte Agronit problemet qe ai po ju krijonte(2). Anijet Iliriane sulmuan te derguarit e Romes, qe ishin duke lundruar drejt ishullit ne fjale, dhe vrane ambasadorin Cleemporus, ndersa ambasadori tjeter Roman Coruncanius arriti te largohej. Menjehere pas kesaj ngjarje, romaket pushtuan si bregdetin ashtu dhe brendesine tokesore te Ilirise(3). Gjate kesaj kohe, Agroni kishte vdekur. Ai la mbas nje djale shume te vogel qe quhej Pinnes. Agroni i kishte dhene gruas se tij(4) te drejten e mbikqyrjes dhe kontrollit te femijes megjithese kjo e fundit nuk ishte mamaja biologjike e djalit. Demetrius, qe ishte guvernatori i Agronit ne ishullin Hvar (Faros), dhe gjithashtu kishte nen kontroll edhe ishullin e Korfuzit (Corcyra), ja u dorzoi me tradheti te dy keto vende forcave pushtuese romake. Me pas, romaket hyne ne aleance me Durresin (Epidamnus) dhe shkuan ne ndihme te ketij qyteti dhe te qytetit Issa qe gjithashtu ishte rrethuar nga iliret. Keta te fundit e nderprene rrethimin dhe u larguan me nxitim. Nje nga fiset e tyre, qe quhej Atintani, u hodh ne anen e romakeve. Pas ketyre ngjarjeve, e veja e Agronit dergoi ambasadore ne Rome dhe afroi t'ju kthente romakeve te burgosurit dhe dezertoret e kapur(5). Teuta kerkoi falje per gjithe ato qe kishin ndodhur ne te kaluaren dhe sipas saj per kete ishte fajtor Agroni dhe jo ajo vete. Pergjigjia qe ambasadoret morren ishte qe tashme Korfuzi, Hvar, Issa, Durresi dhe Atintani ishin subjekte te Romes. Pinnes mund te mbante c'fare kishte mbetur nga mbreteria e Agronit dhe ne se ai deshironte ti kontrollonte territoret e lartpermendura duhej te mbetej mik i romakeve. Ai mund te mbante jo me shume se dy Illyrian pinnaces (Lloj mjeti lundrues), te dyja te pa-armatosura dhe nuk mund te lundronte me ne Jug se qyteti i Lezhes (Lissus). Teuta i pranoi te gjitha konditat. 8- Ky ishte konflikti i pare dhe marrveshja pasuese midis romakeve dhe ilirianeve. Pa humbur kohe, romaket cliruan Korfuzin dhe Apollonine. Si shperblim per tradhetine qe ai i beri njerezve te tij, ata i dhane Demetrius disa keshtjella por me disa kushte strikte dhe kerkonin nga ai zbatimin e plote te ketyre kerkesave. Kete ata e bene sepse kishin dyshime mbi karakterin e tij, te cilin ai nuk vonoi ta tregonte. Lufta e Dyte Iliriane Ndersa romaket ishin te angazhuar ne nje lufte tre vjecare me Galet (Gauls) ne lumin Po(6), Demetrius duke menduar se ata i kishin duart e lidhura organizoi nje fushate piraterie. Ai mblodhi rreth vetes istrians (Istria eshte pjese e Kroacise se sotme), qe ishte nje fis tjeter ilirian, dhe shkeputi Atintani nga Roma. Romaket, pasi kishin mbaruar pune me galet, menjehere derguan nje flote ushtarake dhe i shkateruan piratet. Ne vitin ne vazhdim(7) romaket marshuan kunder Demetrius dhe ilireve, shokeve te tij keqberes(8). Demetrius ja mbathi per ne Filipi, Mbreti i Maqedonise. Por, kur ai u rikthye ne zanatin e tij te vjeter ne Adriatik, romaket e vrane ate dhe shkateruan totalisht Hvar (Faros), qytezen e origjines se tij qe gjithashtu ishte lidhur me krimet e Demetrius. Romaket nuk trazuan ilirianet qe ishin nen kontrollin e Pinnes, i cili perseri ju kerkoi atyre te mbronin zoterimet e tij. Dhe ky ishte fundi i luftes se dyte dhe marrveshja midis romakeve dhe ilirianeve. 9- Ngjarjet qe paraqiten me poshte une i kam shkrojtur ashtu sic i kam gjetur dhe jo ne renditjen kohore se kur ato kane ndodhur. Si te thuash, jam perqendruar ne cdo nacionalitet ilirian ne menyre te vecante. Lufta e Trete Maqedonase Ndersa romaket ishin ne lufte me Perseun, (Pasardhes i Filipit), mbretin e Maqedonise, Genti (Genthius) nje prijes Ilirian, beri nje aleance me Perseun bazuar ne pagese dhe sulmoi Ilirine Romake. Kur romaket derguan tek ai ambasadoret e tyre qe te diskutonin rreth ketij problemi, Genti i prangosi ata dhe i akuzoi se kishin ardhur si spiune dhe jo si te derguar paqesore. Gjenerali romak Anicius(10) ne krye te nje ekspedite detare kapi disa nga anijet e Gentit dhe me vone e sulmoi ate ne toke. Ai i mundi forcat e Gentit i cili per vete u strehua brenda nje fortese. Kur ky ju lut Anicius qe ta falte, gjenerali i kerkoi Gentit qe te dorzohej tek trupat romake. Genti kerkoi tre dite kohe qe te konsideronte kete oferte por gjate kesaj periudhe pasuesit e tij e kishin braktisur ate dhe ishin hedhur me anen e romakeve. Genti kerkoi nje takim me Anicius dhe duke rene ne gjunje i kerkoi atij meshire ne menyren me te peshtire. Anicius e inkurajoi kriminelin qe i dridheshin gjunjet, e ndihmoi te ngrihej me kembe, dhe e ftoi ate per dreke. Pasi gostia mbaroi dhe Genti po largohej, gjenerali urdheroi oficerat e tij ta arestonin ate dhe ta burgosnin. Pas kesaj, Anicius dergoi Gentin dhe djemte e tij ne Rome si nje shenje triumfi. E gjithe lufta me Gentin mbaroi brenda 20 diteve. Kur Aemilius Paullus, pushtuesi i Perseut u kthye ne Rome, ai mori nga Senati nje urdher sekret qe te shkonte ne nje mision special ne lidhje me 70 qyteza qe kishin qene nen kontrollin e Gentit. Banoret ishin shume te alarmuar, por Aemilius ju premtoi atyre se do ti falte per ato qe kishin bere ne se ata i sillnin atij te gjithe arin dhe argjendin qe kishin ne zoterim. Kur ata pranuan kete kusht, Aemilius dergoi nga nje kompani ushtaresh ne cdo qyteze dhe ju kerkoi oficereve te vepronin ne te njejten dite. Ai i urdheroi komandantet e tij qe sa te lindte djelli keta te fundit te lajmeronin menjehere banoret qe brenda tre oresh te sillnin te gjithe parate e tyre ne tregun e qytezes respektive. Pasi te kishte ndodhur kjo, ushtaret duhet te rembenin ate c'kishte mbetur. Ne kete menyre, Paullus bastisi 70 qyteza ne nje ore. 10- Ardei dhe Palarii, dy fise te tjera ilire, kryen nje sulm plackites ne Ilirine Romake. Romaket duke qene te preokupuar me probleme te tjera(12) derguan disa ambasadore qe ti frikesonin ata. Keto fise refuzuan ti bindeshin Romes; si kunderpergjigje ajo mblodhi nje ushtri te perbere nga 10,000 kembesore dhe 600 kalores dhe i dergoi kunder tyre. Kur iliret mesuan rreth kesaj levizje, dhe nga qe nuk ishin akoma te pregatitur per luftime, ata derguan ambasadore qe te kerkonin falje. Senati i urdheroi ata te demshperblenin palet qe kishin demtuar. Nga qe ata ishin shume te ngadalte ne permbushjen e mareveshjes, Consulli Fulvius Flaccusnote u nis drejt tyre. Kjo lufte u kthye ne nje eskursion, them keshtu nga qe nuk mund te gjej ndonje shprehje tjeter si ta perkufizoj ate. Sempronius Tuditanus dhe Tiberius Pandusa filluan nje lufte me lapydes(13) qe jetonin ne mes te Alpeve dhe me sa duket i nenshtruan ata. Po ashtu, Lucius Cotta dhe Metellus nenshtruan fisin Segestani. Te dy fiset e permendura me lart u revoltuan perseri(14). Me shume rreth ilireve Kush ishin Iliret ? Iliret - Origjina dhe fiset e tyre Sqarime te rendesishme 1- Ky shkrim eshte vazhdim i pjeses se pare qe ben fjale per Iliret, origjinen dhe fiseve te tyre. Shkrimi gjendet KETU . 2- Kjo ndodhi ne Vjeshte te vitit 230 Para Eres Kristiane. 3- Kjo ndodhi ne vitib 229 Para Eres Kristiane. Komandanti i forcave detare ishte Konsulli Gnaeus Fulvius Centumalus. Komandanti i forcave tokesore ishte Lucius Postumius Albinus. 4- Behet fjale per Teuten. 5- Kjo ndodhi ne Pranvere te vitit 228 Para Eres Kristiane. 6- Kjo ndodhi ne vitet 225 - 222 Para Eres Kristiane. 7- Kjo ndodhi ne vitin 219 Para Eres Kristiane. 8- Romaket ishin detyruar te godisnin ish aleatin e tyre sepse mardheniet me Kartagjenen (Cartage) ishnin ne nje nivel shume te keq. Lufta ishte duke u afruar dhe Roma kerkonte qetesi ne "bashten" mbrapa shtepise se saj. Komandantet romake ishin Lucius Aemilius Paullus dhe Marcus Livius Salinator. 9- Kjo ndodhi ne vitin 169 Para Eres Kristiane. 10- Praetor Lucius Anicius. 11- Kjo ndodhi ne vitin 167 Para Eres Kristiane. 12- Luftime ne Numantine/Spanjen e sotme dhe revoltat e sklleverve ne Eunus/Sicili. Ngjarje te vitit 135 Para Eres Kristiane. 13- Kjo ndodhi ne vitin 129 Para Eres Kristiane. 14- Kjo ndodhi ne vitin 129 Para Eres Kristiane. Kunder tyre u nisen Konsujt Lucius Aurelius Cotta dhe Lucius Caecilius Metellus. Shenim i rendesishem: Materiali eshte perkthyer nga punimet e listuara ne http://www.livius.org/ Marre ne date 25 Shkurt, 2021 Mirenjohje dhe falenderime punes profesionale dhe pasionate qe ekipi i Livius ben per zbulimin dhe identifikimin e materialeve me vlera te ralla historike. Shkurt, 2021

Shpesh thuhet se shqiptaret krijuan Greqine. Atehere dicka nuk shkon ketu ... Ku jane monumentet e heronjve ? Kryeqyteti i pare shqiptar Perpara disa ditesh pashe nje dokumentar te nje gazetari te njohur ne televizionet dhe mediat sociale. Titulli i dokumentarit: "Kryeqyteti i vjeter shqiptar i Greqise" . Mes paralelizmave, hipotezave dhe tjetersimeve historike, gazetari mbronte pozicionin e tij se Greqine e kishin ndertuar arberoret, apo me sakte shqiptaret. Ne qytetin shqiptar te Nafplios ata organizuan qeverine e pare, parlamentin e pare, nxorren kryeministrin e pare grek dhe keshtu me rradhe ... Me pas dicka ndodhi dhe nje grup i vogel grekesh ju vodhen shqiptareve te gjitha arritjet. Ju morren kulturen, traditat, qeverine bile i persekutuan duke ju ndaluar dhe gjuhen. Me fjale te tjera, i shtypen aq shume sa dhe sot e kesaj dite ata flasin shqip me frike dhe ndrojtje. Per te shmangur ndonje problem me qeverine e Athines, nje person i pa identifikuar i filmoi shqiptaret e Nafplios fshehurazi ne menyre qe te mbronte identitetin e tyre. Ku i dihet, ne se zbuloheshin ata mund te perfundonin dhe ne burg ... Po pranoj si te verteta te gjitha sa prezantuesi tha ne dokumentarin ne fjale. Po i konsideroj 100% shqiptare te gjithe "arberoret" e Greqise. Po e konsideroj revolucionin e vitit 1821 si nje lufte civile shqiptare. Per te mbeshteur kete pozicion po sjell nje grimce historike. Ne mbremjen e betejes se fundit, Marko Bocari mblodhi luftetaret e tij dhe i urdheroi te prisnin nje menge te kemishave te tyre dhe te lidhnin nga nje shami ne koke. Ne erresiren e nates, keto "modifikime" ne veshje do te sherbenin si shenja dalluese midis miqve dhe armiqve qe ishin te ngjashem si ne veshje ashtu dhe ne gjuhe. Marko Bocari u vra. Shoket e lidhen trupin e tij qe te qendronte drejt mbi kale dhe e cuan bashkeluftetarin ne Mesolongji ku dhe e varrosen me nderimet qe i takonin komandantit te tyre. Por, perpara se te benin kete, ata ne shenje hakmarrje ju prene koken 50 shqiptareve te tjere qe kishin zene rober. Piktura ne fillim te faqes eshte punim i piktorit gjerman Peter von Hess dhe tregon pritjen qe banoret e Nafplios i bene princit bavarez, 17 vjecarit Otto. Ai u kurorezua mbret i Greqise moderne dhe qendroi ne fron nga viti 1832 deri ne vitin 1862. Mendoj se piktura eshte nje material propagandistik dhe e ngjashme me shume piktura te kohes ku njerzit 'fluturonin' nga gezimi kur shikonin mbretin dhe parine. Nje pikture me realiste do te dukej, pak a shume, si kjo ketu. Otton e shoqeruan disa anije luftarake, te derguara nga fuqite e kohes. Ato e pershendeten kurorezimin e tij me 21 te shtena topash. Mesazhi ? Te 'medhenjte' kishin vendosur te krijonin shtetin grek dhe per kete ishin gati te luftonin deri ne fund. Lind pyetja: Perse kancelarite europiane, vecanarisht bavarezet, ishin kaq te pasionuar pas Greqise ? Ne se shqiptaret ishin forca kryesore perse mos ndertonin ata Shqiperine ? Bile bavarezet shkuan aq larg sa ndertuan nje 'Greqi te vogel' ne qender te Mynihut. Kaq te paditur te kishin qene ata sa qe 'kryengritjen shqiptare' ta quanin 'revolucioni grek' ?! Po tekstet shkollore, programet e universiteteve, institucione kerkimoro-shkencore, media te varrura dhe te pavarrura, perse e perkufizojne kryengritjen e 1821 si "Griechische Revolution" ? Po muzeumet e ngritura ne perkujtim te ketij revolucioni dhe rolit te gjermaneve ne krijimin e Greqise moderne si shpjegohen ? Kane kaluar perafersisht 200 vjet qe kur shqiptaret krijuan kryeqytetin e pare te Greqise. Ndersa ne vitin 1925 perfundimisht ata shpallen Tiranen si kryeqytetin shqiptar te shqiptareve. Besoj se eshte momenti qe heronjte shqiptare qe krijuan Greqine te zene vendin e tyre real dhe jo vetem ne TV apo FB. Do sugjeroja: 1- Mbrapa monumentit te Skenderbeut te vendoset Kolokotroni mbi kale, duke pare ne drejtim te godines te universitetit Nene Tereza. 2- Portit te famshem te jahteve luksoze qe do te ndetohet ne Durres ti vihet emri i "Admirales Rebele" dhe politikanes te njohur Bubulina Laskarina. 3- Nje institucioni ushtarak, apo policor, ti vihet emri i luftetarit te famshem Marko Bocari. A nuk ishin keta shqiptare themeluesit e shtetit grek ? Greket e njohin dhe nderojne kontributin e tyre. Kudo ne Greqi gjen emrat e Theodhorit, Bubulines, Markos, etj. Ka erdhur koha qe heronjte arberoro-shqiptare qe krijuan Greqine te kthehen ne shtepi ! Janar 2023

Benjamini nga Tudela ishte nje nga udhetaret e hershem dhe te pare qe shkrojten pershtypjet e tyre. Shkrimet e tij jane te nje rendesie te vecante sepse japin nje kendveshtrim shume interesat te vendeve qe ai vizitoi gjate viteve 1159-1173. Udhetimet e Benjaminit nga Tudela. Vitet: 1159 - 1173 Ne vitin 1159, Benjamini, (I biri i Johanit), nga Tudela(1) nisi nje udhetim 14 vjecar gjate te cilit ai vizitoi shume vende te botes, perfshi Italine, Greqine, Sirine, Palestinen, Mesopotamine, Persine, Arabine, etj. Ai qendroi ne me shume se 300 qytete. Pershkrimet e tij kane nje vlere te jashtezakoneshme historike dhe sherbyen si burrim informacioni jo vetem ne kohen e tij por dhe ne shekujt qe do te pasonin. Une shqiperova fragmentin qe mbulon udhenim neper keto qytete/fshatra/vendbanime: Taranto, Brindisi, Corfuz, Patra, Nafpaktos, Kriso, Korinth, Thiva, Vllahia, Armilo, Visena, Selanik, Abydos, Kostandinopoje. Pervec detajeve qe kane te bejne me komunitetet hebraike, ne kete pjese te librit jepen disa informacione shume interesante rreth etnicitetit dhe perberjes se popullatave, traditave respektive, etj, ne disa zona/qytete te Italise se jugut dhe Greqise duke arritur piken kulminante me qytetin e Kostandinopojes. Trani(2) eshte nje qytet i madh dhe elegant. Qe ketu, Shen Nikola i Barit ndodhet nje dite larg. Bari dikur ishte nje qytet i madh por u shkateruar nga Uilliam, Mbreti i Sicilise. Tani kane mbetur vetem renoja dhe nuk ka banore, as hebrej dhe as kristiane. Nje dite e gjysem larg qe ketu ndodhet Taranto, nje qytet i degjuar i Kalabrise, banoret e te cilit jane greke. Taranto eshte nje qytet i madh dhe perfaqsuesit e treqind hebrejve qe jetojne aty jane R. Mali, R. Nathan dhe K. Israel. Nje dite udhetim qe ketu ndodhet Brindizi, nje qytet tjeter bregdetar. Aty jetojne rreth dhjete hebrej, te cilet si profesion kane ngjyrosjen e tekstileve. Qe ketu, pas dy dite udhetimi arrin ne qytetin e Otrantos, ne brigjet e detit Grek. Perfaqsuesit e peseqind hebrejve qe jetojne ne kete qytet jane R. Menacem, R, Khaleb, R. Meier dhe R. Mali. Qe nga ky port, pas dy dite lundrimi, arrihet ne ishullin e Korfuzit ku jeton vetem nje hebre, i qojtur R. Josef, me profesion ngjyrues tekstilesh. Ne kete vend mbaron dhe kontrolli i Mbreterise se Sicilise (3). Nga Korfuzi, pas dy dite lundrimi arrin ne brigjet e Artes, qe jane pjese e perandorise te Manuelit, mbretit te Greqise. Ne keto brigje ndodhet nje fshat me rreth njeqind banore hebrej, perfaqsuesit e te cileve jane R. Shelaciah dhe R. Herkules. Dy dite me tutje ndodhet Ahelus, (Shenimi im: Mbase nje vendbanim prane lumit me te njejtin emer), ku banojne dhjete hebrej, perfaqsuesi i te cileve eshte R. Shabthai. Gjysme dite larg ndodhet Anatolika, nje vendbanim ne gjirin detar. Qe ketu, nje dite lundrim, ndodhet Patra. Ky eshte qyteti i mbretit grek Antipatros(4), njerit prej kater mbreterve qe morren fuqine pas Aleksandrit. Ne qytet ka godina te medha antike dhe rreth pesedhjet hebrej jetojne ketu, perfaqsues te te cileve jane R. Isaac, R. Jacob dhe R. Samuel. Gjysem dite lundrim te con ne portin e Lepantos. Perfaqsuesit e njeqind hebrejve qe banojne aty jane R. Gisri, R. Shalom dhe R. Abraham. Qe nga Patra, nje dite e gjysem udhetim ndodhet Kriso. Dyqind hebrej jetojne ne zonat prane malit Parnasos. Ata merren me agrikulture ne tokat dhe pronat e tyre. Perfaqsues kane R. Solomon, R. Caim dhe R. Jedaiah. Udhetimi per ne Korinth zgjat tre dite. Ne kete qytet jetojne rreth treqind hebrej, shefat e te cileve jane R. Leon, R. Jacob dhe R. Ezekias. Tre dite larg ndodhet qyteti i Thives(5) ku jetojne rreth dymije hebrej (Shenimi im: I gjithe qyteti kishte jo me shume se 3,500 banore). Keta jane prodhuesit me te degjuar, te mendafshit dhe pluhurave te kuqeremta, ne te gjithe Greqine. Midis tyre ka shume shkollare te shquar Talmudike (Theologjise Hebraike) dhe burra famoze te epokes tone. Perfaqsuesit e ketij komuniteti jane rabai i madh R. Aaron Koti, vellai i tij R. Moses, R. Cija, R. Elijah Tareteno dhe R. Joktan. Pervec Kostandinopojes, ne pjese te tjera te Perandorise Greke nuk mund te gjesh dijetare te kalibrit te tille. Tre dite udhetim te cojne ne Negropont, (Shenimi im: vendbanim ne ishullin Euboea), nje qytet i madh bregdetar ku ndalojne dhe pushojne tregetare nga vende te ndryshme. Perfaqsuesit e dyqind hebrejve qe banojne ketu jane: R. Elijah Psalteri, R. Emanuel dhe R. Khaleb. Qe nga kjo pike deri ne Jabustrisa(6) eshte nje dite udhetim. Ky qytet shtrihet prane detit dhe eshte strehe e rreth njeqin hebrejve me kryetare R. Josef, R. Samuel dhe R. Nethaniah. Rabenica(7) qe ndodhet nje dite larg ka rreth njeqind hebrej, te cilet perfaqesohen nga: R. Joseph, R. Eleasar dhe R. Isak. Nje dite me tutje gjendet qyteza Sinon Potamo, ose Zeitun, pesedhjet hebrenjte e te ciles pefaqesohen nga: R. Solomon and R. Jakob. Ketu hyjme ne zonen e qojtur Vllahia, banoret e te ciles quhen vllahi. Ata jane te shpejte si sorkadhet dhe zbresin nga malet e tyre ne fushat e Greqise duke kryer vjedhje dhe bastisje. Asnjeri nuk guxon te filloje nje lufte me ta; as te provoje ti vere ata nen kontroll. Keta njerez nuk jane te krishtere. Emrat e tyre kane origjine hebraike. Bile, disa thone se ata kane qene hebrej dhe pikerisht ky eshte nacionaliteti qe ata ndjekin. Kur bie rasti qe takojne ndonje izraelit ata e vjedhin por asnjehere nuk e vrasin ate, sic bejne me greket. Ata nuk ndjekin ndonje besim fetar. Nga ketu, pas dy ditesh mberin ne Gardiki, nje vendbanim i renuar qe popullohet nga pak hebrej dhe greke. Dy dite me tutje, ne bregdet, ndodhet qyteti i rendesishem tregetar i qojtur Armiro i cili vizitohet shpesh nga venedikasit, pizianet, genovezet dhe shume tregetare te tjere. Armiro eshte nje qytet i madh ku banojne katerqin hebrej qe kane per shefa R. Shiloh, R. Josef - plaku dhe R. Solomon, i cili eshte dhe presidenti i bashkesise. Pas nje dite rrugetimi vjen Bissina (Shenimi im: Sot nuk dihet ku ishte lokalizuar ky vendbanim). Perfaqsuesit e njeqind hebrejve qe banojne ketu jane: rabi R. Shabtha, R. Solomon dhe R. Jacob. Qyteti i Selanikut(8) ndodhet larg dy dite lundrim. Ai ishte ndertuar nga mbreti Seleucus, nje nga kater udheheqesit greke qe morren pushtet pas Aleksandrit. Eshte nje qytet shume i madh dhe aty banojne rreth peseqind hebrej. Rabi Samuel dhe djemte e tij jane shkollare te nderuar, Samueli eshte emertuar perfaqsues i banoreve hebrej nga vete mbreti. Dhenduret e tij, R. Shabthai, R. Elijah dhe R. Micae, gjithashtu banojne ne kete qytet. Hebrejte jane shume te shtypur ne kete vend dhe jetojne nepermjet artizanatit. Mitrici(9) ndodhet dy dite me tutje. Aty jetojne rreth njezet hebrej me perfaqesues R. Isaiah, R. Makhir dhe R. Eliab. Dhrama, ndodhet dy dite larg. Aty banojne rreth 140 hebrej, shefat e te cileve ishin R. Mihael dhe R. Josef. Qe ketu, nje dite udhetim eshte Kristopolis ne te cilin banojne rreth njezet hebrej. Qe ketu, pas tre ditesh lundrimi, arrin ne portin Abydos. Qe ketu, pas nje udhetimi pese ditor neper nje rruge malore arrin ne Kostandinopoje, kryeqendren e te gjithe Perandorise Greke ku ndodhet dhe rezidenca e perandorit Manuel(10). Nen komanden e tij, dymbedhjet oficera princerore qeverisin te gjithe perandorine. Keta drejtues kane pallatet e tyre respektive ne Kostandinopoje, gjithashtu zoterojne fortesa dhe qytete ne vendet qe qeverisin. I pari ne rang i ketyre drejuesve mban titullin Prepositus Magnus. I dyti mban titullin Megas Domestikus, i treti mban titullin Dominus, i katerti mban titullin Megas Dukas, i pesti mban titullin Ekonomus Magnus. Te tjeret mbajne tituj te ngjashem me ata te permendur me siper. Perimetri i qytetit te Kostandinopojes eshte i gjate tete milje. Gjysma e qytetit eshte e vendosur ne anen kontinentale, ndersa pjesa tjeter ne anen e detit. Dy "krahe" detesh bashkohen pikerisht ketu; njeri eshte zgjatimi i Detit Rus dhe tjetri zgjatim i Detit Spanjoll. Ne Kostandinopoje mbizoteron levizja dhe zhurma. Kjo situate eshte rezultat i pranise te madhe te njerezve te biznesit qe vershojne nga toka dhe deti, nga te gjitha anet e botes, per qellimet e tyre ekonomike. Ne mes te ketyre njerezve do te gjesh tregetare nga Babilonia dhe Mesopotamia, nga Media dhe Persia, nga Egjypti dhe Palestina, po ashtu nga Rusia, Hungaria, Patzinakia (Zone ne Azine qendrore), Budia (Mbase zona qe besonin ne Budizem), Lombardi dhe Spanje. Ne kete kendveshtrim, qyteti konkurohet vetem nga Bagdadi, kryeqendra e mohamedaneve. Ne Kostandinopoje ndodhet nje vend faljesh qe quhet Shen Sofia, qe njekohesisht eshte qendra e Papes te Grekerve te cilet jane ne konflikt me Papen e Romes. Ndertesa ka aq shume altare sa cka dhe viti dite. Brenda saj ka objekte me vlere te pa imagjinueshme te cilat shtohen cdo vit nga kontributet e dy ishujve dhe qyteteve dhe fshatrave rreth e rrotull. Faltoret e tjera ne bote, te mara te gjitha se bashku, nuk mund ta barzojne pasurine e Shen Sofise. Ajo eshte e zbukuruar me kollona ari dhe argjendi, me nje numur te pafund lampash te krijuara prej materialeve te permendura me lart. Hipodromi eshte nje vend publik, afer me muret e pallatit, ndertuar posacerisht per aktivitetet sportive te mbretit. Cdo vit, ketu festohet ditelindja e Jezusit te Nazaretit, (Ditelindja e Krishtit), me gezim te madh popullor. Ne keto raste, ju mund te shihni perfaqsues nga te gjithe nacionalitetet dhe pjese te ndryshme te botes qe festojne me nje manifestim mahnites ku ekspozohen luane, arinj, leoparde dhe kuaj te eger, po ashtu zogj qe jane trajnuar te luftojne kunder njeri-tjeterit. I gjithe ky “sport”, qe nuk mund te perseritet diku tjeter, zhvillohet ne prezence te mbretit dhe mbretereshes. Si rezidence te tij, Mbreti Manuel ka ndetuar nje pallat te madh prane bregut te detit, ngjitur me pallatin e ndertuar nga para-ardhesit e tij. Ketij kompleksi i eshte vene emri Blachernes(11). Kollonat dhe muret jane te mbuluara me flori te paster. Te gjitha luftrat antike, si dhe ato qe ka zhvilluar ai, prezantohen me piktura. Froni perandorak ne kete pallat eshte prej ari dhe i zbukuruar me gure te cmuar. Nje kurore e arte eshte varrur nepermjet nje zinxiri, po prej ari, dhe qendron mbi fron ne lartesine qe i jep mundesi perandorit te ulet nen te. Kjo kurore eshte e zbukuruar gjithashtu me gure te cmuar qe kane nje vlere te paimagjinueshme. I tille eshte shkelqimi i ketyre diamanteve saqe edhe pa ndonje drite nga jashte ato ndricojne dhomen ku mbahen. Eshte e pamundur qe te pershkruhen ne menyre te sakte te gjitha objektet mbreselenese qe njeriu shikon ketu. Sasia e kontributit ekonomik qe sillet cdo vit ne Kostandinopoje, nga te gjitha hapesirat e Greqise, eshte shume i madh. Kulla te tera mbushen me mendafsh, tekstile te kuqeremta dhe ar. Keto pasuri dhe ndertesa nuk kane te krahasuar ne te gjithe boten. Thuhet se kontributi i vet qytetit arrin cdo dite shumen e 20,000 florins (Monedha ari). Kjo shume mblidhet nga qirate e hoteleve, pazareve dhe taksave qe paguhen nga tregetaret qe vijne nga deti dhe toka. Greket qe banojne ketu jane ekstremisht te pasur dhe zoterojne pasuri te shumta ne ar dhe gure te cmuar. Ata vishen me kostume mendafshi te stolisura me flori dhe materiale te kushtueshme. Ata ngasin kuaj(12) dhe me paraqitjen e tyre shembellejne si princa. Vendi eshte i pasur dhe prodhon lloj-lloj ushqimesh te vecanta, po ashtu shume buke, mish dhe vere. Ata jane te talentuar ne shkencat greke dhe jetojne ne menyre te kenaqeshme sipas thenies: “Cdo burre me veren e tij, nen fikun e tij”. Greket marrin ne pune ushtare nga te gjitha nacionalitetet, te cilet ata i quajne "loazim" (barbare), dhe ne kete menyre vazhdojne luftrat e tyre kunder sulltan Masud, mbretit te Thogarmi (Seljuks), qe quhen turq. Ata ne vetvete nuk kane shpirt luftarak dhe, njesoj si grate, jane te pa-afte per ndermarje luftarake. Shenime dhe shpjegime rreth shqiperimit Ky material eshte marre kryesisht nga libri "Early Travels in Palestine" - "Udhetime te hereshme ne Palestine" botuar ne vitin 1848. Mbledhesi dhe perpunuesi i materialeve perkatese ishte Thomas Wright. Fragmenti i shqiperuar gjendet ne librin e permendur me siper, kapitulli "The travels of Rabbi Benjamin of Tudela", midis faqeve 70 dhe 76. 1- Ne kohen e Bejaminit, (Benjamin ishte nje rabi qe do te thote mesues/shkollar i ligjit dhe besimit hebraik), Tudela ishte pjese e Navarre, nje mbreteri franceze. Sot qyteti Tudela eshte pjese e Spanjes. 2- Trani ishte nje port i degjuar. Aty mblidheshin shume pelegrine qe lundronin per ne Jerusalem. 3- Korfuzi kishte qene per disa kohe nen kontrollin e Mbreterise se Sicilise, por ne vitin 1149 ishte marre nen kontroll nga bizantinet. 4- Ky eshte nje referim i gabuar. Historia e themelimit te Patres nuk ka te beje me mbretin Antipatros. 5- Thiva ne ate kohe quhej Thebes. Aty jetonte nje komunitet i madh dhe i rendesishem hebraik. Shekuj me vone, ne Thiva dhe zonat perreth u vendosen dhe arvanitas. 6- Jabustrisa ka humur ne histori dhe nuk dihet me siguri ku ka qene lokalizuar. Studjuesit thone se mund te kete qene nje fshat sllav apo vllah qe ishte shkateruar nga luftrat e shumta qe kishin ndodhur ne ate rajon. 7- Rabenica eshte permendur disa here ne shkrimet e udhetareve/historianeve, por nuk dihet me siguri ku ka qene vendosur. 8- Qyteti i Selanikut, ne ate kohe kishte nje komunitet te madh hebraik qe per nga numrat vinte mbas Thives. 9- Mitici dikur quhej Dimitritzi. Vendodhja e tij ka humbur ne histori. 10- Perandori Manuel Comnenos, mbajti fronin gjate viteve 1143 - 1180. 11- Blachernes / Βλαχέρναι - Ky emerim mund te kete rrjedhur nga fjala Vlach. Disa historiane mendojne se ne ate pjese te Kostandinopojes ishin vendosur vlleher dhe me vone zona mori emrin Vllaherna. 12- Ne ate kohe jo te gjithe njerzit/qytetaret ishin te lejuar te ngisnin kuaj ne qytet. Hebrejte nuk e kishin kete te drejte. Qershor, 2021

Fshati Qinam; kush e emertoi kete fshat me nje emer kaq te cuditshem ? Mozaiku ne Angli dhe monedhat e Qinamit Perpara disa ditesh lexova nje shkrim ne faqen elektonike te BBC qe i dedikohej nje zbulimi te ralle arkeologjik ne Rutland, Angli(1). Ne vitin 2020, gjate ecjeve ne tokat e families se tij, Xhim Irvin vuri re disa copeza qeramike te cilat i terhoqen vemendjen. I shtyre nga kureshtja ai germoi token deri sa arriti ne nje fragment mozaiku. Pronari i tokes e raportoi kete gjetje ne autoritetet perkatese. Departamenti i Arkeologjise te Universitetit te Leicester-it(2), mori persiper studimet paraprake dhe pas germimeve te kujdeseshme, per cudine e shumekujt, arkeologet zbuluan se fragmenti i mozaikut ishte kapela e kuqe e Priamit, mbretit te Trojes antike ! "Qeleshja e kuqe" ishte vetem nje pjese e vogel e nje mozaiku masiv me motive Homeriane nga lufta e fameshme trojane. Krijuesi, apo krijuesit, e kesaj vepre artistike me vlera unikale pershkruanin duelin e Akilit me Hektorin; Akilin duke terhequr rreth mureve te qytetit trupin e pajete te Hektorit dhe Priamin duke ju lutur Akilit te ndalonte poshterimin e trupit te djalit te tij dhe gjithe Trojes. Mozaiku e ka zanafillen rreth 1,700 vite me pare kur Perandoria Romake kishte mare nen kontroll Britanine e Madhe dhe tregon se sa e rendesishme ishte kultura helenike per parine dhe klasen drejtuese romake te asaj kohe. Nje historiane e degjuar shqiptare do te thote se anglezet e kane kuptuar komplet gabim dhe ne fakt kemi te bejme me nje duel midis dy shqiptareve, ose me sakte nje pellazgu dhe nje iliri(3). Mezi pres te shoh nje dokumentar dedikuar ketij zbulimi te renesishem qe programi “Duke germuar per Britanine”(4), do te shfaqe vitin qe vjen, ku mbase do te merret ne interviste dhe historiania shqiptare me teorite e saj te jashtezakoneshme … Me poshte tregohen dy foto nga mozaiku i Rutland. Ne kete foto tregohet Xhimi me te jatin e tij pikerisht mbi fragmentin e mozaikut ne fjale. Pervec BBC-se, ky lajm ishte publikuar ne shume media prestigjoze, ne faqen e Universitetit te Leicester-it dhe institucioneve te ngjashme. Mesazhi ishte me se i qarte: Ne Angli, individe, institucione private dhe shteterore, amatore dhe profesionaliste, perpiqen te zbulojne, studjojne dhe mirembajne historine e vendit pa patur tendencen per ta “Anglizuar” ate. Perkundrazi, anglezet jane krenare per te kaluaren e tyre dhe e mbrojne ate me fanatizem. Ndersa anglezet bashkekohore e vleresojne lart ndikimin e kulturave dhe traditave te vjetra, (qofte dhe ato te sjella nga pushtuesit), qe kontribuan ne themelimin e Anglise moderne, shqiptaret kane zene nje pozicion diametralisht te kundert. Per nje pjese te konsiderueshme te opinionit shkencor dhe publik, historia e civilizimit europian fillon me pellazgo-iliret … ***** Historianet dhe studjuesit britanike bien dakord qe civilizimin e pare ne ishullin e tyre e shpune romaket kur pushtuan vendin 2,000 vjet me pare. Por ata nuk bien dakord rreth emrit Londer; kush e krijoi kete emer dhe c'do te thote ai ? Teorite jane nga me interesantet. Duke lexuar disa shkrime te historianeve angleze rreth kesaj teme humba ne mes te interpretimeve te cuditeshme dhe mu kujtua nje fshat shqiptar me nje emer provokues. E kam fjalen per Qinamin e Ersekes(5). Ne internet ka hipoteza nga me te cuditeshmet, bile dhe qesharake, keshtu qe dhe une vendosa te shpreh mendimin tim personal rreth origjines te ketij emri ... Eshte fakt i njohur qe bullgaret pushtuan dhe mbajten nen kontroll per disa shekuj hapesira te medha te Ballkanit, perfshi dhe nje pjese te mire te territorit te Shqiperise se sotme. Midis qindra topnimeve te tjera ata lane mbrapa dhe emrin Qinam ! Ne fakt emri origjinal eshte Kinam dhe rrjedh nga shkurtimi i emrit te pervetshem Kinamon. Por kush ishte ky Kinam-i qe ishte kaq i rendesishem per bullgaret e vjeter sa qe ata e perjetesuan ata duke emeruar disa nga vendbanimet e tyre ? Historia eshte e gjate, por une po i bie shkur: Per bullgaret pagane te shekullit te 9-te, Kinami ishte "Lajmetari i Krishterimit". Ai ishte nje prift grek; nje person shume i edukuar per kohen qe u be udheheqesi shpirteror i princit bullgar Bojan(6). I ndikuar nga mesimet e Kinamit, Bojani e braktisi paganizmin dhe perqafoi krishterimin. I vellai qe quhej Malomir dhe ishte mbreti i bullgareve, i kerkoi atij te mohonte besimin e krishtere dhe te rikthehej ne paganizem. Bojani refuzoi dhe keshtu qe u denua me vdekje. Thuhet se perpara egzekutimit ai i tha te vellait: "Besimi per te cilin une po vdes, do te perhapet ane e mbane tokave bullgare. Iluzioni qe ti ke, se duke me vrare mua ti do ta ndalosh ate, eshte i kote" Bojani u egzekutua midis vitit 832 dhe 833 duke u shendruar keshtu ne martirin e pare kristian te besimtareve bullgare. Profecia e tij u kthye ne realitet rreth 30 vite me vone kur nipi i tij Boris, qe ishte bere knjazi i bullgareve, perqafoi besimin kristian dhe mori emrin Mihail. Ky ndryshim rrenjesor qe do te percaktonte fatin e bullgareve per shekujt qe do te vinin ndodhi ne afersi te Ballshit te sotem. Pllaka perkujtimore e ketij evenimenti u zbulua ne vitin 1918 nga ushtaret austro-hungareze. Ky monument me rendesi te madhe historike ruhej ne Durres deri ne vitet 2,000 por sot nuk dihet ku eshte apo c'fare ndodhi me te ... Ne se pllaka eshte shkateruar atehere kemi te bejme me nje humbje te madhe historike jo vetem per Shqiperine por edhe per Ballkanin ne pergjithesi. Fatmiresisht, bullgaret ne vitet 1950, kishin bere nje kopje ne allci, nje skice e te ciles tregohet me poshte. Ne keto ilustrime tregohen: 1- Persekutimi i kristianeve te hershem ne hapesirat bullgare. Bojan eshte njohur si martiri i pare i kristianeve bullgare. 2 - Pagezimi i knjazit bullgar Boris I, i cili mori emrin Mihail. Kristianizimi i tij shenoi procesin zyrtar te kristianizimit te popullatave bullgare. 3- Pllaka memoriale dedikuar kristianizimit te knjazit bullgar, Boris i Pare. Ky eveniment historik ndodhi prane Ballshit te sotem, rreth 1155 vite te shkuara. Mesazhi ne pllaken e knjazit bullgar, i gdhendur ne gjuhen kishtare greke, pak a shume, thote se ne veren e vitit 6374, Zoti pagezoi princin e bullgareve, Boris, i cilli u riemerua Mihail, dhe bashke me te u pagezuan edhe pasuesit qe Zoti i fali atij . Me kalendarin e sotem, kjo ka ndodhur midis Shtatorit te vitit 865 dhe Gushtit te vitit 866. Interesant eshte fakti qe poshte mbishkrimit grek ndodhet nje mbishkrim ne latinisht qe i dedikohet nje udheheqesi ushtarak norman te qojtur Robert de Montfort, i cili kishte vdekur ne vitin 1108. Duket qarte qe normanet e vlersonin lart "pllaken bullgare" dhe shkrojten mbi te mesazhet e tyre. Le te mbetemi tek bullgaret. Besoj se rreth viteve 900 ata ishin vendosur dhe organizuar sipas situates se kohes ne shume zona te Shqiperise se sotme. Nuk eshte fare cudi qe rreth te njejtes periudhe kohore te jete perdorur dhe emri "Kinam". Lind pyetja, kush e themeloi Kinamin/Qinamin ? Ishin bullgaret, romaket, iliret, pellazget, apo dikush tjeter ? Kete nuk e di, por mund te them me bindje te plote se zona ku ndodhet fshati Qinam ne lashtesi ka qene nen ndikimin/zoterimin e fiseve Epiriote-Thesaliote-Maqedonase qe si fije lidhese midis tyre kishin kulturen/mendimin helen. Per te mbeshtetur kendveshtrimin tim po sjell nje paragraf nga nje shkrim i botuar ne gazeten greke Atlantis, botuar ne 12 Nentor, 1913. Aty permendet diskutimi midis kryetarit te qytetit te Ersekes dhe perfaqsuesit italian te Komisionit Nderkombetar te percaktimit te kufirit Shqiperi-Greqi. Me pak fjale; perfaqsuesi italian thote se zona ka qene romake dhe jo greke sepse aty jane gjetur disa monedha romake. Kryetari i qytetit i pergjigjet duke i thene se ai ka dhe nje Peso argjentinase, por kjo nuk do te thote qe ketu ka qene Argjentine. Me tej ai i sugjeron delegacionit nderkombetar te vizitoje fshatin Kinam ku edhe gurret deshmojne helenizmin e zones. Foton me qypin e monedhave e kam marre ne nje faqe shqiptare ne Internet qe e paraqit si gjetje ne Qinam. Nuk e di ne se kjo eshte e vertete apo jo. Shpesh here, absurditeti ne faqe te tilla e kalon cakun e injorances dhe futet ne hapesirat e pafundme te idjotizmit ... Bie fjala, thuhet se monedhat e Qinamit jane prej Platini, kur ky metal u zbulua vetem ne vitin 1735. Me sa duket iliret e Qinamit kane qene vizitore nga kozmosi ... Si per te vertetuar theniet e drejtuesit te qytetit te Ersekes ne debatin e tij me komisioneret europiane te vitit 1913, here pas here lajmerohet gjetja e objekteve antike greke ne zonen rreth Qinamit. Me interesantja eshte ajo e zbulimit te monedhave te prodhuara ne ishujt apo qytet-shtetet e Greqise, 2,500 vjet te shkuara. Si arriten ato monedha ne malet e Qinamit ? Ti kete vjedhur dikush diku dhe ti kete fshehur nga hajdutet e tjere ? Mbase, por gjurmet e antikitetit helen ne zonat jug-lindore te Shqiperise jane me te thella se gervishtjet e nje hajduti apo nje deformuesi te historise. Duke u rikthyer tek origjina e emrit Qinam; lexova nje shkrim ku autori insistonte qe emri Qinam e kishte origjinen ne fjalet "qeramike" apo "qeramidhe" qe sipas tij jane fjale shqipe. Edhe mundet, por autori nuk thoshte ne se ne Qinamin afer Tiranes jane gjetur qeramidhe, balte e kuqe apo monedha greke ... Nejse, me poshte tregohet nje harte e zones rreth fshatit Qinam te Kolonjes. Pjesa me e madhe e vendbanimeve qe ndodhen rreth fshatit Qinam kane emra bullgare/sllave. Bile dhe shkolla e fshatit Selenice mban emrin "Jonuz Gora". Gora ne bullgarisht/sllavisht do te thote "mal". Kjo tregon se banoret e zones kane qene te ekspozuar per nje kohe te gjate perballe traditave dhe kultures bullgare/sllave. Kliko ne harte per detaje. Shtetet dhe shoqerite e zhvilluara kane seleksionuar anet pozitive te historise se perbashket dhe permeteper kane arritur ti zhvillojne dhe pasurojne ato. Anglia nuk do te ishte ajo qe eshte nese anglezet do te kishin shkateruar anet progresive qe te paret, bile edhe pushtuesit, lane ne vendin e tyre; dhe Anglia eshte pushtuar shume here gjate historise se saj, mbase me shume se Shqiperia. Ne mjedisin profesional dhe publik shqiptar ka filluar nje fushate e etheshme per shqiptarizimin e historise ballkanike. C'fare hipotezash nuk lexon dhe degjon ! Po ti shtosh dhe dokumentaret me "zbulime te jashtezakoneshme" te Top Channel, them se eshte thyer c'do rekord i meparshem. Si konkluzion, edhe sikur te pranoj se helenet dhe sllavet/bullgaret nuk kane lene as edhe nje gjurme ne historine e Shqiperise, e kam te veshtire te kuptoj perse iliro-pellazget i vune fshatit te tyre nje emer me nuanca pornografike; Qinam ? Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- https://www.bbc.com/news/uk-england-leicestershire-59391650 2- https://www.youtube.com/watch?v=2jDVSGnt03E 3- Lufta e Trojës, luftë pellazgo–ilire. Autore: Elena Kocaqi. 4- https://www.bbc.co.uk/mediacentre/2021/digging-for-britain 5- Ne Shqiperi ka disa fshatra/toponime qe mbajne emrin Qinam. Ne kete shkrim flitet me se shumti per fshatin Qinam te rrethit te Kolonjes. Jo shume larg ketij fshati gjendet nje vendbanim i vogel i qojtur Qinam-Radovicke. 6- Bojan/Boyan gjithashtu njihej me emrin Enravota. Dhjetor 2021

Pse shume shqiptare mendojne se Presidenti Amerikan Wilson shpetoi Shqiperine ? Thjesht, ata nuk dine te verteten. Presidenti Amerikan Wilson dhe Shqiperia Vucic, Trump, Hoti - Tetor 2020 "Kater te medhenjte", nga e majta ne te djathte: Lloyd, Orlando, Clemenceau, Wilson Presidenti Woodrow Wilson Ne Janar te vitit 1919, fuqite aleate fituese te Luftes se Pare Boterore organizuan ne Paris nje eveniment qe u emertua Koferenca e Paqes. Kater shtetet fituese, "Kater te Medhenjte", sic njiheshin ne ate kohe u perfaqsuan ne kete koference me udheheqesit e tyre me te larte. Ata ishin: Presidenti i Amerikes Woodrow Wison , Kryeministri i Britanise se Madhe David Lloyd George, Kryeministri i Italise Vittorio Emanuele Orlando dhe Kryeministri i Frances Georges Clemenceau . "Keshilli i te Katerve", midis te tjerash, vendosi edhe per fatin e Shqiperise se asaj kohe. Gjate 20-30 viteve te fundit, ne shtypin dhe median Shqiptare, haset shpesh thenia se ishte Presidenti Amerikan Wilson qe shpetoi Shqiperine, perndryshe ate do ta kishin coptuar italianet, greket dhe jugosllavet. E verteta mund te jete disi ndryshe … Aq ndryshe sa qe marrveshja Trump-Hoti-Vucic e vitit te kaluar (4 Shtator, 2020) mund te kete qene nje firmosje e vonuar e nje dokumenti te formuluar 100 vjet me pare. Ne mbeshtetje te kesaj hipoterze po paraqes te shqiperuara disa fragmente te marrveshjes te pregatitur dhe miratuar nga vete presidenti Amerikan Thomas Woodrow Wilson. Bazuar ne kete dokument del se Italia dhe Greqia e pushtuan Shqiperine me "propozim nga lart dhe miratim nga poshte" - tamam si ne kohen e "Partise". Teksti i memorandumit te perbashket te firmosur ne 9 Dhjetor, 1919, nga Kryeministri Francez Clemenceau, perfaqsuesi i Anglise Sir Eyre Crowe dhe Zevendes-Sekretari Amerikan i Shtetit, Frank L. Polk, vijon me poshte. ***** Paris, Dhjetor 9, 1919. Memorandumet qe pasojne u firmosen nga Clemenceau, Crowe dhe une(1) ne nje takim me dyer te mbyllura qe u mbajt kete mengjez ne Keshillin Suprem prane Quai d'Orsay(2) Shenimi im: Me poshte tregohen pikat 5 dhe 6 te marrveshjes qe permendet me siper. Pika 5 Italia do te mare nga Lidhje e Kombeve mandatin e administrimit te shtetit te pavarur te Albanias/Shqiperise. Memorandumit aktual i eshte bashkengjitur nje draft qe, per mendimin e tre perfaqsuesve, duhet te jete pjese e mandatit ne fjale. Per momentin, kufijte veriore dhe lindore te Shqiperise do te jene ato te percaktuara nga Koferenca e Londres e vitit 1913. Kufiri jugor eshte nje ceshtje qe vazhdon te diskutohet. Keshtu qe per te mos penguar negociatat per arritjen e nje mareveshje te pergjitheshme mund te adoptohen disa masa te perkoheshme: Greqia do te pushtoje territore ne perendim dhe jug te vijes kufitare e cila duhet te kaloje si me poshte (Po i referohemi hartes se ekipit Austriak, shkalla e hartes eshte 1,000,000 / 200,000): Nga mali Tumba ne kufirin verior te Greqise zgjatohet ne veriperendim pergjate majave te vargmalit te Nemerckes deri ne lumin Vjosa - qe aty zbret ne perroi Mirica/Tepelene deri ne pika 98 - qe aty vazhdon ne jug duke kaluar midis fshatrave Lopsi, Martolozit dhe Zembian - qe aty neper pikat 1840 dhe 1225deri ne nje pike qe ndodhet rreth dy milie ne lindje te pikes 1225 - qe aty zgjatet ne drejtimin perendimor kalon shume afer Poljana - qe aty ne drejtimin juglindor deri ne pika 1669 - qe aty ne drejtimin perendim dhe veriperendim deri ne pika 2025 - qe aty ne drejtimin jugperenim deri ne bregdet, ne jug te Asprhyonruga. Trekendeshi i territorit qe ndodhet midis pikes 98 ne lumin Vjosa, midis Baba dhe Sinanaj, - verilindje deri ne liqeni i Maliqit - dhe vazhdimi deri ne kufirin Grek, po ashtu dhe vija kufitare e permendur me siper duhet te jete subjekt i negociatave te mevoneshme midis tre aleateve(3) qe do te perfaqesojne Shqiperine dhe Italine nga njera ane, dhe Greqine nga ana tjeter. Pika 6 Qyteti i Vlonia/Vlores, se bashku me pikat qe jane te lidhura dejtpersedrejti me mbrojtjen dhe zhvillimin ekonomik te zones perreth tij, ti kalojne ne pronesi te plote Italise. ***** Te gjashte pikat e mesiperme, aspektet e pergjitheshme te te cilave u pranuan me gezim nga italianet, u arriten pas gjashte muajsh bisedimesh midis qeverise se tyre dhe Presidentit te Shteteve te Bashkuara. Kjo marreveshje i permbush Italise aspiratat e hereshme nacionale qe ajo ka patur per unifikimin e races italiane. Keto pika i afrojne asaj nje kontroll te plote strategjik te Adriatikut dhe nje mbrojtje te fuqishme perkundrejt shqetesimit se ne te ardhmen fqinjet e saj Jugosllave mund ta sulmojne ate. Nga ana e tyre, te tre perfaqsuesit(3) kane arritur ne konkluzionin se neqoftese se arrihet nje marrveshje e drejte dhe afatgjate, mundesite e agresionit Jugosllav jane ne kufijte e te pamundures. Shenimi im: Memorandumi Amerikan, ose varianti i “Presidentit Wilson” mbyllet me kete paragraf: “Shtetet e Bashkuara te Amerikes, Britaniket dhe Qeveria Franceze deshirojne te njohin pavaresine e Shtetit Shqiptar. Perfaqsuesit e tyre konsiderojne se Shteti Shqiptar do te kete nevoje, ashtu sic permendet ne paragrafin 4 te nenit 22 te marrveshjes se Lidhjes se Kombeve, per keshilla administrative dhe mbeshtetje prej nje nga fuqive te medha. Italia, e ndihmuar nga pozicioni i saj shume i favorshem gjeografik dhe kapaciteti ekonomik, eshte fuqia e preferuar ne permbushjen e kesaj detyre. Shtetet e Bashkuara te Amerikes, Britaniket dhe Qeveria Franceze jane te entuziasmuara ti besojne Italise mandatin e administrimit te Shtetit Shqiptar ashtu sic permendet ne marrveshjen e Lidhjes se Kombeve. Qeverite e mesiperme mendojne se kushtet e memorandumit krijojne bazen e nevojshme per pranimin e mandatit nga ana e Italise. Ky mandat do te jete rezultat i nje marrveshje midis Qeverise Italiane, fuqive kryesore dhe paleve te perfshira ne kete proces. Pikat kryesore te kesaj marrveshje do te jene si me poshte: Nje Albania/Shqiperia eshte njohur si nje Shtet i pavarur brenda kufijve te percaktuar nga memorandumi ne fjale. Sidoqofte, azgje nuk duhet te pengoje Shtetin Shqiptar nga negocijimet me Shtetin Serbo-Kroato-Slloven per ndryshime te mundeshme rajonale te bazuara ne etnografite lokale dhe kerkesat ekonomike. Dy Qeveria Serbo-Kroato-Sllovene duhet te kete te drejten te ndertoje dhe operoje hekurudha ne Shqiperine Veriore mbi paralelin gjeografik 41° 15' dhe si rezultat te gezoje ne Shqiperine Veriore privilegje te plota bazuar ne rregullat internacionale. Tre Te drejten te kontrolloje zhvillimet ne Buna ne se lumi do te merret nen mbrojtje nga Lidhja e Kombeve. Kjo e fundit do te kete fuqine qe tja transferoje projektet e mundeshme Shtetit Italian ose Shtetit Serbo-Kroato-Slloven duke i monitoruar zhvillimet nepermjet masave perkatese. Mund te supozohet se ne kete drejtim Mali i Zi do ti bashkohet konfederates Serbo-Kroato-Sllovene. Kater Pa vonesen me te vogel, duhet te formohet nje komision i perbere nga nje perfaqsues i Qeverise Italiane, nje perfaqsues i Lidhjes se Kombeve dhe nje perfaqsues i Shtetit Shqiptar. Ky komision do te ngrihet nga fuqite e medha aleate dhe palet e tjera te interesuara me qellim qe te percaktoje: A- Kushtet e mandatit Italian mbi Shqiperine. B- Organizimin e Shqiperise se ardhme. Ky komision duhet te perfundoje punen e tij gjate nje periudhe kohe pese mujore qe nga nenshkrimi i kesaj marveshje. Komisioni do te paraqise raportin e punes se tij dhe rekomandimet perkatese perpara keshillit te Lidhjes se Kombeve. Vendimi final per kushtet e mandatit dhe organizimin te tij duhet te merret nga keshilli i lidhjes bazuar ne voten e shumices. Pese Komisioni i permendur ne paragrafin e mesiperm, duhet ta perqendroje vemendjen e tij jo vetem ne pikat e trajtuara me perpara por gjithashtu dhe ne principet e meposhtme: A- Lirine e ndergjegjes dhe lirine e ushtrimit pa frike te te gjitha formave te besimit. Liri te plote ne edukim dhe perdorimin e gjuheve perkatese te te gjithe banoreve te Shtetit Shqiptar. B- Organizimin e institucioneve legjslative dhe administrative qe persa lejojne kushtet te jene ne perputhje me traditat e vendit. Perberja dhe funksionimi efikas i administrates duhet te perfaqesoje te gjitha grupet e popullates se vendit. C- Parandalimin e shfrytezimit te vendit ose kolonializimin e tij ne forme te tille qe do te binte ne kundeshtim me interest e banoreve vendas. Nen kete pike, do te perfshihen rekomandimet per permiresimin e sitemit egzistues te pronesise mbi token. D- Nevojen e krijimit te xhandermarise, oficeret madhore te se ciles mund te jene shtetas te fuqise mbikqyrese. Fuqia mbikqyrese duhet te kete te drejten e kontrollit per nje periudhe dy vjecare qe nga data e mandatimit te saj, Kjo kohe do te jete nje periudhe gjate te ciles do te organizohet xhandermaria dhe ushtria vendase. Pas kesaj periudhe kohore, Shteti i Shqiperise duhet ne menyre te perhereshme te c’militarizohet. Nuk do te lejohet as edhe nje fuqi e huaj qe te mbaje trupa te rregullta ne territorin e vendit pa mare me pare miratimin nga Lidhja e Kombeve". Shenime dhe sqarime te rendesishme rreth shkrimit Fotot me siper tregojne variantin Amerikan te memorandumit ne fjale. 1- Nen-sekretari Amerikan i Shtetit, Frank L. Polk, flet per veten e tij. 2- Zone ne Paris, anes lumit Seine. Me sa kuptohet, nenshkrimi eshte bere ne ndertesen e Ministrine se Jashtme Franceze. 3- Shtetet e Bashkuara te Amerikes, Britania e Madhe, Franca.

"Une" jam ne rregull, fajin e kane "Ata". Shqiptaret e kane zakon te fajesojne te tjeret. Deri kur do te vazhdoje te degjohet kjo perralle e vjeteruar kafeneje ? Fajin e kane "Ata" Shqiptaret e kane zakon te diskutojne probleme politike. Faik Konica shkruante se ne kafenene e nje fshati te humbur ne Shqiperi diskutohen tema qe nuk trajtohen as ne zyrat e ministrise se jashtme Angleze. Bile, katundaret shqiptare i dine gjerat me mire se vete ministri i jashtem anglez ! Pjesemarsit e ketyre diskutimeve mund te kene mosperputhje te medha politike, ideologjike, etj, por per nje gje bien dakord te gjithe: fajin per situaten e papelqyeshme te vendit e kane “Ata”. Fjala “Une” nuk mban faj persiper ! Secili nga diskutuesit eshte i paster si qelibar; ai ndjek rregullat, zbaton ligjin, paguan taksat …ecen ne vijat e bardha dhe nuk hedh plehra ne rruge. Ai nuk ka te beje fare as me korrupsionin, as me drogen, as me krimin. Per anet negative te situates aktuale gjithmone e kane fajin “Ata” ! Kjo teori eshte aq e vjeter sa qe eshte bere pjese e mentalitetit shqiptar. Per nje moment le te supozojme se kjo hipoteze eshte e vertete dhe fajin e kane “Ata”. Lind pyetja, kush jane keta “Ata-te” ? Pergjithesisht, ne shoqerine shqiptare, me termin “Ata” nenkuptohen politikanet e korruptuar. Perpara se te vazhdoj mendimin me tej; korrupsioni nuk eshte thjesht nje fenomen shqiptar. Ai eshte nje fenomen boteror i vjeter sa vete qenia njerezore dhe do te vazhdoje te egzistoje, ne njeren apo ne tjetren forme, deri ne momentin qe njeriu te jete verdalle. Format e tij jane nga me te ndryshmet dhe shpesh here fshihen mbas fjaleve te medha si psh: patriotizem, atdhedashuri, zhvillim, liri, barazi, bile dhe Zot ! Problemi eshte reduktimi dhe mbajtja nen kontroll e tij. Ne kete aspekt raporti “Une” - “Ata” eshte vendimtar. Ky raport eshte nje marrdhenie komplekse dashurie dhe urrejtje qe mund te kthehet ne progres ose ne shkaterim. Ne se “Ata” nuk kercenohen nga “Une”, atehere perse mos hyj dhe “Une” ne klanin “Ata” - do te pyese dikush ? C’fare i ka gjetur “Ata-te” qe kane bere namin ? Mbase “Une” ka te drejte. Historia e shtetit shqiptar ka disa raste vertet kontradiktore qe tregojne me se miri se si “Ata-te” e dikurshem, qe ne kohen e tyre kane qene shembuj spikates korrupsioni, jane kthyer ne heronj te kohes moderne. Po e filloj me Ismail Qemalin. Ismail Qemali kishte qene ne "borderone" e qeverise se Athines per shume vite(1). Nje rast interesant ishte ai i dates 4 Maj, 1907. Ne mbledhjen e Keshillit te Ministrave (Takimi 13, Akti #47) vete Ministri i Jashtem propozoi qe shuma prej 8,050 Frangash (Monedha ari) te nxirrej nga "fondet speciale" dhe te paguhej per nje kontrate bashkepunimi me gazeten "Indipendence Belge". Kontrata do te fillonte ne daten 18 Maj, 1907, dhe per nje periudhe nje vjecare gazeta ne fjale do ti dergonte Athines 250 kopje te saj. Pala Belge do te bente me te miren e mundeshme per te permbushur kete kontrate. Si rezultat, drejtori i gazetes, Zt. De Mares, do te paguhej 6,250 Franga, ndersa Ismail Kemal Bey, qe do te ishte "postjeri" qe do te transportonte gazeten nga Brukseli deri ne nje destinacion te caktuar nga Ministria e Jashtme Greke, do te merte 1,800 Franga. Kryeministri i Greqise, Georgios Theotokis, dhe ministrat e tjere e firmosen kontraten ne fjale. Pagesat ne llogarite perkatese u permbushen ne daten 1 Qershor, 1907. Nuk u morr vesh kurre ne se gazetat arriten ndonjehere ne Greqi. Rendesi ka qe te gjitha palet dhane dicka dhe morren dicka. Me sa duket Ismail Qemali doli shume i kenaqur ... 1,800 Franga - jo keq per nje “postjer”. Baroni Franz Nopcsa, nje aristokrat hungarez qe pretendonte te behej mbret i Shqiperise, jep nje pershkrim te detajuar te karakterit te Ismail Qemalit dhe pasionit te tij per te rrembyer para nga te gjitha anet. Ne kujtimet e tij ai tregon se gjate nje takimi qe pati ne France me “dhelpren plake”, sic e karakterizon ai Ismailin, ata rane dakord qe te hiqnin qafe Essad Pashe Toptanin. Diten tjeter, me paturpesine me te madhe, Qemali i dergon nje leter me te birin ku midis te tjerash i shkruante: “... vetem per disa dite, ne menyre te deshperuar, kam nevoje per shumen modeste te njemije apo dymije frangave te cilat Tahiri (Djali I Qemalit) do t’ju a riktheje ne Viene. Po ja u kerkoj kete sepse ju konsideroj nje shok te mire, dhe c’ka eshte me e rendesishme, nje patriot te vertete dhe te sinqerte” . Baroni vazhdon me tej: “Ismail Kemal kishte arritur qe t’ju merrte para pothuajse te gjitha shteteve Europiane; Turqise, Greqise, Italise, Austrise, Hungarise, Anglise dhe Malit te Zi, mbase dhe Serbise dhe Rusise” (2). Franz Nopcsa shkruan se ai dhe Ismail Qemali mbeten miq deri ne fund, por miq qe ja dinin njeri tjetrit "dhemb e dhemballe". Po le Ismailin dhe po vazhdoj me poezine e Nolit te titulluar Kenga e Salep-Sulltanit; Një mexhlis të math na çeli Pandeli Jano Vangjeli Me Sulltan-llokum na veli Si kofini pas të vjeli. ***** Koço Kotta, mjek hanxhari, Nis një valle palikari, Se me një ferman kusari Sadrazem u bë firari. ***** Se ç' na u gëzua xhani, Se ç'na preu Ramazani, Se ç' na piu Italjani, Rroftë pra Salep-Sulltani! Noli qe tallej me te tere; Asamblene e Lidhjes se Kombeve, politikane europiane dhe amerikane, armiq te brendshem dhe te jashtem, te majte dhe te djathte, te varfer dhe te pasur … Ndersa vete ishte vegel e Italise, (ku Noli dhe shumica e kabinetit qeveritar u larguan pas deshtimit te “Revolucionit te Qershorit”), ai sulmonte ashper kundeshtaret e tij politike duke i akuzuar si pro-italiane, pershembull Pandeli Evangjelin qe ishte gjithashtu nje pro-italian i vendosur. Ndersa per Kostaq Kotta-n ai nxjerr ne drite nje "sekret" qe e dinin te gjithe. Kocoja ishte vertet nje “mjek hanxhari”, (Kerkohej per disa vrasje ne Egjypt), megjithate arriti te behej kryeminister i Shqiperise 2-3 here. C’fare mendonin per karakterin e Nolit te huajt qe kishin bashkepunuar me te ? Nje person i rendesishem qe ndihmoi ne krijimin e shtetit te pare shqiptar ishte nen-koloneli anglez Walter Francis Stirling. Ai jetoi ne Shqiperi gjate viteve 1923-1931. Stirling u be i njohur boterisht me librin e tij te titulluar “Safety last” (Ne shqip do ta interpretoj si: “Siguria, gjeja e fundit”). Ne kete liber ai permblodhi kujtimet e tij dhe ngjarjeve ne Shqiperi i kushtoi nje kapitull te vecante. Nje fragmet i shkeputur nga ky liber thote: “Ne veren e vitit 1924 shpertheu nje kryengritje fshatare dhe Ahmet Bej Zogu, qe ishte minister i brendshem, u detyrua te largohej nga vendi. Revolta ishte udhehequr nga nje bishop orthodoks i qojtur Fan Noli. Ai ishte nje intelektual i edukuar ne Harvard dhe nje muzikant shume i mire. Nje here e nje kohe, ai i kishte rene organit, (Nje lloj instrumenti muzikor qe duket si pjano), ne nje kinema ne Shtetet e Bashkuara (Amerike). Ne kohen qe nisi revolta une isha me pushime ne Angli dhe kur arriten lajmet e para mendova se punes time ne Shqiperi po i vinte fundi. Cuditerisht, bishopi me dergoi nje telegram nepermjet te cilit me kerkonte te kthehesha sa me shpejt qe te ishte e mundur. Kur u ktheva, gjeta ne fuqi nje kabinet ministror komplet te ndryshuar, te perbere nga ministra te rinj; te gjithe amatore. Megjithate, disa prej tyre ishin plotesisht te gatshem te permiresonin kushtet e vendit. E vetmja pengese madhore ishte Fan Noli, dora vete. Ai ishte burri me cinik qe une kisha takuar ne jeten time. Ne nje moment, ai me tha se mendonte te permbushte te pakten nje nga premtimet e shumta qe kishte bere gjate fushates per marrjen e pushtetit. Nuk besoj se ai e beri kete ndonjehere” (3). ***** Historia perseritet. Kohe te tjera, aktore te tjere, politikane amatoreske qe shfaqen perpara ose fshihen mbas portreteve te"baballareve te kombit"… Disa dite me pare Shqiperia nuk arriti te fillonte diskutimet paraprake per hapjen e procedurave per pranimin ne Bashkimin Europian. Dhe perseri fajin e kane “Ata”. Zt. Rama, Kryeministri Shqiptar, qe ne kete rast kthehet ne “Une”, fajesoi Bullgarine qe pengoi Maqedonine e Veriut dhe kjo e fundit "mori ne qafe" dhe Shqiperine. Eshte shume per tu cuditur. Kryeministri Shqiptar aludon se Europa nuk e di qe Shqiperia dhe Maqedonia e Veriut jane dy shtete te ndryshme ... dhe gabimisht i ka "paketuar" bashke. Arsyet e deshtimit ne projektin BE jane te shumta, por ne te njejten kohe jane thirrje per ndryshime pozitive qe besoj se duhet te fillojne nga "Une", perndryshe “Ata-te” ne Tirane do te vazhdojne te varrin neper mure portret e njeri-tjetrit dhe do te fajesojne per humbjen e radhes trajnerin e ekipit kundeshtar. Si perfundim do te thesha se vjen momenti qe perrallat e kafenese konsumohen aq shume sa qe skane me vlere. Burrimet ku u mbeshtet ky shkrimi 1- Per me shume vizito: http://www.iospress.gr/ios1998/ios19980222b.htm (Vizituar per here te fundit ne date 27 Qershor, 2021) 2- Traveler, Scholar, Political Adventurer: A Transylvanian Baron at the Birth of Albanian Independence. The Memoirs of Franz Nopcsa - Faqe 183 3- Safety last. By W. F. Stirling - Faqe 126 Shenim: Zgjodha per paralelizem Ismail Qemalin dhe Fan Nolin sepse mendoj qe ata ishin dy shembuj unike te politikaneve pa "shtylle kurizore". Qershor, 2021