"Vdekja e Zeze" dhe Perandorite Mbase Vdekja e Zeze ne Lindjen e Mesme nuk krijoi probleme fetare, sociale, politike ose ndryshime ne format e edukimit si ato qe krijoi ne Evrope, por prape se prape efektet e saj nuk ishin me pak dramatike. Se bashku me nje seri te njepasnjeshme epidemish, Vdekja e Zeze luajti nje rol kryesor ne ngritjen e Perandorise Otomane. Otomanet (Ottomans) u shfaqen nga nje principate ne Anatoline Perendimore, aty nga fundi i shekullit te trembedhjete. Brenda nje shekulli e gjysem ata arriten te shkateronin Perandorine Bizantine, absorbonin pjesen me te madhe te principatave fqinje te Anatolise, pushtonin hapesira tokesore te madha ne Jug-Lindje te Evropes dhe ushtronin kontroll ne dy kontinente, nga nje qender qe ata themeluan ne Kostandinopoje (Constantinople), ish kryeqytetin e Kristianizmit Lindor. Otomanet kishin "gllaberuar" teritore te medha Bizantine bile qe perpara gjysmes se pare te shekullit te katermbedhjete, perfshi Bursen (Bursa) qe ishte kryeqyteti i tyre i pare (viti 1326); Nicaea (Iznik - viti 1331); dhe Nicomedia (Izmir, viti 1337). Por, shumica e pushtimeve te rendesise strategjike ndodhen pas Vdekjes se Zeze. Ketu futen Gallipoli ne vitin 1354, i cili ne vitin 1365 u be kryeqyteti i dyte i Otomaneve; Thraken (Thrace) dhe Maqedonine (Macedonia), respektivisht ne vitet 1370 dhe 1380; pjese te medha te Ballkanit, perfshi Sofian (ne Bullgari), Shqiperine ne vitin 1385, pjesen dermuese te Serbise ne vitin 1389, Selanikun (Thessaloniki) ne vitin 1387 te cilin Otomanet do ta humbnin dhe rimernin perseri ne vitin 1430 (82). Vdekja e Zeze ishte shkateruese per Shtetin Bizantin. Smundja u shfaq ne Anatoli nga fundi i vitit 1346 dhe arriti ne Kostandinopoje ne vitin 1347. Ashtu si dhe ne Evrope, Vdekja e Zeze zhduku nje pjese te konsiderueshme te popullates se kryeqytetit dhe qyteteve te tjera dhe perkeqesoi situaten ekonomike dhe kushtet e bujqesise, te cilat ishin te veshtira dhe perpara epidemise, si ne qendrat urbane ashtu dhe ne ato rurale (83). Vdekja e Zeze shkateroi Bizantin sepse u shfaq pas dy lufterave civile qe u zhvilluan ne lidhje me trashegimine e perandorise ne vitet 1320 dhe 1340. Keto luftra e lane shtetin pa financa dhe te dobet perballe Venedikasve (Venetian), Gjenovezeve (Genoese) dhe nderhyrjeve dhe sulmeve Otomane (84). Nga viti 1346 deri ne vitin 1352, epidemia "pushtoi" qytetet Bizantine, reduktoi popullatat e tyre dhe si rrjedhim mbeten pak ushtare ti mbronin ato. Ne vitin 1352 duke u perballuar me reziqet qe vinin nga Serbia dhe Bullgaria, gjithashtu dhe nga nje lufte civile, perandori Xhon Kantakuzenus (John Cantacuzenus) arriti nje marveshje me te birin e Sulltanit Orhan. Ai ftoi Otomanet te kalonin Dardanelet dhe ju afroi atyre nje prezence ne Rumeli. Dy vjet me vone, Otomanet do ta shfrytezonin kete rast dhe pas nje termeti qe renoi shume qendra te rendesishme Bizantine morren fortesen e demtuar te Gallipolit dhe avancuan me thelle ne teritorin Bizantin. Qe nga ai moment dhe ne vazhdim, Otomanet u bene rivalet kryesore te Bizantineve, qytetet e te cileve vazhduan te goditeshin nga fatkeqsi natyrore. Ne vitin 1453, kur Mehmet i Dyte pushtoi Kostandinopojen, qyteti kishte jo me shume se tridhjet mije banore dhe pak ushtare ta mbronin ate (85). Natyrisht qe Vdekja e Zeze efekti dhe Otomanet gjithashtu, por ne nje mase shume me te vogel. Ne kontrast me Bizantinet, Otomanet ishtin nje bashkim i grupeve nomade. Keta ishin me shume hajdute sesa njerez te lidhur me blegtorine dhe bujqesine dhe ishin vazhdimisht ne levizje (86). Mortaja mbartet nga minjte dhe si rrjedhim efekten me shume qytetet dhe banimet fikse. Qe te kthehet ne epidemi, smundja kerkon nje densitet pupullate dhe kontaktin njeri-kafshe ne nje shkalle te caktuar. Duke qene vazhdimisht ne levizje, forcat Otomane ishin me pak te ekspozuara kundrejt mortajes dhe pesuam me pak demtime se bizantinet. Permeteper, mortaja ne pergjithesi shperndahet nga bregdeti ne brendesi te tokes. Ajo mberin nga vendi ne vend nepermjet anijeve qe sjellin dhe minjte e infektuar. Keshtu qe shtetet bregdetare ishin te prekura ne nje shkalle me te madhe, megjithate Vdekja e Zeze nuk beri perjashtime. Mortaja "bastisi" principatat Turke pergjate detit Egje (Aegean) dhe Mesdhetar (Mediterranean), si per shembull: Karaman, Menteşe, Aydın, Saruhan dhe Karesi. Megjithese disa emirate, si ajo e Karaman dhe Aydın, egzistuan deri ne shekullin e pesembedhjete, efektet shkateruese te Vdekjes se Zeze padyshim qe kontribuan ne shkrirjen dhe bashkimin e Principatave Turke ne shtetin Otoman (87). Duhet theksuar se Vdekja e Zeze nuk ishte arsyeja e vetme qe krijoi suksesin Otoman. Por me sa duket, nje pjese e mire e burimeve historike, qe i referohen ngritjes se Perandorise Otomane, i kushtojne epidemise nje vemendje shume te vogel (88). Ne pergjithesi, historianet vleresojne besimin fetar si faktorin kryesor ne perplasjen Otomano-Bizantine dhe si rrjedhoje triumfin Otoman. Duke filluar nga viti 1920, historianet kane debatuar natyren e besimit qe Otomanet perhapen dhe efektin e tij ne sukseset e tyre (89). Kjo ceshtje eshte diskutuar gjeresisht ne literature dhe une ketu do te trajtoj vetem argumentat kryesore. Teoria qe shume historiane te Otomanizmit kishin pranuar deri pak kohe me pare ishte nje version i modifikuar i ideve te Paul Wittek te hedhura ne vitin 1937. Ne versionin e tij, qe u be i njojtur si “Argumenti Gazi”, Wittek thoshte se Otomanet e pare ishin banda luftetaresh Myslymane (Gazis) qe nuk kishin ndonje lidhje gjenetike midis tyre por ishin te influencuar nga tradita Seljuk (Seljuq) e raprezalieve te teritoreve jo-Myslimane dhe te lidhur midis tyre nga deshira e perbashket per te luftuar infidelet Kristiane (90). Ne vitin 1994, botimi i njohur "Historia Sociale e Perandorise Otomane" (Economic and Social History of the Ottoman Empire), megjthese ne nje forme te modifikuar, vazhdonte te shpegonte ekspansionin e Otomaneve ne shekullin e katermbedhjete bazuar ne “Argumentin Gazi”. Halil İnalcık, editoruesi i botimit dhe autor i kapitullit te historise se hereshme Otomane, sugjeronte gjithashtu qe “Gazi”, karakteri me i spikatur i Otomaneve te pare, i dha forme historise se perandorise dhe ne shekujt qe do te pasonin (91). Kemal (Cemal) Kafadar, ka pranuar esencen e ketij argumenti, duke theksuar se karakteri “Gazi” ishte nje nga elementet qe krijoi identitetin Otoman. Ky i dentitet lindi ne Anatoline Perendimore dhe u bazua ne natyren gjitheperfshirese si te Krishterimit ashtu dhe te Otomanizmit (92). Sot, historianet vazhdojne te perdorin "Argumentin Gazi" me disa modifikime qe lejojne jo-Myslimanet te prezantohen ne pershkrimet Otomane ku behet fjale rreth ngritjes se sitemit Otoman (93). Disa historiane kane guxuar ta kundeshtojne "Argumentin Gazi". Colin Imber ka argumentuar qe burimet e informacionit qe historianet perdoren per “konstruktimin” e historise se hereshme Otomane ishin shkrojtur jo me perpara se shekulli i pesembedhjete dhe keshtu qe jane te “pavlefshme”. Sipas tij, te gjitha "faktet" rreth Osman Gazi dhe pasuesve te tij jane ne te vertete trillime dhe hipotezat se Otomanet ishin nomade, gazis, fshatare, ose ndonje kombinim i ketyre tre kategorive, duhet te mos meren parasysh. Si kunderpergjigje, Imber ka parashtruar versionin qe Otomanet e hershem bastisen teritoret fqinje me objektiv vjedhjen dhe kapjen e sklleverve dhe qe gazi (ose ghazi ne arabisht) ishte sinonim i fjales turke “akinci” qe do te thote “bastises” (94). Heath Lowry ka shtyre argumentin e Imber me tutje dhe sugjeron qe qellimi i zgjerimit Otoman ishte bastisja dhe jo kthimi i armikut ne Islam. Qe Islami nuk ishte flamuri qe bashkonte te gjithe Otomanet e hershem shihet qarte nga numri i madh i jo-Muslimaneve qe ju bashkuan forcave Otomane, perfshi komandante qe udhehoqen Otomanet ne pushtimet e Thrakes dhe Ballkanit. Shoqeria e hershme Otomane, sic ka sugjeruar Lowry, ishte nje bashke-egzistence e te Krishtereve dhe Myslimaneve, nje komunitet ku cdo person i interesuar ne zhvillimin e shtetit kishte nje vend (95). Shteti i hershem Otoman ishte nje shoqeri pluraliste, nje shoqeri qe integroi vlerat Myslimane dhe jo-Myslimane dhe lejoi zhvillimin e shume identiteteve. Kjo reflektohet ne nje numur te konsiderueshem te strukturave publike nga ajo periudhe kohore te cilat ishin ne sherbim te gjithe besimeve, perfshi banesat e dervisheve (teqete ose qendrat e vogla islamike), banjat publike dhe faltoret (96). Bazuar ne evidencat historike dhe arkeologjike qe ne kemi, mund te themi qe argumentat e Lowry dhe Imber-it shpegojne me mire ngritjen e perandorise, megjithate, ata, si dhe shume studiues te tjere, i kushtojne pak rendesi rolit te mortajes ne sukseset e hereshme te Otomanizmit. Nje studiues ka nenvizuar lidhjen midis Vdekjes se Zeze dhe ngritjes se Otomaneve. Bazuar ne studimin e shtetit te madh Mongolo-Turk (Mongol-Turkic Golden Horde) dhe efektet e Vdekjes se Zeze, Uli Schamiloğlu, ne studimin e tij ka propozuar disa konsekuenca te mundeshme qe mortaja la ne Anatoli. Keto perfshijne dy ndryshime gjuhesore qe shfaqen ne gjysmen e dyte te shekullit te katermbedhjete. E para eshte; gjuha Turke zevendeson Arabishten dhe Persishten dhe behet gjuha e edukimit. E dyta eshte; Turqishtja behet orthografisht me e afert me Persishten se sa me dialektet Turke te Azise Qendrore. Schamiloğlu paralelizon kete proces me ndryshimin qe ndodhi ne sitemin edukativ ne Evrope ku Latinishtja i la vendin gjuheve lokale (97). Te tilla ndryshime, te kombinuara me shkaterimet qe Vdekja e Zeze kishte shkaktuar ne mes te Bizantineve, krijuan terrenin ku u ngrit nje entitet i ri politiko-ekonomik qe i kishte rrenjet e tij ne disa tradita: Islamike, Turke te Azise Qendrore dhe Bizantine. Vdekja e Zeze si nje faktor ndikues ne historine e rajonit nuk kundershton idete e Lowry dhe Imber, perkundrazi i mbeshtet dhe ploteson ato. Vetem duke i bere nje analize te gjere zanafilles se shtetit Otoman ne do te jemi ne gjendje te shpegojme zhvillimet qe pasuan me vone qofshin keto politike, sociale apo reagime ne situata epidemish. Shenime te rendesishme Ky shqiperim eshte puna ime personale. Matriali original, i autorit Yaron Ayalon, ndodhet ketu: https://www.cambridge.org/core/books/natural-disasters-in-the-ottoman-empire/black-death-and-the-rise-of-the-ottomans/D83E412C0BB3C092E79683722AFFFC33/core-reader# Referenca. 82- For more on early Ottoman conquests, see Rudi Paul Lindner, “Anatolia, 1300–1451,” and Machiel Kiel, “The incorporation of the Balkans into the Ottoman Empire,” in Kate Fleet, ed., The Cambridge History of Turkey. Vol. 1. Byzantium to Turkey, 1071–1453 (Cambridge: Cambridge University Press, 2009), 102–91. 83- Gottfried, Black Death, 37–8. 84- Warren Treadgold, A History of the Byzantine State and Society (Stanford, CA: Stanford University Press, 1997), 772–3; Angeliki Laiou, ed., The Economic History of Byzantium: From the Seventh through the Fifteenth Century (Washington, DC: Dumbarton Oaks, 2002), 26. 85- Uli Schamiloglu, “The rise of the Ottoman Empire: The Black Death in medieval Anatolia and its impact on Turkish civilization,” in Neguin Yavari et al., eds., Views from the Edge: Essays in Honor of Richard W. Bulliet (New York: Columbia University Press, 2004), 270–2. For details on the 1354 Gallipoli earthquake, see Ambraseys, Earthquakes in the Mediterranean, 372–5. Earthquakes hit Byzantine territories also in 1362, 1366, 1374, 1383, 1389, 1402, 1407, 1415, 1418, and 1419 (ibid., 376–88). 86- Reşat Kasaba, A Moveable Empire: Ottoman Nomads, Migrants, and Refugees (Seattle: University of Washington Press, 2009), 15–18. 87- Schamiloglu, “Rise of the Ottoman Empire,” 271; Feridun Emecen, “Anatolian Emirates,” in Gábor Ágoston and Bruce Masters, eds., Encyclopedia of the Ottoman Empire (New York: Facts On File, 2009), 40–2. 88- Carter Findley, The Turks in World History (Oxford: Oxford University Press, 2005), 73. The Black Death is mentioned only in passing in the Cambridge History of Turkey (Kiel, “Ottoman expansion,” 145). Other accounts of early Ottoman history that do not mention the Black Death are (pages refer to relevant time frame where the Black Death should have appeared): Halil İnalcık, An Economic and Social History of the Ottoman Empire. Vol. 1. 1300–1600 (Cambridge: Cambridge University Press, 1997), 15–6; Finkel, Osman’s Dream, 14–21; and Ágoston and Masters, eds., Encyclopedia, 110. 89- For a more detailed overview of this scholarly question, see Heath Lowry, The Nature of the Early Ottoman State (Albany, NY: SUNY Press, 2003), 5–13. 90- Paul Wittek, The Rise of the Ottoman Empire (London: Royal Asiatic Society, 1938), 14, 20–1, 50–1. 91- İnalcık, Economic and Social, vol. 1, 11. 92- Cemal Kafadar, Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State (Berkeley: University of California Press, 1995). 93- See, for example, Giancarlo Casale, The Ottoman Age of Exploration (Oxford: Oxford University Press, 2010), 29. 94- Colin Imber, “The legend of Osman Gazi,” in Colin Imber, ed., Studies in Ottoman History and Law (Istanbul: Isis Press, 1996), 323–31, quotations from 329. 95- Lowry, Nature, 66–7, 93. 96- Heath Lowry, The Shaping of the Ottoman Balkans, 1350–1550: The Conquest, Settlement and Infrastructural Development of Northern Greece (Istanbul: Bahçeşehir University, 2008), 16–64, and especially 35–9. 97- Schamiloglu, “Rise of the Ottoman Empire,” 26

Mbylle deren - Kidu usha Rezultatet e nje testi DNA-je, qe bera disa kohe me pare, treguan se nje pjese e kusherijve te mij i perkasin komunitetit Vllah, te lokalizuar ne te dy anet e kufirit Shqiptaro-Grek. Te them te drejten nuk u cudita shume sepse eshte me se e qarte qe ne Ballkan, perfshi dhe teritoret ku ndodhet Shqiperia, bashke-egzistenca e popullatave te ndryshme ka qene nje fenomen i zakonshem. Kjo bashke-egzistence, qe shpesh here ishte problematike, shtrihet shume thelle ne kohe. Ajo qe me beri te "ve buzen ne gaz" me nje shije disi te hidhur, ishte kujtimi i mamase sime; ndjese paste. Ajo shante me fjalen "coban". Si per ironi, une paskam gjak "cobani" nga ana e saj ... Kuptohet ajo ishte me shume "cobanke" sec mendonte, ose me sakte, as qe i kishte shkuar nderment se ajo mund te kishte gjak te tille. Per te qeshur ? Jo dhe aq! Presioni dhe manipulimi tjeterson jo vetem nje individ por dhe shoqeri te tera. Duke u perpjekur te gjej origjinen e kesaj lidhje i kerkova mendim, motres se saj, nje grua me moshe rreth te 85-ve dhe me memorje shume te mire. Dhe keshtu u "ringjall" nje ngjarje interesante qe ishte mbajtur ne memorjen e tetos time per me shume se 75 vjet ... Nje dite, kur une isha e voge - me tregoi ajo - nje pule doli nga oborri yne dhe u zhduk mbas deres. Mamaja e pa dhe pak caste me vone doli ne rruge te kerkonte pulen. Une e ndoqa nga mbrapa - tha tetoja ime. Kur shkuam ne komshinjte aty afer, mamaja pyeti nje burre qe po rinte ne shkallet e shtepise se tij; a ke pare nje pule ? Ai u pergjigj ne Shqip - Jo moj zonje - dhe ne te njejten kohe i thote dicka ne nje gjuhe tjeter dikujt brenda oborrit te shtepise. Mamaja - vazhdoi tregimin tetoja - ndaloi menjehere dhe me nxitim hyri ne oborrin e shtepise nepermjet deres se hapur. Diku ne nje qoshe pa pulen tone. Kuptohet reagimi i saj ndaj komshiut hileqar ... Kur une e tregova historine ne shtepi - perfundoi tregimin tetoja - pjesetaret e tjere te families u cuditen me "inteligjencen" e mamase. Kurse ajo, ne menyre fare te thjeshte shpegoi se komshiu i tha te birit ne Vllahce: "Kidu usha" - qe ne Shqip do te thote "mbylle deren". Ku e kuptonte gjyshja ime Vllacen ? Mundesia me e madhe ishte qe ajo te ishte ritur mbrenda nje ambjenti ku flitej kjo gjuhe. Historia e pules dhe "Kidu usha" u harrua dhe u ri-hap perseri pas 75 vjetesh. Per te pare ne se kishte ndonje histori tjeter te mbetur ne kujtesen e te afermeve te mij, rreth origjines se families se gjyshes, fola me kusherinjte e mamase sime, njerez mbi moshen 70 vjecare. Vajza e motres sa gjyshes sime beri lidhjen e historise se pules dhe permendi dike qe kishte thene per te jatin e saj se ai u martua me "ate cobanken e bukur"! Pra ne familje dicka eshte thene dhe dicka eshte ditur rreth origjines Vllahe. Edhe dicka tjeter, mbiemri i familjes nga ana e gjyshes se mamase sime eshte Leka, nje mbiemer i perdorur edhe nga familje Vllahe/Arumune. A e pranojne pasardhesit e familjes se gjyshes sime faktin qe dikur ata kane qene, deri ne nje fare mase, Vlleher ? Mbase po, mbase jo, por nuk eshte ky qellimi i shkrimit. Si, dhe pse para-ardhesit e mij harruan apo mohuan origjinen e tyre, kjo eshte nje pyetje qe nuk mund te kete nje pergjigje te vetme dhe perfundimtare. Mbase kane qene arsye ekonomike, politike; mbase ka qene presioni dhe frika nga persekutimi, mbase ka qene dicka tjeter ... Pas kerkimesh dhe konsultimesh me njerez qe e njohin mire historine e Vlleherve ne zonat e Korces, ajo qe une mund te them me nje shkalle te larte sigurie eshte qe dikur nje "dege" e para-ardhesve te mij kane jetuar ne Voskopoje. Disa nga ata jane vendosur ne Korce, mbase rreth dyqind vjet te kaluara pas shkaterimeve te njepasnjeshme qe Voskopoja pesoi. Vlleherit dhe Arumunet ne Shqiperi, kush eshte kush ? Ka interpretime nga me te ndryshmet; une personalisht i ndaj Vlleherit ne tre grupe: 1- Vlleher te Shqiptarizuar qe jane bere pjese e nacionalitetit Shqiptar ne cdo aspekt. Per kete grup tradita dhe etniciteti nuk ka me vlere. 2- Vlleher qe vazhdojne te mbrojne identitetin e tyre etnik dhe shohin Greqine si mbeshtetese te aspiratave te tyre. 3- Vlleher qe vazhdojne te mbrojne identitetin e tyre etnik dhe shohin Rumanine si mbeshtetese te aspiratave te tyre. Per te pergjithesuar keto grupe po citoj Prof. Dr. Thede Kahl kur thote: Arumunët në Shqipëri dhe në Greqi, kanë qenë shumë të lidhur me Bizantin dhe mësuan më shumë Greqisht dhe Shqip e u përshtatën me sunduesit Osmanë. Ata nuk kanë patur të bëjnë me Rumunët në veri të gadishullit. Për 1000 vjet me rradhë ata nuk kanë qenë në kontakt me Rumaninë dhe Moldavinë (1). Gjyshja ime futej ne kategorine e dyte; ajo ishte nje besimtare e "pergjeruar" dhe mbante "korat", (ikonat), e fshehura ne nje dollap te vogel dhe falej me perkushtim kur shume bashkemoshatare te saj e kishin "haruar" Krishtin ... Ajo ishte njohese e gjuhes Greke dhe dinte te lexonte dhe shkruante kete gjuhe shume mire. Permeteper ajo kishte "adhinami" per "Grekun" ... Nje grup Vlleherish/Arumunesh, me perkrahjen e Rumunise, u ingranua fuqimisht ne levizjet nacionaliste Shqiptare qe arriten kulmin me shpalljen e Shtetit te Pavarur Shqiptar ne Nendor te vitit 1912. Disa Arumune/Vlleher morren pjese ne ceremonine e ngritjes se flamurit dhe nenshkruan deklaraten e Pavaresise. Me vone ky grup u zhduk ashtu si dhe shume te tjere ne historine e trazuar te Shqiperise. Per njeren apo tjetren arsye, historiografia Shqiptare i pershkruan Vlleherit/Arumunet si nje grup solid qe luftoi vetem per "Shqiptarizmen". Eshte e vertete kjo, apo mbas ketij pershkrimi fshihet dicka tjeter ? Ne nje koment ne Internet, dikush kishte cituar Aleks Buden: "Nuk mund te themi se Voskopoja eshte Rilindja Kombetare Shqiptare, porse Djepi i saj" . Secili mund ta interpretoje historine si te deshiroje. Ata qe kane me shume "fuqi", si ne rastin e Profesor Budes, mund ta bejne "historine" ashtu sic duan ose sic ju kerkohet. Te konsiderosh Voskopojen si djepin e Shqiptarizmes eshte nje "lajthitje" historike. Voskopoja ka qene nje qender fetare dhe tregetare qe nuk eshte pare me sy te mire nga disa grupe apo shtresa te shoqerise Shqiptare. Kryesisht, Voskopojaret kane qene mbrojtes kembengules se Orthodoksise. Nga fundi i viteve 1700, fillimi i viteve 1800 ata kishin lidhje te forta me levizjen Fanariote me rrenje ne Kostandinopoje/Istambul. Midis tyre ka patur dhe perkrahes te idese se gjuha Greke duhet te zevendesoje gjuhet e tjera qe fliteshin ne zonat perreth, si Shqipja, Vllahishtja dhe Bullgarishtja. Kjo per arsye se keto gjuhe konsideroheshin barbare dhe kultura Helenike me superiore se ato respektive. Nje shembull konkret eshte rasti i Danil Moskopolitit i cili deklaronte: "Aλβανοί, Βλάχοι, Βούλγαροι, Αλλόγλωσσοι, χαρήτε / Κ’ ετοιμασθήτε όλοι σας, Ρωμαίοι να γενήτε"(2). Pak a shume, ne Shqip ka kuptimin: Shqiptare, Vlleher, Bullgare, Gjuhehefoles te tjere, gezohuni dhe pregatituni qe te gjithe ju te beheni Romei. Duke u mbeshtetur ne kushtet historike kur ai jetoi dhe punoi une do ta interpretoja fjalen Romei si nje bashkesi popujsh te bashkuar rreth Orthodoksise ku etniciteti dhe nacionaliteti kishte shume pak rendesi. Per me teper, etniciteti dhe nacionaliteti ne ato kohera dhe situata nuk kishin kuptimin qe kane marre ne ditet tona. Danil Moskopoliti krijoi dhe nje fjalor kater gjuhesor; Greqisht-Rumanisht-Bullgarisht-Shqip qe kishte me se shumti karakter fetar. Lidhjen e forte me Orthodoksine dhe kulturen Greke, Voskopojaret e paguan shtrenjte dhe ne Vjeshte te Vitit 1916, fshati u shkaterua dhe nje here me teper nga banditet e Sali Butkes. Sot "Udhezuesit turistike" ju sugjerojne vizitoreve, vendas dhe te huaj, the bejne nje ndalese ne Voskopoje dhe te shohin "kulturen e vjeter te Moskopolit" pa permendur se ishin disa "patriote" Shqiptare ata qe e rrenuan ate. Personalisht, mendoj se rasti i Voskopojes eshte nje rast tipik Ballkanik i mostolerances dhe urrejtejes etnike, perndryshe s'ka se si te shpegohet fakti qe qyteti eshte sulmuar dhe demtuar kaq here. Ne historine e Ballkanit ka shume raste te "enklavave" te zhdukura, bile kjo ndodhi deri pak vite me pare. Ne kete prizem, dua te theksoj se ajo qe duhet te dominoje eshte zbulimi i se vertetes, dhe mbazuar mbi te, te forcohen masat e mbrojtejes se historise dhe kultures se perbashket. Kuptohet qe interesat e grupeve etnike ndryshojne dhe jane fluide bazuar ne situatat perkatese qe shpesh here jane shume te komplikuara, por arsyeja dhe toleranca duhet te jete faktori i perbashket i te gjitha paleve te ingranuara ne keto procese. Si perfundim dua te them se trillimet si p.sh. Voskopoja ishte djepi i Rilindjes Kombetare Shqiptare etj, nuk perputhen me realitetin kohor. Perkundrazi, une do ta konsideroja Voskopojen si nje viktime te hajduteve ordinere dhe "patrioteve" injorante. Per te mbeshtetur pikpamjen time se pse Voskopoja nuk ishte dhe nuk mund te luante nje rol te tille po paraqit nje fragment te shkurter nga libri i F. Pouqueville me titull Udhetime neper Epir, Shqiperi, Maqedoni dhe Thesali. Libri eshte botuar ne vitin 1820. Shqiperimi paraqitet me poshte. Repirat Jugore te malit Sboke jane te nje karakteri tjeter, ashtu sic jane dhe banoret e races Toske te cilet jane me te vecantet, nga paraqitja dhe cilesite, nga te gjithe Shqiptaret e tjere. Ne mes te tyre i beri vend vetes nje koloni Vlleherish, tamam si nje bashkesi bletesh punetore qe ndertojne kosheret e tyre ne zgavrat e shkembinjve rreth te cileve degjohen perrenjte zhurmues. Pasardhes, sic ata thone, te nje kolonie te ushtareve Romake te vendosur ne Candavia (mbase malet Jablanica) gjate Shekullit te 11-te mbi renojat e qytetit antik Moschi ata themeluan nje qytet te ri qe e quajten Moskopolis ose Voscopolis. Qyteti ndodhet kater lega (njesi matese 1 nje lega = 4.8 km) ne Jug-Perendim te Korces dhe nga nje kamp i thjeshte barinjsh u kthye pak e nga pak qendra tregetare e Epirit. Mund te duket e cuditeshme, por eshte deklaruar qe ne mezin e shekullit te kaluar popullata e Voskopojes ishte perafersisht 40,000 dhe ne vitin 1788 u rrit akoma me nje te treten duke premtuar nje kohe te arte per te Krishteret e asaj pjese te Greqise qe deri atehere ishte pothuajse fare e panjohur. Por, Myslymanet e Candiva (Jablanica) dhe zonave te tjera vodhen dhe vrane tregetaret kur leviznin per ne qytet dhe jashte qytetit. Bejleret Turq te Myzeqese (Musachia), nen pretekstin e mbrojtjes se subjekteve te punedhenesve te tyre, vendosen aty nje garnizon. Keshtu, pas dhjete vjet shkaterimesh dhe rembimesh, Voskopoja u zhduk nga faqja e dheut. Dyqind "shtepiza", te populluara nga nje numur barinjsh te varfer, jane tani c'fare ka mbetur nga ai vend premtues; por dhe ato shume shpejt do te zhyten nen rrenojat e strukturave qe dikur ishin shprehje e prosperitetit te qytetit. Apsus (emri i lumit) qe rrjedh gjate lugines se Moshit (Moschi) ne nje gjatesi prej dymbedhjete legash deri ne Berat, ujit tani vetem fusha te heshtura dhe "gershetohet" me fshatra te kthyera ne hi dhe varret e kultivuesve te meparshem (3). Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- https://www.dw.com/sq/thede-kahl-rumun%C3%ABt-dhe-arumun%C3%ABt-dallojn%C3%AB-nga-nj%C3%ABri-tjetri/a-5706784 2- https://www.academia.edu/5183691/%CE%A0%CE%B5%CF%81%CE%AF_%CE%AD%CE%B8%CE%BD%CE%BF%CF%85%CF%82 3- François Pouqueville - Travels in Epirus, Albania, Macedonia and Thessaly / Chapter XI. Page: 87-88

Fan Noli, nje agjent gjermano-austriak qe greket e hipen ne fronin e udheheqesit suprem shqiptar. Si punoi Fan Noli per Epirin e Veriut / Vorio Epiros. Fan Noli dhe Vorio Epiri Epiri i Veriut; pjese e Shqiperise 'Zvicerane'. Keshtu mendonte dhe Noli ... Duke lexuar nje shkrim ne nje gazete amerikane te viteve 1980, qe bente fjale mbi Shqiperine e vete-izoluar, midis te tjerash me terhoqi vemendjen nje paragraf: “Ne shenje miqesie, ne ju tundnim doren ushtareve shqiptare qe ndodheshin jo larg, ne anen tjeter te kufirit, por asnjehere dhe asnjeri prej tyre nuk reagonte me te njejtin gjest. Dukej sikur veprimi yne i inatoste ata.” Keshtu shprehej nje djalosh grek qe kishte kryer sherbimin ushtarak ne kufi. Qe atehere kane kaluar disa dekada dhe marrdheniet midis dy shteteve dhe popujve kane ndryshuar rrenjesisht. Megjithate, nje pjese e opinionit ne te dy vendet vazhdon te mbeshtetet ne problemet e te kaluares. Keto segmente nuk duan ta kuptojne qe ndodhemi ne nje realitet tjeter gjeo-politik, ekonomik dhe shoqeror. Kohet e fundit, raportet Tirane-Athine jane acaruar perseri. Duke lene menjeane te gjitha temat e tjera, po perqendrohem tek Epiri i Veriut / Vorio Epiri, nje tog-fjalesh ky qe dikush do ta zhduke edhe si term gjuhesor. Disa egzemplare pseudo-patriote qe bertasin neper studjot televizive te Tiranes ngrejne shume hipoteza dhe akuza, por asnjeri prej tyre nuk e vendos Epirin e Veriut, dhe banoret e tij, ne kontekstin historik te kohes. Gjate shekujve te kaluar ka patur disa projekte per bashkimin e Epirit te Veriut me Greqine. Perkrahes se ketyre proceseve kane qene si poullatat greke ashtu edhe ato shqiptare. Por duhet te theksohet se keto perpjekje perfunduan zyrtarisht ne vitin 1914 me neshkrimin e Protokollit te Korfuzit. Materiali i meposhtem tregon permbajtjen e protokollit ne fjale. Edhe pse shqiperimi eshte i dobet, perseri perben nje material interesant per ata qe duan te mesojne te verteten shkencore. Nga sa me siper, duket qarte qe marreveshja e njihte Epirin e Veriut si nje pjese integrale te Principates Shqiptare. Ajo nuk kerkonte ndryshimin e kufijve, paraprakisht te rena dakord mes fuqive te medha. As bashkimin e Epirit te Veriut me Mbreterine Greke. Protokolli kufizohej ne te drejtat kulturore, gjuhesore, fetare dhe vet-qeverisje lokale te cilat do te garantoheshin nga Shteti Shqiptar dhe Fuqite e Medha. Perm eshume, nje lexues i kujdesshem do te vere re qe disa pika ishin pro-shqiptare dhe anti- greke. Pra, trashe-trashe, organizatoret dhe mbeshtetesit e asaj levizje nuk ishin dhe aq anti-shqiptare sa dikush perpiqet ti pershkruaje ata. Mareveshja u finalizua ne daten 17 Maj, 1914, me firmosjen e saj ne ishullin e Korfuzit, nga i cili mori dhe emrin. Haptazi apo fshehurazi, kete protokoll e perkrahen njerz te thjeshte, intelektuale, politikane, tregetare, perfaqsues fetare, ishin keta greke apo shqiptare. Midis tyre dhe paraardhesit e mi. Por mbi te gjithe, spikati Fan Noli edhe pse punoi indirekt ne prapaskene dhe i mbuluar me rasen e patriotit shqiptar te zbukuruar me shirita anti-greke. Material i shumte mbi kete teme gjendet ne Arkivat Amerikane. Problemi eshte ku ta fillosh dhe mbarosh me figuren komplekse dhe karakterin ‘elastik’ te Theofanis Mavromatis, te transformuar ne Fan Noli. Ai ishte nje kamelon i vertete politik qe i pershtatej situates momentale me objektiv final: Perfitimin personal. FBI, dhe institucione te tjera, e konsideronin Nolin si nje agjent te huaj dhe person te rrezikshem per interesat amerikane. Ne vitin 1918, Noli ishte vene ne pergjim te vazhdueshem nga FBI e cila kishte hapur nje dosje te vecante me numur 40544. Ai vete, shoket, miqte, telefoni i zyres se tij, banesa, etj, ishin nen vezhgim. Kuptohet, spiunet me te devotshem ishin nga gjiri i emigranteve shqiptare. Por kishte dhe greke. Bile edhe nje arberesh qe e spiunonte Nolin sepse e konsideronte ate armik te Italise. Nga komuniteti shqiptar, mbiemrat me te njohur ishin: Dako, Qiriazi, Grameno, etj. Nje spiun interesant ishte korcari Theodhor/Dhori Harito. Ai ishte nje pro-shqiptar aktiv dhe anti-grek qe e kishte sulmuar Nolin ashper. Ne vitet 1921/1922, Harito ishte arestuar per organizim kumari ilegal, prodhimin dhe shitjen e pijeve te ndaluara alkolike … Me poste tregohen disa dokumente te shkeputura nga dosja ne fjale. Raportimi i mesiperm, ishte pregatitur me kontributin e Parashqevi Qiriazit. Midis te tjerash, aty thuhet se ne vitin 1916, Noli kishte mare pjese ne nje dreke te organizuar ne Indianopolis nga perkrahes te Mbretit te Greqise ku kishte mbajtur nje fjalim mbi politiken internacionale. I pranishem ishte dhe dhe sekretari i Konsullates Greke i cili ishte shprehur se “Fan Noli was in Greek pay.” Me sakte: “Noli ishte ne borderone greke.” I njejti raport thote se edhe Konstantin Cekrezi kishte mare “Nje shume te madhe” nga greket. Por informacioni me interesant eshte ai qe thote se Noli “Received Austrian money through Greek Channels.” E thene shqip: “ Noli kishte mare para austriake nepermjet kanaleve greke.” Akuza se Noli merrte para nga gjermanet dhe austriaket nepermjet grekeve rishfaqet disa here ne dosjen e tij. Nje shembull tjeter paraqitet ne vazhdim. Ja dhe nje raportim tjeter ku Fan Noli/Mavromatis dhe Faik Konica pershkruhen si agjente te sherbimeve sekrete austriake. Ngrihet pyetja: Perse gjermanet, austriaket dhe monarkistet greke paguanin Nolin ? Arsyeja qendronte tek fati i territoreve shqiptare pas perfundimit te Luftes se Pare Boterore. Te tre palet kerkonin rikthimin e Princ Vidid ne Principaten Shqiptare dhe mbajtjen e Italise, Anglise, Frances dhe Amerikes sa me larg brigjeve lindore te Adriatikut. Kishte shume te ngjare qe, ne se luften do ta fitonin gjermano-austriaket, Shqiperia do te qeverisej si nje konfederate dhe Protokolli i Korfuzit do te qendronte ne fuqi. Pikerisht, kjo ishte arsyeja se perse Noli interesohej ne kete projekt, qe ne se do te behej realitet, do ti afronte atij nje pozicion shume te rendesishem ne Oborrin e Princ Vidid. Ne te njejten kohe, do ta kthente ate ne te preferuarin e gjermaneve, austriakeve dhe grekeve. Greket hipen Nolin ne fronin e udheheqesit suprem te emigranteve shqiptare ne Amerike Perpjekjet e fshehura te Nolit hasen ne rezistencen e anetareve te tjere te shoqerise Vatra dhe ne momentin me deciziv te karrieres se tij ne Amerike, erdhi ndihma greke. Konsulli grek ne Boston gjeti menyren per ta prezantuar Nolin tek Presidenca Amerikane si perfaqsuesin e shqiptareve ne USA dhe Kanada. Ne daten 4 Korrik, 1918, Fan Noli takoi Presidentin Willson. Ky takim historik i dha mundesine atij te shuante c’do pakenaqesi dhe rivalitet brenda shoqerise Vatra dhe komunitetit shqiptar ne Ameriken e Veriut dhe jo vetem. Nje fragment nga dokumentat e dosjes 40544 tregon deshmine e nje agjenti te FBI qe thote: “Une mendoj se konsulli aktual grek, Timojanis, eshte ai qe inkurajon pozicionin e Nolit ne Uashington.” Permeteper, agjentet amerikane kishin dyshime se Noli, i rekrutuar nga konsulli grek, dergonte sekrete ne Europe nepermjet anijeve te peshkimit qe ankoroheshin prane Bostonit. Po ashtu, zbulimi amerikan raportonte se Konsullata Greke ne Nju Jork paiste shqiptare te ndryshem me pashaporta greke, ne te njejten kohe kur Franca dhe Italia e refuzonin nje veprim te tille. Kush dhe perse merrte pashaporten greke ? Kete investigimi nuk e thote, por nuk do te ishte ndonje cudi e madhe ne se ato i mernin perkrahesit e Vorio-Epirit. Me poshte nje agjent paraqit nje informacion te ngjashem. Ai shkruan: “Konsulli grek ne Boston, (Timojanis), nje ish-perkrahes i forte i Konstantinit, [Mbretit Grek], dyshohet se ka lidhje te ngushta me Fan Nolin.” Prej disa vitesh, Noli kishte patur lidhje te forta me nje sere elementesh greke te emigruar ne USA te cilet ishin punesuar ne sherbimet diplomatike greke. Nje rast domethenes ishte Stratos Sakelarios, nje toger grek qe kishte mare pjese ne luftimet ne Epirin e Veriut. Me pas ai kishte emigruar ne Amerike dhe aty ishte punuar si zyrtar ne ambasaden greke ne Cikago. Noli e kishte prezantuar Stratosin ne Keshillin e Kishes Orthodhokse Shqiptare ne Uashington si nje patriot shqiptar nga Korca; si nje pjestar te nje nga familjeve me te degjuara te qytetit. Noli kishte insistuar se Sakelarios ishte nje theolog ne sherbim te Kishes Orthodhokse Greke, E kishte cuar ate tek Bishopi i Kishes Ruse ne Nju Jork i cili e kishte shunguar ate ne prift. Keshtu qe Stratos Sakelarios, pa ditur as edhe nje fjale shqip, u be nje prift qe i sherbente komunitetin shqiptaro-orthodhoks. Dokumenti qe shoqeron jep detajet e ketij ‘Manovrimi Nolian’. Perse ta kishte bere Fan Noli kete gje ? Mbase ata kishin qene bashkepuntore te vjeter. Mbase Noli deshironte te mbante hapur nje kanal komunikimi me dike ne Greqi dhe ti kalonte atij informacion nepermjet dikujt tjeter dhe jo drejtperdrejt. Nje ish-ushtarak i trajnuar do te ishte personi ideal per kete qellim. Noli dhe varianti amerikan i Epirit te Veriut Noli si nje mendimtar qe bente kalkulime te komplikuara, kishte planifikuar dhe planin ‘B’. Ate te rastit ne se gjermano-austriaket humbisnin luften. Ai hyri ne mardhenie shume te ngushta me George Fred Williams, nje politikan i cuditshem por me lidhje te fuqishme ne shtetin e Massachusetts. Me sa kuptohet, pika e interesit te perbashket midis ketyre dy personave ishte qeverisja e Shtetit Shqiptar mbas mbarimit te LPB. Williams kishte mbajtur postin e Ambasadorit Amerikan ne Greqi nga Tetori i vitit 1913 deri ne Qershor 1914. Ai kishte dhene dorheqjen mbas nje vizite ne qe kishte bere ne Shqiperi ku kishte takuar edhe Georgios Christakis-Zografos, udheheqesin e Krahines Autonome te Vorio Epirit. Ish-ambasadori amerikan kishte arritur ne konkluzionin se Shqiperia duhej te qeverisej me nje sistem kantonal te ngjashem me ate te Zvicres ku krahina vete-qeverisese, si puna e Epirit te Veriut, do te beheshin pjese e nje shteti federal. George Fred Williams kishte shprehur gadishmerine qe te behej udheheqesi i ketij koncepti te ri qeverises ne Ballkan. Sic thuhet ne dokumentin e mesiperm, krahu i Nolit brenda Vatres preferonte nje Shqiperi te pavarur nen “Protektoratin Amerikan” dhe “George Fred Williams do te ishte personi i pershtatshem” per te drejtuar kete protektorat. Pra edhe ne kete rast kishim te benim me nje aleance midis Nolit dhe Williams, nje mbeshtetes i forte i Epirit te Veriut/Vorio Epirit. Noli harroi Princ Vidin dhe aleatet e dikurshem Fitorja e luftes nga aleatet anglo-amerikane, dhe humbja e gjermano-austriakeve, natyrisht ndryshoi dhe qendrimin e Nolit. Ai harroi 'Miqte e vjeter' dhe zuri te rinj, te cilet do ti ndryshonte perseri pak kohe me vone. Por le te mbetemi tek Epiri i Veriut. Ndersa Noli u kthye ne nje patriot te madh, ish aleatet e tij vorio-epirote u demaskuan si tradhetare te atdheut edhe pse objektivi i tyre ishte mbrojtja e traditave shekullore, gjuhes amtare, besimit fetar dhe preferencave nacionale. Nje pjese e madhe e ketyre personave, duke kuptuar se fati i tyre ishte vendosur ne zyrat e te medhenjve, u ingranuan ne realitetit te ri duke ndihmuan ne ngritjen dhe funksionimin e Shtetit Shqiptar. Sot, shume nga pasardhesit e tyre jane shqiptarizuar plotesisht dhe nuk duan t’ja dine se c’fare mendonin para-ardhesit. Natyrisht qe eshte e drejta e tyre legjitime dhe askush nuk mund ta gjykoje ate. Ashtu sic eshte e drejta e atyre qe vazhdojne te mbrojne identitetin e te pareve ... E ardhmja e Shqiperise; pjese e Europes se Bashkuar, apo vazhdimi i 'Luftes' kunder Vorio Epirit ? Per ata qe therrasin dhe ulerijne duke barazuar termin 'Epiri i Veriut' me 'Iredentizem': Ndryshimi i kufijve Greqi-Shqiperi eshte nje ceshtje e mbyllur me kohe. Aq me teper sot, kur Ballkani Perendimor po perpiqet te ndjeke pervojen e Europes Perendimore ku ushtaret ne kufi gjenden vetem ne fotografite e se kaluares. Por Europianizim do te thote vleresim i historise se perbashket mbi baza shkencore dhe jo promovim te urrejtjes dhe injorances. Ne kete kendveshtrim, nuk mund te mohohet fakti qe shume poullata ne Epirin e Veriut, apo Shqiperine e Jugut, kane qene per mijera vjet mbartese dhe perhapese te gjuhes, kultures, traditave greke dhe besimit kristiano-orthodhoks. Ishin pikerisht keto elemente qe krijuan zonen me te edukuar dhe produktive ne territoret ku lindi zanafilla e Shtetit Shqiptar. Ka ardhur momenti qe ato te vleresohen per aq sa ju takon dhe jo te ndeshkohen si armike te identitetit shqiptar. Nje here e nje kohe, vete Fan Noli punoi ne kete drejtim me idene e krijimit te Shqiperise 'Zvicerane' ... Korrik, 2024

'Kalaja' e Korces dhe bullgaret e Mesjetes Si gozhda 'Tradhetoi' personin me te cilin kishte qendruar per shekuj ne te njejten grope. Deshmi te venitura qe reflektojne nje histori tipike ballkanike ... Ne daten 9 Shtator te vitit 1804 shkrimtari/topografi/diplomati britanik William Martin Leake, gjate udhetimit ne drejtim te Korces, shkruante: "Duke vazhduar ne kembet e kodrave, ne ora 10.20, arritem ne Korytza/Korica. Qyteti eshte i gjithi i vendosur ne nje rafshnalte. Ai ndahet vetem me disa vreshta nga kembet e nje mali i cili 'Kurorezohet' me nje keshtjelle te rrenuar. Ka mundesi qe fortifikimi te jete nje ndertim i bullgareve, megjithese thashethemet popullore e lidhin ate me spaniarded." Pothuajse 221 vite mbas pershkrimit te Leake, mora rrugen per ne 'Kala'. Kisha qene aty ne rinine time te hershme. Rrenojat me kishin bere pershtypje dhe me kishin zgjuar fanatzine femijnore. Kjo ishte dhe arsyeja se perse 'Kurora' mbi mal vazhdonte te me terhiqte si nje magji. U ngjita nga 'Gryka e Mborjes'. Zbrita nga 'Gryka e Drenoves'. Natyra rreth e rrotull; mbreselenese. Nga 'Kalaja' e dikurshme nuk kishte mbetur gje tjeter vec se disa kapica gurresh. Barrinjte qe ishin aty prane me thane se keto ishin 'Veprat' qe kishin lene mbas 'Kerkuesit e floririt'. Ata ishin kujdesur qe te mos mbetej gur mbi gur. Pakez gje i kishte shpetuar brutalitetit te 'Banditeve arkeologjike'. Por nga te gjithe shkateruesit qe kishin kaluar aty, demtimet me te medha i kishte kryer Ushtria Shqiptare. 'Gjeneralet e Partise' kishin shkateruar objekte te rendesishme; deshmi te nje civilizimi te vjeter. Kater tynele artilerie, qe do te mbronin fushen e Korces nga sulmet e Monarko-Fashisteve Greke, apo NATO-s, vazhdojne te deshmojne me kembengulje idjotesite e kohes ... Te ze nje trishtim kur shikon kete masaker kulturore. Kete urrejtje per historine e vendit dhe para-ardhesve. Eshte nje ironi e hidhur kur mendon se edhe sot e kesaj dite, banoret e fshatit Mborje thone: Do te ngjitem ne 'Qytet' - duke treguar majen e malit qe kishte terhequr vemendjen e ushtarakut britanik ne vitin 1804. Lind pyetja: Kush ishin dhe ku shkuan 'Qytetaret' e dikurshem ? U larguan per te ndertuar nje qytet tjeter, apo u treten ne rrjedhen e kohes ? ***** Ketu ka patur shume varre. Une di pese apo gjashte vende. Ja, ne pllaja perballe. Aty, aty... Atje ku duken disa germime - me tregoi njeri prej barrinjve. C'fare ndodhi me to - e pyeta. Ketu kane erdhur shume njerez, bile dhe me pozite. Me makina te medha, me aparate kerkimi, me kazma, lopata, kompresore, drone, dhe vegla te tjera. Hapen varret, hodhen kockat lart e poshte, morren c'fare deshin, dhe iken - tha ai duke me treguar me shkopin e tij ish-rrugen qe te nxirrte ne ish-minjeren e qymyrgurit. Kane gjetur ndonje gje me vlere ? Nuk e di vleren. Une kam pare monedha bullgare. Kam pare dhe gure te shkrojtur, mbase greqisht, mbase bullgarisht. Nuk kam shume shkolle. Varrin e fundit e zbuluan para ndonje viti. Gjeten vetem nje unaze. Kafka ishte e plote. Kishte dhe disa dhembe - vazhdoi barriu. Ku eshte ajo ? E thyen ... Kane mbetur pak eshtra aty tek tre bredhat e vecuar - me orjentoi ai. Dhe vertet, prane pemeve shiheshin gjurmet e germimit dhe fragmente kockash. Midis tyre gjeta dhe nje lloj gozhde. Mbase kjo e fundit ishte nje nga sendet metalike qe kishin aktivizuar alarmin e aparatit metal-kerkues. Si pasoje, eshtrat e pronarit te qivurit kishin perfunduar jashte varrit ku kishin gjetur prehje per shume kohe. Mbase 1000 vjet. Perse mendoj se varri ishte i vjeter ? Ne pamje te pare, gozhda i ngjan shume gozhdeve antike. Ne fotot e meposhtme tregohet disa te tilla qe i perkasin Antikitetit Helen. Analizat e specializuar do te japin nje date shume te perafert ... Ne kete pike do te ndihmonin dhe kockat e shperndara mbi ish-varin ne fjale. Kush te kishte qene ky njeri ? Mashkull ? Femer ? Sa vite me pare kishte jetuar ? Si kishte vdekur ? Te kishte qene dikushi, apo thjesht nje numer ? C'fare gjuhe/gjuhesh fliste ? Pyetje pa fund trazuan mendjen time. Them se ai kishte qene nje mashkull i rritur. Prezenca e unazes dhe trashesia e eshtrave te brinjeve me bene te arrija kete konkluzion. Ne se do te ishte femer, ajo do te mbante dhe zbukurime te tjera ... Ndresa orjentimi Lindje-Perendim i varrit deshmonte pranine e riteve kristiane. Dhe dalim tek Kristianizmi. Kush e shpuri ate ne majen e malit mbi Mborje ? Logjika e thjeshte thote se ate e perhapen greko-bizantinet te cilet investuan shume ne Kristianizimin e zonave dhe popullatave qe bullgaret kishin nen kontroll. Ketu nuk do te benin perjashtim as banoret e 'Kalase' se Mborjes. Ata ishin nen ndikimin e Ohrid, nje nga qendrave me te rendesishme te careve bullgare. Nuk kam idene ne se banoret e vjeter te Gorices kishin ndertuar ndonje kishe. Logjika thote se ata nuk u kristianizuan kur zbriten nga mali. Kjo duket qarte nga ngjashmeria e ikonave te kishes te 'Ristozit' ne Mborje me ato te disa kishave ne Ohrid dhe zonat rreth e rrotull tij. fut foton e kishes Ristoz Nje ngjashmeri mbreselenese paraqitet me poshte. Ne te majte qendron nje material i shekullit te 13-te i ekspozuar ne kishen e Shen Pantelimonit ne Ohrid. E dyta, tregon nje pikture murale nga kisha e vjeter ne Mborje. FUT: TOPONIMET BULLGARE< KISHA RISTOZ< GOZHDA https://en.wiktionary.org/wiki/Reconstruction:Proto-Slavic/gvozd%D1%8C GROPA - TE BEFSHA GROPEN - Гроб ne Bullgarisht

Shqiptaret e Kosturit. Ne nje emision te tij, Zt. Marin Mema hedh dyshime mbi Traktatin e Lozanes dhe e lidh kete me shqiptaret e Kosturit ... Por a ka qene ndonjehere Kosturi "Shqiptar" ? Si u zhduken shqiptaret e Kosturit ... sipas Zt. Mema. Si ne shume video te tjera, edhe ne ate te qojtur: "Si u zhdukën shqiptarët e Kosturit në Greqi ?" qe ju mund ta shikoni KETU , Zt. Mema e nis prezantimin e tij me nje deklarim bombastik: "Qyteti i Kosturit, dikur nje qender e rendesishme e families arberore te Muzakajve" ... Pa vazhduar me tej, dua te theksoj se tendencat e Zt. Mema per te 'shperngulur' historine e 650 viteve te kaluar ne realitetin e sotem eshte nje fenomen i njohur. Per te 'koeficienti kohor' eshte 'zero', ndersa interpretimi i se shkuares thjesht nje titull qe te terheqe sa me shume vemendje. Le te fillojme me Muzakajt, kush ishin ata ? Ne punimin e titulluar "Nje kronike e shkurter e pasardhesve te dinastise sone Musachi/Muzaka" (1), te shkrojtur nga Giovanni Musachi(2), thuhet se i pari i kesaj familjeje te degjuar quhej Lord Andrea dhe ai mbante titullin Sevastokrator, qe ishte nje pozicion shume i larte ne Perandorine Bizantine. Midis shume zonave te tjera Sevastokratori Andrea kontrollonte "dhe qytezen e Kosturit, perfshi te gjitha fshatrat rreth saj. Ai e mori kete qyteze nga Krajli Marko me forcen e armeve. Dua te theksoj se qyteza e Kosturit ose Kastoria eshte nje vend i bukur ne hyrje te te cilit ndodhet nje fushe e gjere" (Faqe 281). Pra, si shume te tjere para tyre edhe 'arberoret Muzakaj' - sic Zt. Mema i quan ata, ishin pushtuesit e radhes. Sa arberore ishin Muzakajt ? Vete Giovanni Musachi /Gjon Muzaka thote: "C'eshte e verteta, thuhet se te paret tane erdhen nga qyteti i Konstandinopojes dhe morren drejtimin e Epirit ne Albania" (Faqe 278). Kete informacion e mbeshtet dhe i biri i Gjonit kur shton se ne varrin e te jatit shkruhet: "I Plotfuqishmi Krisht, ky eshte varri i Ioannes Mosachi, djalit te Despotit Ghin, Lordit te Epirothae (Epirit) dhe Mosachiea (Myzeqese), i cili e kishte origjinen nga qyteti i Bizantis (Bizantit) dhe kishte si shenje te besimit te tij nje shqiponje me dy koke" (Faqe 314). Bazuar ne ato qe Muzakajt shkruajne per veten e tyre, del qe ata ishin produkt i kohes ku nacionaliteti nuk kishte ndonje vlere, bile as qe egzistonte. Megjithate, ne kete diskutim nuk ka shume rendesi se kush ishin Muzakajt; rendesi ka vendosja e drejte e elementit shqiptar ne historine shumeshekullore te Kosturit. Emisioni i Zt. Mema perzjen influencat otomane me ato shqiptare duke i 'rrutulluar' ato sipas deshires ... Objektivi i tij eshte te tregoje "si u zhduken shqiptaret nga Kosturi"; sesi greket i kane keqtrajtuar shqiptaret vazhdimisht; i kane vjedhur, vrare dhe perzene ata nga tokat e tyre - nje teme e preferuar e Zt. Mema qe nuk le rast pa e keqinterpretuar dhe manipuluar. Per kete ai perdor formen e tij te njohur, shume thashetheme, deklarime qe "ndryshojne historine" pa i mbeshtetur pikpamjet apo pozicionet e tij me ndonje prove shkencore apo dokument zyrtar. Dhe mbi te gjitha ai perdor njeanshmerine ! Ne mes te konfuzionit te numurave, njehere ai deklaron se ishin 1,000 shqiptare myslymane dhe nje here se ishin mbi 35,000 shqiptare qe u debuan nga zonat e Kosturit dhe Follorines. Shifra e fundit eshte aq shume e zmadhuar sa qe per referim duhet thene se sot ne keto dy zona banojne rreth 68,000 njerez. Kosturi eshte nje vendbanim origjina e te cilit 'zhytet' thelle ne te kaluaren e larget. Qyteti ka nje histori te lashte dhe shume te pasur. Mjafton nje shetitje e shkurter neper rrugicat e tij per ta kuptuar kete. Objektet e kultit dhe muzeumet e shumta jane provat me bindese te kesaj historie mijeravjecare. Shtresat e civilizimeve te ndryshme mbulojne dhe zevendesojne njera-tjetern duke filluar qe nga lashtesia dhe deri ne ditet tona, perfshi dhe ndikimin otoman. Pa dyshim qe dhe shqiptaret kane lene gjurmet e tyre, por e verteta eshte qe ato jane shume te vogla. Ana profesionale e paraqitjes dhe zgjedhjes se materialeve mbeshtetese le shume per te deshiruar. Zt. Mema dhe ekipi i tij paraqisin fotografi qe tregojne largimin e popullatave te krishtera nga Turqia dhe jo te kunderten, te themi largimin e shqiptareve nga Kosturi apo fshatrat rreth tij ... Disa nga fotot qe tregohen ne prezantim gjenden lehtesisht dhe jane gjeresisht te perhapura ne Internet, kryesisht ne faqet greke. Ne cdo vend normal dhe televizion serioz, manipulimi dhe deformimi i qellimshem i materialeve te tilla eshte nje veprim i denueshem nga ligji per mbrojtjen e prones intelektuale, dhe jo vetem ... Por ne Shqiperi me sa duket kjo gje ka shume pak rendesi. Me poshte tregohen dy nga fotot qe shfaqen dhe rishfaqen gjate videos ne fjale. Une i kam gjetur ato ne faqet respektive qe bejne fjale per debimin e popullsise greke nga Azia e Vogel gjate viteve 1922 - 1923. https://www.euronews.com/2020/09/11/we-have-not-forgotten-families-of-greek-refugees-who-fled-turkey-in-1922-tell-their-storie https://www.eliamep.gr/media/ ο-χώρος-η-μνήμη-και-η-κληρονομιά-της-ελ/ Pika me e nxehte e emisionit eshte trajtimi i Traktatit te Lozanes, (Treaty of Lausanne). Eshte momenti kur Zt. Mema merr nje pozicion thellesisht politik. Ai deklaron: "Ne fakt, ky eshte nje traktat qe shume kohe me pas hap debate te shumta, ndaj do te perpiqemi te kuptojme me shume mbi detajet dhe arsyet perse ky traktat u realizua" . Me interesante eshte ajo qe vjen me pas. Zt. Mema e konsideron kete marveshje si nje problem greko-shqiptar. Eshte e vertete qe marveshje te tilla shkaktuan probleme te medha, por ne te njejten kohe ato jane konsideruar te keqia te 'pranueshme' ne se krahasohen me luftrat e pafund te fillimit te shekullit te 20-te. Traktati i Lozanes u realizua nepermjet diskutimeve te veshtira qe zgjaten 8 muaj. Ato nisen ne vitin 1922 dhe u finalizuan me 24 Korik, 1923. Objektivi kryesor ishte percaktimi i kufijve te asaj qe kishte mbetur nga Perandoria Otomane. Shtetet e efektura nga ky traktat ishin Turqia, Greqia, Bullgaria, Armenia, Siria, Iraku, etj. Largimi i popullatave me etnicitet te ndyshem nga ai i shumices se shteteve perkatese u be me qellim per shmangjen e gjakderdhjeve masive qe mund te ndodhnin ne te ardhmen. Pra si te thuash ishte e keqja me e vogel ne nje sere te panjohurash qe mund te sillte situata e tensionuar dhe e rezikeshme e asaj kohe. Kuptohet qe shume njerez te thjeshte, femije, pleq, burra dhe gra paguan cmim te larte. Por keta nuk ishin vetem shqiptaret myslymane. Turqia zboi nga territori i saj dhe shume shqiptare te krishtere. Personalisht me ka rastisur te takoj dy zonja te vjetra ne moshe, kusherira te Fan Nolit, qe familjet e tyre ishin larguar nga Thraka per ne Greqi dhe qe aty kishin emigruar ne Kanada. Per hir te se vertetes, kusherirat e Fan Nolit e konsideronin veten greke dhe nuk dinin te flisnin shqip ... Historia e tyre ishte e ngjashme me ate te te intervistuarve ne emisionin e Zt. Mema. Familjet e tyre kishin humbur cdo gje ! Historiani qe shfaqet ne video e Zt. Mema nuk qarteson formen dhe menyren se si funksiononte Perandoria Otomane. Regjistrimi dhe ndarja e popullates behej mbi baze fetare qe shpesh interpretohej si perkatesi etnike. Ne nuk e dime se si e kishin konsideruar veten shqiptaret myslymane te Kosturit kur ishin regjistruar ne Defteret Otomane. Ne se ata e kishin regjistruar veten si "turq" atehere marveshja nuk pyeste se c'fare gjuhe flisnin ata ne shtepi. Per ta bere te qarte edhe nje here pozicionin tim, nuk ka diskutim qe keta njerez kane vojtur dhe humbur pasurite e tyre, por ky eshte nje fenomen qe efekti jeten e mbi 2 milion njerezve qe jetonin ne shtetet e permendura me siper dhe jo vetem te shqiptareve te Kosturit apo Camerise - sic insiston Zt. Mema. Gjate viteve te fundit, udheheqesi turk Erdogan ka shprehur rezervat e tij duke u shprehur se "disa detaje" te Traktatit te Lozanes jane te "paqarta". Eshte e drejta e tij, ashtu sic eshte edhe drejta e sponsorizuesve te programit "Gjurme Shqiptare", te ngrejne pikpamje te tilla. Por, koha ka treguar se traktate te tilla te rendesise boterore nuk mund te ndryshohen ne menyre te njeaneshme, vecanarisht kur preken intersat e shume vendeve te tjera, stabiliteti i te cilave eshte i rendesise jetike per gjithe njerezimin. Mbase dikujt i ka lindur ideja se eshte shume i forte dhe mund ti zhdepe ne dru te gjithe gjitonet rreth e rrotull dhe t'ju marre atyre cfare te doje. Por sa efektive jane keto pretendime dhe veprime ne kohen qe jetojme ? Mendoj se rruga e integrimit rajonal, por edhe me gjere, eshte menyra e vetme e eleminimit te perseritjes se gabimeve te se kaluares. Nacionalizmi bosh nuk te con larg, bile mund te te coje shume, shume mbrapa ... Ne prezantimin e tij Zt. Mema permend edhe popullaten hebraike qe ka jetuar ne Kostur prej shume shekujsh. Komenti i tij te jep pershtypjen se dhe per 'zdukjen' e tyre jane pergjegjes greket. Gjate vizitave te mia ne Kostur, me eshte dhene rasti te ndaloj perpara nje guri perkujtimor ku shkruhet: "Ne kete vend, ne 24 Mars 1944, nazistet mblodhen te 1,000 hebrejte e Kosturit dhe i derguan ne kampet e vdekjes te Auschwitz (Aushvic). Mbijetuan dhe u kthyen mbrapa vetem 35 persona" . Ndersa ne pllaken aty ngjitur, shkruhet: "Tasica ime, kur te lexosh keto fjale, nuk do te jem me ne jete, do te me kete ngrene dheu i huaj. Derdh nje pike loti per mua edhe ne se roj, edhe ne se vdes". Rexhina Koen 'Kastorllinjte' nuk i kane harruar bashkeqytetaret e tyre. Perkundrazi, i kujtojne dhe respektojne ata. Duke perfunduar, thirrjet 'naive' te Zt. Mema per gjetjen e pergjegjesve te 'zdukjes' se shqiptareve nga Kosturi apo se pse nuk eshte hapur nje investigim rreth kesaj ceshtjeje mund te marrin pergjigje vetem ne librat e historise, pjese e te cilave jane dhe traktatet qe nuk i pelqejne atij. Po sikur te them; fajin e kane Muzakat qe pushtuan Kosturin ... Problemet Ballkanike kane qene dhe jane te shumta; po ashtu dhe ato te Shqiperise. Shqetesimet egzistuese nuk mund te zgjidhen duke paraqitur te djeshmen si nje problem aktual. As duke lojtur me ndjenjat dhe padijen e njerezve ... Me qe ra fjala per historine, neper rrugicat terheqse dhe muzeumet e shumte te Kosturit gjen te ekspozuar historine e qytetit. 'Kosturllinjte' perpiqen ta prezantojne ate ne menyren me te mire te mundeshme. Fotot e meposhteme jane nje tregues i qarte. Ju mund te klikoni dhe ti zmadhoni ato per te lexuar informacionin e paraqitur. Shenime dhe sqarime te rendesishme rreth shkrimit. 1- Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi. Per Giovanni Musachi, despoto d'Epiro. Published in: Chroniques gréco-romanes inédites ou peu connues publiées avec notes et tables généalogiques, ed. Charles Hopf, Berlin, 1873 - Faqe 278 - "Del vero dicono la nostra progenie procede dalla città de Costantinopoli, e vennero a dominare in Albania l'Epiro". - Faqe 281 - "E più possedì e signoriggiò la città de Costurri con tutte le sue ville, la quale città l' acquistò per forza d' arme da Marco Craglia, e ve certifico, che detta città de Costurri seu Castoria è una bella cosa e de grossa intrata". - Faqe 314 - "Omnipotens Iesu, sacrarium hoc tibi Ioannes Mosachi filius En Ghini Despotis Epirothae et Mosachiae domini ex urbe Bizantis oriundi bicipitem aquilam habentis insigne coronatam religiose ..." 2- Ne fakt, nuk dihet kush e ka shkrojtur kete material. Egziston vetem nje kopje a nje punimi te meparshem. Autoresia eshte enigmatike. Prill, 2021

Ne nje pjese te opinionit intelektual dhe publik egziston mendimi se francezet kane qene dhe mbeten anti-shqiptare. Por a eshte e vertete kjo hipoteze ? Francezet "antishqiptare" dhe "progreke", apo ... Maurice Sarrail, ishte nje nga gjeneralet me te rendesishem franceze te Luftes se Pare Boterore. Ne Tetor te vitit 1915 ai u emerua Komandant i Forcave Aleate ne zonen e Ballkanit Lindor dhe u vendos ne qytetin e Selanikut (Thessaloniki). Ne Dhjetor te vitit 1916 ai aprovoi krijimin e “Republikes Autonome te Korces”. Ne kete foto, mbrapa tij eshte varrur nje harte ku tregohet dhe territori shqiptar. Gjenerali Sarrail ishte largpames, ai mendonte se si Franca do te shtrinte influencen dhe ndikimin e saj ne periudhen e pasluftes. Ne Gusht te vitit 1917 ai i dergoi nje leter Aristide Briand, nje politikani te degjuar francez te asaj kohe, ku midis te tjerash shkruhej: “Ne duhet te pregatitemi per periudhen e pas-luftes duke filluar menjehere prezantimin e produkteteve dhe vlerave franceze ne te gjitha vendet qe ushtrite tona kane mare nen kontroll” . C’do te thoshte kjo per Shqiperine ? Historia e Themistokli Germenjit dhe “Varreve te Francezeve" japin nje ide me te qarte ... Shihemi ne “Bashta e Geges”, nga ora ... keshtu e linim nganjehere takimin me shoket e rinise. Kush ka lindur dhe eshte rritur ne Korce e kupton shume mire se c’fare dua te them. Perpara bustit te Themistokli Germenjit, qe qendron ne hyrje te parkut, kam kaluar dhe ri-kaluar mijera here, por te them te drejten nuk mund te them se c’fare shkruhej ne pllakat prej bronxi qe qendronin ne te dy anet e pidestalit te tij, te cilat sot nuk egzistojne me. Ka shume mundesi qe ato te jene ckulur dhe shitur per skrap … Po ashtu, nuk kam idene ne se emertimi “Bashta e Geges” lidhet me mbiemrin Germenji. Nga ana tjeter mund te them se burri qe eshte monumentalizuar ne qender te qytetit ka patur lidhje te drejtperdrejte me disa nga burrat, eshtrat e te cileve gjenden ne te dale te qytetit; e kam fjalen per “Varret e Francezeve” - nje pike tjeter e rendesishme e historise se qytetit te Korces. Nuk eshte fare cudi qe Themistokliu dhe ndonje nga ushtaraket e varrosur aty te kene patur njohje personale. Ishte pikerisht lidhja me francezet qe e beri Themistokliun nje person te njohur ne historine e Shqiperise. Pas viteve 1990, ne Shqiperi u demtuan apo u shkateruan plotesisht shume monumente dhe vepra perkujtimore. Megjithese bazamenti i bustit te Themistokliut pesoi deme te konsiderueshme, fatmiresisht busti vete i shpetoi trazirave te kohes. Keto foto jane nxjere ne periudha te ndryshme kohore. Historia e marredhenieve te Themistokliut me francezet filloi kur keta te fundit pushtuan Korcen dhe zonat e saj; kjo ndodhi ne fund te vitit 1916-te. Kam lexuar shkrime te historianeve dhe amatoreve te ndryshem qe trajtojne temen e "Republikes se Korces", kontrollit francez dhe situatave politike qe lidhen me ate periudhe kohore. Pershkrimet dhe mendimet jane nga me te ndryshmet. Para disa ditesh, lexova nje shkrim ku thuhej se Franca kishte per qellim qe zonen e Korces t’ja jepte Greqise … Ah keta francezet, armiqte e Shqiperise ! Gjithmone na kane sabotuar - do te thote dikush. Sa e vertete eshte kjo ? Varret se me ke diskuton. Ne kete shkrim te permbledhur do t’ju referohem disa materialeve franko-europiane. Po filloj me ushtarakun qe ishte nismetari i marrveshjes qe coi ne krijimin e “Republikes Autonome te Korces” - sic njihet gjeresisht. Emri i tij ishte Henri Vincent Descoins. Pozicioni qe mbante: Komandanti i trupave franceze qe kishin pushtuar qytetin e Korces dhe rrethinat e tij, nje pushtim qe zgjati nga viti 1916 deri ne vitin 1920. Kolonel Descoins, nepermjet nje letre, i shpjegon situaten Gjeneralit Leblois, komandantit te Ushtrise Franceze - Deges Lindore, i cili ishte vendosur ne qytetin e Manastirit/Bitolas. Korce, 10 Dhjetor, 1916 N ° 178 / S Kam nderin t’ju raportoj si me poshte: Ashtu sic e prisnja, problemi Shqiptar u ngrit ne Korce ne formen sic e kisha pershkruar ne paragrafin 2 te raportit tim me Nr. 132/S te dates 6 Dhjetor, 1916. Kete mengjes, 10 Dhjetor, une prita viziten e 14 perfaqsuesve te popullates. Njeri prej tyre u shpreh me keto fjale: “Na lejoni Ne, delegatet e popullates shqiptare, te paraqitemi dhe deklarojme para jush, perfaqsuesit te Frances, qe Kazaja e Korces, se bashku me zonat nen varresi te saj, Bilishtin, Kolonjen, Oparin dhe Goren, eshte tani nje province autonome e administruar nga zyrtare shqiptare. Ne kerkojme te vendosim veten tone nen mbrojtjen e autoritetit ushtarak francez”. Duke qene se kjo deklarate dhe kerkese nuk kishte asgje ne kundershtim me piken Nr. 2995 (CAA) te dates 29 Nendor, 1916, qe e perkufizon Korcen si nje territor ushtarak, une u pergjigja: “Ju erdhet para meje te shprehni deshiren e popullates shqiptare te Kazase se Korces, qe prej ketij momenti dhe ne vazhdim te jetoni te lire nen mbrojtjen e Ushtrise Franceze. Si perfaqsues i Komandes Franceze, une bie dakord me kerkesen tuaj. Permeteper, une deklaroj se duke filluar nga sot, 10 Dhjetor, Kazaja e Korces, me rrethinat e saj Bilishti, Kolonja, Opari dhe Gora, perbejne nje province autonome, e administruar nga zyrtare shqiptare nen mbrojtjen e Autoritetit Ushtarak Francez”. Ne perputhje me situaten, delegatet dhe une pregatitem dhe firmosem nje protokoll, nje kopje e te cilit eshte bashkangjitur. Administrata dhe policia e territorit, qe tani dhe ne vazhdim, garantohen nga kushtet e permendura ne protokoll. Nje rregull dhe qetesi totale ka mbreteruar mbi qytet. Sali Butka, (Salih Budka), i informuar rreth kesaj ngjarje, me la te ditur se ai mbante anen tone. (Shenimi im: Me sa duket, ne fillim Sali Butka ka qene perkrahes i francezeve dhe me vone eshte kthyer ne favor te Austriakeve. Francezet insistonin se austriaket i morren Saliut djalin, Safet Butken, me preteksin se do te studjonte ne Graz, Austri, keshtu qe ai ishte i detyruar te luftonte per ta. Thuhet se Saliut i ishte afruar dhe nje post i rendesishem ne se Austro-Hungaria do te dilte fitimtare ne Luften e Pare Boterore). Me poshte tregohet teksti/permbajtja e marrveshjes ne fjale qe ne nje fare menyre e ktheu Korcen ne nje qytet-shtet. Protokoll Korce, 10 Dhjetor, 1916. I. Ne perputhje me deshiren e popullates shqiptare te shprehur nga delegatet e saj, Kazaja e Korces, me zonat qe varren prej saj, Bilishtit, Kolonjes, Oparit dhe Gores, perben nje province autonome, e administruar nga zyrtare shqiptare, nen mbrojtjen e Autoritetit Ushtarak Francez. II. Administrimi i Kazase i besohet nje keshilli me 14 antare, nje pjese te krishtere, nje pjese myslymane. Ky keshill eshte pergjegjes per: 1- Studimin e te gjitha masave qe kane per objektiv administrimin e mire te Kazase se Korces dhe rrethinave te saj. 2- Kontrollin e te gjitha sherbimeve publike. III. Keshilli do te propozoje per miratim nga Autoriteti Ushtarak Francez emrat e personave qe do te mbajne poste te ndryshme. Emerimet ne postet e komisionit do te behen nga Autoriteti Ushtarak Francez. IV. Komisioni do te vendoset nen autoritetin e prefektit te policise. Nje trupe xhanderarie-policie do te ngarkohet per mbajtjen e rregullit te brendshem. V. Nje trupe e “xhandermarise se levizeshme shqiptare” do te krijohet dhe ngarkohet me deryren e ruajtjes se integritetit te territorit dhe lirise se banoreve te tij. VI. Gjithashtu, per te njejtat qellime, mund te krijohen trupa vullnetaresh, numri i te cileve do te varret nga situatat mometale dhe fondet ne dispozicion. VII. Ne kohe mobilizimi, forcat policore, xhandermaria e levizeshme, dhe trupat vullnetare do te vihen nen autoritetin superior te oficerit, (francez), qe komandon Rrethin e Korces. VIII. Gjuha zyrtare do te jete shqipja. IX. Flamuri i Kazase se Korces do te jete formati standart i Skenderbeut me nje shirit te ngjyrave franceze. ***** Ky protokoll ishte nenshkruar/miratuar nga 14 perfaqesues te qytetit; 7 qytetare te besimit te krishtere dhe 7 qytetare te besimit myslyman. Nga pala franceze, firmoses ishte Kolonel Descoins, komandanti ushtarak i Korces. Formulimi i ketij dokumenti tregon qarte se nuk behet fjale per autonomi, por per nje nenshtrim “me propozim nga poshte dhe miratim nga lart”. Pavaresisht kesaj, pushtimi francez dobesoi ne maksimum ndikimin greek qe egzistonte ne Korce dhe zonat prane saj. Francezet kishin qellime afatgjata dhe i vune ne zbatim planet e tyre qe ne momentet e para te marrjes nen kontroll te territoreve te lartpermendura. Thashethemet, se francezet po perpiqeshin t’ja jepnin Korcen, Greqise - jane fare te pabaza dhe nuk perputhen me realitetin kohor. Koloneli Descoins, perpara se te nisej ne misionin e tij per pushtimin e Korces, ne daten 15 Nentor, 1916, mori udhezime te prera nga zyra e Gjeneralit Sarrail, komandantit me te larte ushtarak francez ne Ballkan; Urdheri ishte ky: “Gjenerali nuk do ne Korce as edhe nje lloj greku (1), italiani apo esadisti” . Natyrisht qe urdherat e Gjeneralit Sarrail u zbatuan deri ne nje. Grek, jo-grek, francezet arestuan dhe denuan me burgim shume persona pro-greke, kryesisht mbeshtetes te Mbretit Kostantinos, te cilet u derguan per te vojtur denimin ne Greqi/Thessaloniki. Ata mbyllen shume shkolla greke; tjetersuan institucionin me te rendesishem mesimor qe egzistonte ne qytet duke e kthyer ate ne nje “Lice Francez”, Ne kete institucion, te gjitha lendet mesoheshin ne gjuhen frenge. Gjuha shqipe mesohej si nje lende me vete. Gjthashtu hapen 150 shkolla elementare ku filloi te mesohej gjuha frenge. Nen kontrollin dhe stimulimin francez, administratoret e qytetit ngriten sherbimin doganor ne kufi me Greqine, organizuan mbledhjen e taksave, sherbimet postare, perfshi printimin e pullave, kartemonedhave te reja (Franga Shqiptare), etj. U krijua dhe zbatua nje plan i madh agrar per fshatrat e Korces dhe te Bilishtit. Ne fushen e drejtesise, filloi zbatimi i nje ligji te ri penal dhe sistemi gjyqesor. U emerua nje funksionar qe te monitoronte dhe kontrollonte veprimtarite fetare. Ndersa ushtaraket franceze organizuan nje lloj sistemi shendetesor qe kulminoi me ndertimin e nje spitali qe trajtonte ushtaret dhe banoret vendas. Permeteper, Koloneli Descoins u perpoq me shume rruge dhe forma ta bente sa me te kenaqur nje pjese te parise korcare. Mbeshtetjen e ketij grupi ai e konsideronte te domosdoshm per arritjen e qellimeve momentale dhe afatgjata. Bile, francezet nxiten ndjenjat nacionaliste te shqiptareve, te cilat me vone i frenuan kur pane qe ato filluan te dilnin jashte kontrollit dhe u bene rrezik per Francen dhe aleatet e saj. Perse do ti bente Franca te gjitha keto ? Per t’ja ri-kthyer Korcen, Greqise ? A e shikon dikush mosperputhjen qe shoh une, apo eshte thjesht ideja ime ? Jo vetem qe Franca nuk kishte kete gje nder mend, por ajo bente plane imperiale per te ardhmen, marrdheniet dhe ndikimin e saj ne rajon pas perfundimit te luftes. Ne nje raport te dates 6 Korrik, 1919, shkruhet se influenca franceze eshte e dukshme ne Korce dhe territorin perreth dhe kjo ka ardhur si rezultat i: 1- Administrimit te ndershem. 2- Respektimit te ndjenjave te banoreve vendas. 3- Permiresimet e medha ne sistemin e edukimit publik. 4- Sigurine e vendosur ne vend dhe prespektiven ekonomike qe ka ardhur si rrjedhim. Gjuha frenge studjohet ne te gjitha shkollat shqiptare te zones. Se fundmi, francezet kane krijuar besueshmeri dhe simpati ne mes te popullates vendase. Kjo influence eshte perhapur jashte kufijve te ketij territori. Interesat e situates te deritanishme kane qene detyrimi i serbeve dhe grekeve te respektojne limitet e vena ne Londer, dhe ne kete menyre te eleminohen konfliktet e armatosura midis tyre dhe shqiptareve. Gjithashtu, distancimi i pikave te ferkimit midis italianeve, serbeve dhe grekeve. Per te ardhmen; influenca qe kemi arritur mund te kthehet ne nje baze ekspansioni te industrive tona dhe zhvillimin e metejshem te studimit te gjuhes frenge. Shume shqiptare, qe deri tani shkonin te punesoheshin apo te ushtronin aktivitete biznesi ne Shtetet e Bashkuara, do te vijne ne France dhe me krahet e tyre ata do te sjellin tek ne nje mbeshtetje te vlefshme. Mendoj se ne keto raporte ka egzagjerime, por brendia eshte nje: Francezet ishin pro-shqiptare dhe anti-greke. Natyrisht qe ata kishin per qellim permbushjen e interesave te tyre. Po kthehem tek Themistolkli Germenji; per 11 muaj, nga 10 Dhjetori 1916 deri ne 7 Nentor 1917, ai u be pjese e projektit francez. Pozicioni i tij ishte kryetar i policise se Republikes Autonome te Korces. Ai u arestua me akuzen per tradheti, bashkepunim me Bullgaret dhe Austro-Hungarezet, dhe u denua me vdekje nga nje gjykate ushtarake franceze ne qytetin e Selanikut/Thessaloniki. Ka shume gojdhena rreth ketij procesi, por nje gje eshte e qarte; Gjykimi ushtarak behet me dyer te mbyllura dhe protokolli gjyqesor nuk behet publik. Tashethemet se Themistokliu kerkoi kete apo ate gje mbeten thashetheme deri sa te dale ne drite raporti procedurial. Nje material interesant shfaqet ne gazeten “Djelli”, organ i shoqates te degjuar shqiptare “Vatra” ne USA. Nje fragment nga faqja e saj elektonike tregohet me poshte(2). Se fundmi, perse “Varret e Francezeve” jane mbajtur me aq kujdes, bile shume me mire se vete varret e vendallinjve ? Mendoj se Enver Hoxha personalisht e luante karten e “Varreve” si nje mjet komunikimi me qeverine franceze. Nga ana tjeter, ne se Enveri do ti kishte konsideruar francezet si armiq te Shqiperise, eshtrat e ushtareve do te kishin perfunduar ne nje grope masive, ose zhdukur fare … Perkundrazi, per mirembajtjen e tyre ishte punesuar nje person qe punonte 6 dite ne jave me te vetmen detyre te mbante ne rregull absolut c’do gje qe ndodhej brenda murreve te varrezave. Personi ne fjale ishte nje burre i edukuar dhe njohes i disa gjuheve. Une kam patur fatin ta njoh ate personalisht. Ai ishte dajoja i vjehrrit tim dhe quhej Hareto Sotiri (Gogo). Haretoja kishte lindur ne Qyteze, nje fshat prane kufirit Shqiptaro-Grek. Ai kishte mbaruar shkollen Zosimea ne Janine dhe gjate Luftes Civile Greke kishte qene korrier i sherbimeve sekrete shqiptare. Haretoja kishte takuar dhe Niko Bellojanin, “Njeriun me Karafil” - ne se dikujt i kujtohet filmi me kete emer. Pra, “Varret e Francezeve” ishin ne kontroll, mbrojtje, dhe monitorim te vazhdueshem. Ne foton e meposhtme, nga e majta ne te djathte: Sotiri (Gjyshi i gruas sime) - Dhimitrula (Gjyshja e gruas sime), - Gliqeria (Gruaja e Haretos) - Haretoja (Vellai i Dhimitrules). Perpara se ta mbyll, dy fjale rreth 640 ushtareve qe gjenden te varrosur aty; pjesa dermuese e tyre ishin persona te sjelle nga kolonite e Frances, kryesisht nga Indokina, Senegali dhe Algjeria. Eshte ironi e fatit, te kesh lindur ne Vjetnam dhe te vritesh ne malet e Shqiperise duke luftuar per interesat e Frances … Si perfundim, keqperdorimi dhe tjetersimi i fakteve historike eshte bere nje rutine e zakonshme, si midis historianeve te “oborrit” ashtu dhe ne mes te “patrioteve” te medias sociale. Me vend dhe pa vend, ne kundershtim me te gjitha faktet dhe dokumentet zyrtare, krijohen armiq imagjinare dhe hipoteza te cuditeshme. Shpesh here nuk eshte i qarte as qellimi, as objektivi i ketyre deformimeve historike. Te jete padije, apo dicka tjeter ? Nje nga keto shembuj eshte dhe teoria qe thote se Franca ka qene dhe mbetet pro-greke dhe anti-shqiptare. Ne rastin e “Republikes Autonome te Korces”, ne se Franca do te kishte qene pro-greke, sot ne Korce, por edhe me gjere, gjerat do te ishin krejt ndryshe … Bie fjala, “Kori i Pleqve” do te kendonte me buzuki kenge te Vasili Cicanit, si per shembull: "Τι σου λέει η μάνα σου για μένα" ... qe ju mund ta degjoni KETU . Shenime dhe sqarime rreth shkrimit Nga ana e rendesise historike, "Republika Autonome e Korces" kishte nje funksion dhe rol te paqarte. Si kunder-pergjigje, austriaket krijuan nje lloj "Republike te Pavarur" ne zonat qe kishin pushtuar ne Shqiperine qendrore dhe veriore, ndersa italianet shpallen protektorat te tyre zonat e jugut, Pra, ne realitet u krijuan 3 "Shqiperi te Pavarura" nga njera-tjetra. Perse u vleresua dhe glorifikua vetem njera nga keto "Republika te Pavaruara" ? Personalisht, mendoj se ishin komunistet shqiptare, Enveri dora-vete, qe seleksionuan dhe ngriten ne pidestal vetem njeren ... por kjo eshte nje teme tjeter diskutimi. Ne kete harte tregohen respektivisht "Republikat Autonome Shqiptare" te njohura nga: Austriaket Francezet Italianet Duhet nenvizuar se gjate kontrollit francez, ne Korce u zvilluan disa institucione fillestare te organizimit dhe funksionimit te nje "Mini-shteti". Disa borgjeze te rinj, dhe pjestare te inteligjences qytetare, te stimuluar nga politikat franceze, tentuan ta kthenin Korcen ne "Kryeqytetin" e zonave jug-lindore. Fale ndikimit francez, ata arriten te benin kete deri ne nje fare niveli ... Ky shkrim eshte bazuar ne keto materiale/burrime informacioni: - https://journals.openedition.org/balkanologie/315 - https://fr.linkfang.org/wiki/R%C3%A9publique_de_Kor%C3%A7a - Les Français et la République de Kortcha (1916-1920) - Stefan Popescu - https://europecentenary.eu/ - https://www.numizon.com/en/ - Disa fotografi dhe harta e zonave te vendit te pushtuara nga ushtrite respektive jane marre nga Wikipedia. ***** 1- Gjenerali francez nuk deshironte as prezencen e perkrahesve te Mbretit te Greqise, Kostantinos, dhe as te mbeshtetesve te kryeministrit Venizelos. Ne ato vite, Greqia ishte e ndare ne dy grupe dhe ndodhej ne nje lufte te brendeshme politike, qe kishte arritur ne nivelet e luftes civile. Franca ishte aleate e krahut te Kryeministrit Venizelos, ndersa e konsideronte krahun e Mbretit Konstantin si force armike. 2- https://gazetadielli.com/?s=themistokli+germenji Tetor, 2021

Shqiptaret dhe greket ne Venecia. Gjurme shqiptare ne Venecia. Gjurme greke ne venecia. Shqiptaret dhe greket e Venecias Gjurmet shqiptare dhe greke ne Venecian moderne Diaspora i ngjan fares se nje peme qe era e hedh larg bimes meme. Aty ku bie edhe mund te mbijne. Por, qe te rritet dhe zhvillohet kerkon perkushtim dhe dashuri. Perndryshe ajo nuk lulezon, ose vyshket shume shpejt. Kjo eshte arsyeja qe pak fara te tilla jane rritur dhe kane dhene fruta. Dhe natyrisht, merita per kete ju takon ‘kultivuesve’ te tyre. Jane pikerisht keta ‘kultivues’ qe mbajne gjalle traditat, zakonet, njohurite, besimet fetare qe kane mare me vete nga vendi i te pareve. Studimi i ndikimive qe emigrantet kane lene ne popullatat dhe kulturat pritese ndihmon per te kuptuar kush ishin dhe nga vinin keta njerez, jo thjesht ne kuptimin gjeografik te fjales. Krahasimi i ketyre gjurmeve hedh drite mbi te perbashketat dhe diferencat nderetnike. Permeteper, pozicionon rendesine e emigranteve ne 'pejsazhin' kulturoro-politiko-ekonomiko-ushtarak ne 'Atdheun' e ri. Ne kete harte te viteve 1500 tregohet me perafersi ku u vendosen emigrantet shqiptare, sllave, greke ... Venecia ka qene dhe mbetet nje qytet kozmopolitan. Padyshim, qyteti me i njohur i detit Adriatik. Nuk eshte gabim te thuhet se sot ai i shembellen nje muzeumi gjigand. Duke ecur rrugicave dhe lundruar neper kanalet ujore te qytetit, syri te ze ‘grimca’ te kultures arabe, turke, greke, shqiptare, sllave, vllahe … Disa nga keto gjurme jane thjesht shenja te venitura. Disa vazhdojne te tregojne mbijetese. Me poshte paraqiten disa foto ku tregohen c'fare ka mbetur nga ndikimet ekonomiko-fetaro-kulturore te emigranteve te shekujve te kaluar. Tregu i turqve Bregu i sllaveve Shkolla e sllaveve Rrugica e shqiptareve Rrugica e shqiptareve Kisha Greke Agjios Georgios Rruga kryesore e grekeve Rrugica e grekeve Gjurmet shqiptare ne Venecia Historianet thone se ne fund te shekullit te 15-te ne Venecia jetonin midis 4000 dhe 5000 albanesi/shqiptare(1). Numur i konsiderueshem per kohen. Nje pjese nga keta ishin gjysem-skllever. Venedikasit merrnin, kryesisht nepermjet dhunes, femije dhe te rinj nga Ballkani, (shqiptare, sllave, greke, vlleher, etj), te cilet pasi ktheheshin ne katolike sherbenin si sherbetore ne familje dhe institucione shteterore. Avancimi i otomaneve ne Ballkan ndryshoi natyren/perberjen e emigrimit. Si pasoje, ne Venecia u vendosen pjestare te familjeve te degjuara, ushtare dhe drejtues luftarake, fetare, njeres te pasur, etj. Per te kontrolluar fluksin e te shperngulurve, Republika e Venedikut kishte ndjekur nje politike qe ju jepte te drejte emigranteve te krijonin organizata te bazuara ne perkatesine etnike. Keto formime quheshin "Shkolla” dhe kishin te drejta vete-qeverisese, relativisht te konsiderueshme. Ballkanasit e pare qe fituan te drejten e “Shkolles” ishin shqiptaret. Ne vitin 1448 ata themeluan "Scuola di Santa Maria e San Gallo degli Albanesi". Kjo tregon se shqiptaret qe u vendosen ne Venecia ose ishin kthyer katolike qe ne vendlindje, ose u transformuan ne te tille shume shpejt pas vendosjes ne Republiken e Venedikut. Sllavet, ose me sakte dalmatet, megjithese ishin katolicizuar me heret e fituan te drejten e krijimit te shkolles ne vitin 1451. Pra, me vone se shqiptaret. Ndersa greket e fituan kete te drejte vetem ne vitin 1498. Kesaj pike do ti rikthehem me poshte. Antaret e "Scuola degli Albanesi" ishin kryesisht banore nga zonat e Shkodres qe ne ate kohe kontrollohej nga Venediku. Objektivi kryesor i saj ishte perhapja dhe mbrojtja e Katolicizmit. Paralelisht, kishte dhe funksione te tjera politike, biznesi, ushtarake, etj. Pas viteve 1500 "Shkolla" u 'tret' ne politikat e Republikes Veneciane. Drejtuesit e saj ishin venedikas te rangut te larte ku spikatnin dy familje te njohura te kohes; Loredan dhe Da Legio. Ne vitin 1570 nje pinjoll i familjes Legio, i qojtur Ioanni Legio(2), u emerua mbikqyres i Dalmacise dhe Albanias Venedikase. Nga fundi i shekullit te 18-te organizata u shperbe dhe ndertesa u ble nga nje biznes qe merrej me prodhimin e produkteve te miellit. Godina vazhdon te egzistoje. Gjate viteve ne muret e saj ishin vendosur disa relieve te gdhendura ne gurr. Me interesantja perkujtonte rrethimin e Shkodres nga vete sulltan Mehmeti i II-te. Shkolla e shqiptareve Shkolla e shqiptareve Shkolla e shqiptareve Sulltan Mehmet II Ioan Legius Natyrisht qe nga gjiri i komunitetit shqiptar dolen intelektuale dhe drejtues qe luajten rolin e tyre specifik brenda komuniteteit, por ata u asimiluan shpejt ne kulturen/sistemin venenedikas. Nderkohe, nje piktor u lidh ngushte me kete komunitet. Ai ishte Vitore Karapacio(3). Nuk dihet shume rreth tij dhe ne qarqet artistike ai njihej si piktori i sllaveve dhe shqiptareve t e Venecias. Disa nga punimet e tij, (dhe ndihmesve te tij), zbukuronin ambjentet e "Shkolles Shqiptare". Gjithesej gjashte panele jo shume te medha. Sot ato gjenden te shperndara ne disa muzeume italiane. Me poshte tregohen dy piktura qe njhen si "Lindja e Krishtit" dhe "Martesa e Virgjereshes". Interesant eshte fakti qe ne pikturat e "Shkolles Shqiptare" Karapacio perdor shkrime hebraike dhe motive te theksuara orientale. Jam perpjekur te gjej dicka te ngjashme ne punimet e tjera te tij, por nuk kam arritur ... Ndersa ne kishen "San Giorgio degli Schiavoni" qe i perkiste "Shkolles Sllave"ai ka perdorur nje stil me artistik dhe mungojne motivet orientale. Kliko ne foton e meposhtme per nje prezantim shume profesional te ambjenteve te brendeshme te kesaj kishe. Mendoj se studimi i hollesishem i punimeve te Karapacios mund te hedhe drite mbi shqiptaret e shekullit te 15-te/16-te qe u vendosen ne Venecia dhe rrethinat e saj. Gjurmet greke ne Venecia Prezenca e grekeve ne Venecia ka qene e vjeter, por e kufizuar. Renia e Bizantit coi ne rritjen e numrit te tyre ne qytet dhe rrethinat e tij. Statusi i grekeve ishte i veshtire sepse Venediku dhe Bizanti kishin patur marrdhenie te trazuara. Permeteper, Katolicizmi dhe Orthodhoksia shpesh here ishin ne armiqesi te hapur. "Me mire te shoh turbanin turk ne mesin e qytetit sesa kapuconin katolik" thuhet se ishte shprehur Lukas Notaras, nje figure shume e larte e Perandorise Bizantine. Ne daten 3 Qershor 1453, Sulltan Mehmeti ja preu koken Notaras, dhe disa familjareve te tij. Gruaja e Lukas u kthye ne skllave dhe vdiq jo shume kohe me vone. Por tre vajza te tij shpetuan. Njera prej tyre, Ana Notara u be mbeshtetesja me e forte e "Greqizmit" ne Venedik. Me emrin e saj lidhen disa arritje thelbesore te ketij komuniteti qe ne ate peridhe kishte rreth pese mije antare. Mes sakrificash njerezore dhe ekonomike greket e Venecias arriten me veshtiresi te mbronin identitetin e te pareve te tyre. Ne vitin 1499 ata ndertuan shtypshkronjen e pare greke ne qytet. Me vone, Kisha Greke e Venecias fitoi te drejten ekskluzive per printimin/botimin e librave qe lidheshin me Orthodhoksine. Materialet shperndaheshin kryesisht ne Ballkanin e kontrolluar nga Porta e Larte. Kete te drejte Kisha Greko-Orthodokse e Venecias e ushtronte nepermjet mekanizmave/degeve te saj. Nuk eshte rastesi, as preference, se perse botimet kishtare orthodhokse qe perdoreshin ne territoret ku sot gjendet Shqiperia e kishin zanafillen ne Venedik. Mendoj se edhe printimi primitiv i shfaqur ne Voskopoje, (E ashtuquajtura shtypshkronja e Voskopojes), kishte lidhje te drejtperdrejte me komunitetin grek te Venecias. Le te mbetemi ne perpjekjen e emigranteve greke per ngritjen e institucioneve fetare. Ne vitin 1539 komuniteti mori leje per ndertimin e nje kishe dhe mbajtjen e ritit orthodoks nen varesi te drejtperdrejte te Patriarkanes se Kostantinopojes/Stambollit. Kostoja e ndertimit do te mbeshtetej edhe nga nje takse qe ju vu gjithe anijeve tregetare nga bota orthodhokse. Kjo ishte nje perpjekje madhore. Ndertimi dhe kompletimi i saj ju besua inxhinjereve, arkitekteve dhe artisteve te degjuar te kohes. E vecanta historike eshte se ne kete kishe gjenden te ekspozuara tre ikona te cilat Ana Notara i kishte sjelle nga Kostantinopoja. Ajo ja fali keto objekte shume te ralla komunitetit grek me premtimin se ato do te perdoreshin per mbajtjen dhe vazhdimin e Orthodhoksise. Gjithashtu, vlen per tu permendur se ne Venedik ushtruan aktivitetin e tyre piktore te njohur te botes greko-bizantine si El Greko, Mihail Damaskinos, Emanuele Xane dhe shume te tjere. Ikonostasi Agjios Georgios, Venecia Punim i Damaskinos, Agjios Georgios Instituti Helenik ne Venecia Perpara Agjios Giorgios, Venecia Konkluzion Njerezimi ka perjetuar dhe vazhdon te perjetoje vale emigrimesh. Tendeca e te larguarve per ngritjen e komuniteteve te ngjashme me ato qe lane mbrapa eshte nje fenomen i natyrshem dhe i kuptueshem. Historia e Mesjetes se Vone dhe fillimit te Eres Moderne tregon se emigrantet me identitet te qendrueshem dhe solid e organizonin jeten komunitare rreth institucioneve fetare. Ishin pikerisht keto institucione qe hynin ne raport me autoritetet dhe sistemet e popullatave pritese. Pak a shume, keto institucione sherbenin si nje shtet i vogel, brenda nje shteti te madh. Nga sa u tha me siper, shqiptaret qe u vendosen ne Venecia gjate shekullit te 15-te dhe 16-te kishin krijuar identitetin e tyre te vecante dhe unik. Por ata nuk arriten ta mbanin dhe ta zhvillonin ate. Perkundrazi, ata u 'treten' shume shpejt ne ambjentin prites. Rasti i "Shkolles Shqiptare" ne Venecia eshte nje rast i qarte. Nga ana tjeter, greket arriten ta mbajne dhe deri ne nje fare mase ta zhvillojne identitetin e tyre etnik. Sot, ne Venecia kane mbetur disa qindra 'Greke te Mesjetes', te cilet vazhdojne te vete-identifikohen si nje diaspore e vjeter helene. Instituti Helenik, ngjitur me kishen e Agjios Giorgios, mban disa piktura dhe materiale historike me vlere te madhe per kulturen europiane, dhe boterore. Shenime dhe sqarime 1- Per thjeshtesi, ne shkrim do te perdoret termi 'shqiptar' ne vend te termit 'alban' dhe formave te ngjashme. Termi 'shqiptar' nuk egzistonte ne Mesjeten e Vone. 2- Ioanni Legio, i njohur si Giovanni Da Lezze kishte mare titull aristokratik dhe te drejten e mbajtjes se shqiponjes imperiale me dy koke nga Perandori Karli i V-te. Per me shume https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Da_Lezze 3- Vittore Carapaccio. Shiko: https://www.nga.gov/exhibitions/2022/carpaccio-renaissance-venice.html Korrik, 2023

Ishte Napoleon Bonaparte Shqiptar ? Piktura e mesiperme tregon Napoleonin ne betejen e Austerlitz. Ne sfond, dikush mban nje flamur me shqiponjen dy-kokeshe. Mbase dikujt i kijohet ideja se Napoleoni ishte shqiptar. Ne fakt, ai flamur nuk ka te bejne fare me 'Shqiptarizmen', por kjo eshte nje teme tjeter. Le te mbetemi tek Napoleoni ! Eshte per tu cuditur fakti qe vitet e fundit studiuesit dhe 'patriotet e Internetit' po zbulojne se shume persona te njohur ne bote jane, ose kane qene, shqiptare. Lista eshte e gjate dhe vazhdon te zgjatet dita-dites. Mjafton te shpenzosh disa momente ne YouTube ose FaceBook dhe te zbulosh 'gjurme shqiptare' ne cdo vend te botes apo hapesire te dijes. Ne mes te grupit te shqiptareve te famshem te 'zbuluar' kohet e fundit gjenden burra te njohur shtetesh, shkencetare, historiane, perfaqesues te besimeve fetare, etj. Nga gjithe keta do te vecoj 'shqiptarin' Napoleon Bonaparte, perandorin e famshem francez. Vendosa te shkruaj dicka rreth ketij 'zbulimi' sepse kjo teori me beri per te qeshur … Po 'copy and paste' nje fragment nga reagimi i nje Zoterie ne nje shkrim qe une postova ne faqen time personale ne FaceBook. Ai shkruante: “Do tju lutesha të lexonit biografinë e Napoleon Bonapartit ku shkruhet se Napoleoni deklaronte: Me burrat flas shqip ndërsa me gratë frëngjisht” . Disa kohe me pare bera nje test DNA-je. Midis te dhenave te tjera, thuhej se une dhe Napoloni kishim te njejtin para-ardhes. Kur kishte jetuar para-ardhesi yne i perbashket ? Sipas shkences, mendohet qe kjo te kete ndodhur vetem … 20,000 vjet te shkuara. Me poshte tregohet pjesa e raportit te testit te DNA ku behet fjale per Napoleonin dhe 'kusherinjte' e tij te larget, midis te cileve futem dhe une. Thua te me takoje ndonje prone nga perandoria e tij ? Po te behej gjyqi ne Shqiperi dhe mund tja dilja mbane ! Une do te isha i kenaqur me nje nga dyert e Louvre-it, por kesaj teme do ti kthehem njehere tjeter ... Sipas 23andMe : Ju dhe Perandori Napoleon Bonaparte rridhni nga nje para-ardhes i perbashket qe i perket grupit E-M34. Linja e burrave te familjes Bonaparte ishte nga Toskani ku para-ardhesit meshkuj me te hershem te njohur te Bonopartit jetuan te pakten per gjashte breza. 11 breza perpara Napoleonit, para-ardhesi i tij, Xhiovani, ishte i pari qe u largua nga Toskani per ne Korsike. Dega Bonaparte jetoi ne Korsike per dhjete breza perpara se te lindte babai i Napoleonit, Charles-Marie Bonaparte. Ne vitin 1764, kur ishte ne moshen 18 vjecare, Charles-Marie, (i lindur ne 1746), u martua me Letiza Romalino, mamane e Napoleonit. Napoleon Bonaparte nuk ishte shqiptar, dhe pike ! Napoleoni nuk ishte Shqiptar, as nga e jema, as nga i jati. Rreth origjines se tij jane bere shume kerkime aq sa mund te thuhet se ai eshte nje nga personat me te studiuar ne historine e njerezimit. DNA-ja e tij ka kaluar ne laboratoret me moderne te botes. Institucione prestigjioze jane mare me ceshtjen Bonaparte. Mendjet me te ndritura te fushes kane arritur konkluzionet e tyre bazuar ne shkence dhe jo ne thashetheme nacionalistesh kokeboshe. Nuk ka asnje sugjerim apo hipoteze qe te mbeshtese teorine se e jema e Napoleonit, Maria Letizia Ramolino, ishte Shqiptare. Ajo kishte lindur ne Ajacio, me 24 Gusht te vitit 1750 dhe rridhte nga nje familje e degjuar Lombardeze, qe prej shume brezash jetonte ne Korsike. I jati i saj quhej Giovanni Geronimo Ramolino ndersa e jema Angela Maria Pietrasanta. Per te dy prinderit e mamase te Napoleonit egzistojne peme familiare te mire dokumentuara. As aty nuk behet fjale per ndonje origjine shqiptare. Gjithashtu, nuk ka ndonje studim shkencor qe te lidhe DNA-ne e nenes se Napoleonit me ndonje linje DNA-je grash shqiptare. I jati i Napoleonit quhej Carlo (Karlo) Buonaparte. Ai kishte lindur ne Ajacio ne nje familie aristokratesh. I jati i Karlos quhej Giuseppe (Xhiuzepe) ndersa e jema Maria Saveria Paravicini. Shkencetaret njohin historine e 18 brezave te burrave Bonaparte duke filluar me Gianfardo qe kishte lindur dhe jetuar ne Sarzana gjate fundit te shekullit te dymbedhjete dhe fillimit te shekullit te trembedhjete. Sarzana eshte nje qyteze ne Itali midis provincave Liguria dhe Toscany. Ishte Giovanni, njembedhjete breza para Napoleonit, ai qe u shperngul nga Italia per ne Korsike. Per ta ka materiale te shumta por nuk egziston ndonje dokument ku te thuhet se ata ishin shqiptare ose kishin origjine shqiptare. Po i kthehem 'linjes' se burrave Bonaparte, dhe para-ardhesve te mij te larget, shume te larget … Ne bote ka miliona burra qe kane DNA te grupit E-M34, ku bej pjese dhe une. Duke u perpjekur te gjej origjinen e familjes bera disa teste te avancuara DNA-je. Rezultatet treguan se rrugetimi i DNA-se time eshte dicka e tille: E-M35-Z872-M34-Z849-L791-BY55818 ... Profesionalistet qe merren me testimin dhe studimin e DNA-se thone se anetaret e “Klanit Bonaparte” jane relativisht te paket. Ky grup eshte prezent ne disa vende te botes perfshi Italine dhe Greqine. Kur u vendosen para-ardhesit e Napoleonit ne Itali ? Kjo eshte veshtire te thuhet. Nuk eshte cudi qe ata te kene qene tregetare Fenikas apo Greke/Helene qe shkonin me anijet e tyre ne shume porte te Mesdheut, Jonit dhe Adriatikut. Mbase kane qene dege e nje linje hebraike te vendosur ne Gadishullin Italik ... Mundesite jane te shumta por ajo qe eshte me se e qarte eshte qe ky grup DNA-je, pra dhe Napoleon Bonaparte, ka shume pak te beje me 'shqiptaret', per te mos thene hic fare. Ku qendroj une ne kete ekuacion ? Propabiliteti me i madh eshte qe une te jem 'ndare' nga Napoleoni rreth 3,700 vjet PEK. Gjate ketyre mijera vjetesh burrat e grupit tim u shperndane ne shume vende, perfshi Armenine, Turqine, Greqine, Siciline, Italine, Shqiperine, etj. Dega ime u Helenizua dhe ne Mesjete u be perkrahese dhe mbeshtetese e Bizantit. Mbi varrin e familjes sime ndodhet nje kryq i vjeter qe ka te gdhendur shqipnjen me dy-koke, simbol i Bizantit dhe i lidhjes se forte me Kishen Orthodokse. Nje informacion interesant ma ka erdhur nga nje pas-ardhes i familjes Del Turco(1), qe tregohet ne grafikun e meposhtem ku jane listuar anetare te "Klanit Bonaparte". Ai me ka informuar se ka mundesi qe origjina e familjes te tij te lidhet me popullatat Armene. Para-ardhesi me i hershem i tij, per te cilin ka rekorde, ishte nje njeri i fese. Une dhe Del Turko i perkasim te njejtit grup DNA-je. Shkencetaret thone se grupi i DNA-se M34 (Napoloni i perkiste nje dege te ketij grupi) gjendet ne Armeni , (Ne frekuence 4.2%), Jordani (Ne frekuence 31%). Ky grup mendohet te kete lindur ne zonat afer Detit te Vdekur, midis 13,600-16,800 viteve te kaluara. Emigrimi i tij per ne Evropen Perendimore supozohet te kete ndjekur kete rruge: Turqi (Frekueca ne Jug-Perendim 6.9% dhe ne rajonin e Stambollit 7.8%), Greqi (Frekuenca ne Athine eshte 3.8%, ne Greqine Veriore 1.8%), Ballkan (Frekuenca ne Kroaci eshte 1.6%), Itali (Frekuenca ne Italine kontinentale eshte1.5%). Ne Ajaco (Korsike) ku dhe Napoleoni lindi, ka frekuencen 8.1% dhe ne Kalabri ka frekuencen 5.5%. Shenim: Mr. Clovis, qe tregohet ne diagramen, respektive eshte pasardhes i drejtperdrejte i burrave te "Klanit Bonaparte". Pra, historianet thote se tre mije vjet te kaluara "Bonapartet" dhe "Iliret" jetonin larg njeri-tjetrit. Ky konkluzion shkencor tregon se Napoleoni nuk ishte shqiptar, ne asnje drejtim. Perpjekja per ta 'shqiptarizuar' ate me ben te ve buzen ne gaz. Personalisht e konsideroj kete teori si humor te holle. Ata qe mbeshtesin hipotezen se shqiptaret jane pas-ardhes se iliro-arianeve duhet te gjejne nje Napoleon tjeter, sepse Bonaparte nuk ishte iliro-ariano-shqiptar dhe pike ! Shenim: Ndrova mendje, per piken do te pyes Elena Kocaqin sepse ajo thote se ai ishte arvanitas, arberesh … B urrimet e informacionit dhe sqarime rreth shkrimit Materialet ku u bazua ky shkrim jane: - https://austinpublishinggroup.com/ - https://www.familytreedna.com/ - https://www.yfull.com/ - https://www.23andme.com/ - https://www.myheritage.com/ - https://www.ancestry.com/ 1 - "Del Turko" eshte nje familje e vjeter aristokrate e njohur ne historine e Italise; https://en.wikipedia.org/wiki/Turco_(family)

Albanasit e Italise se jugut, Jeronim de Rada dhe pellazget ... Albanasit e Italise, Jeronim de Rada dhe pellazget ... Norman Douglas(1) ishte nje diplomat, udhetar dhe shkrimtar qe u be i njohur kryesisht me pershkrimet e udhetimeve te tij. Nje nga librat e N. Douglas titullohet "Kalabria e Vjeter", (Old Calabria). Ne te gjenden 3 kapituj kushtuar albanasve te Italise se jugut. Kapitujt quhen: XXII. The “Greek” Sila XXIII. Albanians and their college XXIV. An albanian seer Autori jep nje pershkrim interesant rreth albanasve (arberesheve), vendbanimeve, historive, traditave, zakoneve te tyre, etj. Gjithashtu ai ndalet ne figuren e Jeronim de Rades, si perfaqsuesi me i zjarrte i teorise se origjines pellazgjike te albanasve/arberesheve/shqiptareve. Personalisht mendoj se albanasit e Mesjetes kane qene kryesisht fise nomade dhe ketu nuk ka asgje te keqe apo per tu cuditur. Popullata te ndryshme kane patur format unike te organizimit te jetes dhe egzistences se tyre. Kur albanasit e Mesjetes se Vone u larguan nga hapesirat ku jetonin me pare ata morren me vete zakonet e para-ardhesve te cilat i shfaqen edhe ne “atdheun e ri”. Persa i perket Jeronim de Rades dhe ideve te tij te cuditeshme, duhet nenvizuar se keto ide kane rilindur me nje pathos akoma me te zjarrte ... Materiali i shqiperuar paraqitet me poshte. ***** Fillimi ishte i trazuar. Duke arritur vetem me “rrobat e trupit dhe rapsodite”, (keshtu ma pershkroi situaten njeri prej tyre), te privuar nga c’do gje, ata u perfshine ne vjedhje dhe bastisje qe ishin te permasave te medha edhe per standartet e asaj kohe. Si rezultat, dekrete te egra ishin leshuar kunder tyre; klane te tera ishin zhdukur. Ne kete rast ligji nuk ishte pyetur fare. Por, ne aktivitetin e c’pyllezimeve dhe kultivimin e dritherave ata u bene po aq te respektuar sa dhe vendasit. Mund te thuhet se ata jane dy-gjuhesore qe ne lindje, dhe nje pjese e tyre komunikojne me nje anglishte te mire te cilen e kane mesuar ne Shtetet e Bashkuara [Shume nga ata shkonin te punonin ne Amerike - shenimi im]. Ketu, si kudo tjeter, grate albanase jane kafshet e verteta te punes. Ne ndryshim nga grate italiane, ato ngarkojne ne kurrizin e tyre c’do gje, (bebe, dru, uje). Nen qiellin e shkelqyer te nje dite me diell, kostumet e tyre te ngjyera keq, me teper mund te quhen te cuditeshme sesa te bukura. Veshjet e hijeshme tradicionale te burrave jane zhdukur shume kohe me pare. Sic vitet kalonin, ata adoptuan kapelen karakteristike kalabreze, [nje lloj “republike” - shenimi im], te cilen vazhdon ta perdore brezi i vjeter. Shpesh here, vendas kalabreze vendosen ne keto fshatra te huajsh. Ata e bejne kete gje per te perfituar nga qendrimet anti-feudale te banoreve te fshatrave ne fjale. Edhe sot e kesaj dite, kultivuesi italian supozohet qe gjate nje periudhe te caktuar te vitit ti beje, (dhe ne fakt e ben), nje dhurate “vullnetare” pronarit te tokes. Keto “dhurata” krijojne gjithmone acarime dhe gjate sezoneve te veshtira kthehen ne probleme te medha. Albanasit i kundeshtuan qe ne fillim keto praktika mesjetare. “Ata nuk ndertojne shtepi” - thote nje shkrimtar - “per tu mos u bere subjekte te baroneve, dukeve, princerve, ose lordeve te tjere. Dhe ne se pronari i tokes qe okupojne i keqtrajton, ata i djegin kasollet e tyre dhe largohen per diku tjeter”. Nje sistem i admirueshem edhe ne ditet tona. Ne fshatin Vakarica (Vaccarizza) .... me rastisi te isha i ftuari i nje banori te pasur. Aty u trajtova me mikpritjen tradicionale albaneze i shoqeruar nga dolli brohoritese. Uroj qe te gjithe bashkefshataret e tij te shijonin kete lloj ushqimi, te pakten nje here ne jeten e tyre. Kjo sepse ata jane te varfer, dhe shtepite e tyre ne gjendje mizerabel. Si shumica e fshatrave ne Italine e Jugut, dhe ky fshat eshte i c’populluar nga banoret meshkuj, permeteper eshte i ndotur dhe i neglizhuar. Pershtypja qe te le nje vend i tille, kur e sheh per here te pare, i afrohet me shume renimit orjental, por jo nje shkaterim i plote. Eshte nje kaos i qellimshem dhe i keq, nje shenje e anarkise se plote - nje perbuzje per gjerezat e vogla qe mund ti permbushin apo plotesojne edhe me te varferit. Te krijohet mendimi se persona te tille nuk kane sensin e “shtepise” dhe kuptimin e saj te shenjte. Duket sikur ata jane pergjithmone gati te shkeputen nga situata momentale. Sa ndryshe nga Anglia, nga kasollet edhe me te varfera te saj, rrugicat, gurret qe deshmojne dashurine per regullin qe nga kohet qe s’mbahen mend, ndjenjat e fqinjesise dhe bashkejeteses qe zhyten mbrapa ne kohe. Atyre ju mungon koncepti i shtepise si nje vend i fiksuar dhe pike topografike, njesoj sic ju mungon arabeve dhe ruseve, qe as njeri dhe as tjetri grup, nuk kane nje fjale qe te perkufizoje fjalen “Shtepi” ose “Heimat”(2). Ne kete rast koncepti me i afert eshte familia, (la famiglia). Ne mendojme rreth nje shtepie apo fshati te vecante ku lindem dhe kaluam ditet mbreselenese te femijerise; keta njerez e konsiderojne shtepine jo si nje koncept gjeografik por si nje qender sociale qe mund te shperngulet nga nje vend ne nje tjeter. Ata jane ne “shtepi” ne c’do vend, mjafton qe klani i tyre te jete prane. Sensi i dickaje individuale qe efektivisht zbukuron banesen tone te cilen ne e mbushim gradualisht me kujtime, dhe qe nuk duam ta ndajme me askend, nuk egziston ne keta njerz. Edhe ne se ka egzistuar, eshte shkateruar nga goditjet e forta te fatit. Ata mendojne se eshte me e sigurt qe puna e kraheve te tyre te konvertohet ne ar, i cili mund te transportohet nga vendi ne vend, ose te fshihet nga syte e tiranit. Ata nuk kane asnje nga ndjenjat tona sentimentale per objektet e pajete. Ndjenjat e Eliza Kuk(3) perkundrejt “kolltukut te saj te vjeter” ata do ti kuptonin si shprehje te mendimeve femijnore. Kjo duket ne shtepite e tyre te pambaruara, si brenda ashtu dhe jashte. Perse te shpenzosh mendim dhe pasuri ne dicka qe mund te braktiset neser ? Qendrimi ne San Demetrio Harta e ketij fshati: https://www.google.com/maps/@39.5685721,16.3613377,18.5z Ketu qendrova per disa dite; u enda neper fusha duke u perpjekur te krijoja nje “pikture” rreth ketyre albanasve, zakoneve dhe literatures se tyre, dicka prej te ciles me ishte vene ne dispozicion. Deri tani, pershtypja ime rreth ketyre njerezve ka mbetur po ajo qe kam patur qe ne ditet kur pushoja ne fshatrat e tyre ne Greqi. Ata me kujtojne irlandezet. Te dyja racat jane te shperndara neper bote dhe me sa duket kane me shume sukses jashte sesa brenda vendit te tyre. Ata kane te njejtat kenge dhe recitues, te njejtet heronj-udheheqes fisesh, te njejten gadishmeri luftarake dhe mikpritje te sinqerte; te dy grupet jane te zhytur ne te njejtin fanatizem dhe kryenecesi; ata i ngjajne njeri-tjeterit ne dashurine per papasterti, c’regullim dhe deshires per tu dukur, ne shpirtin e tyre entuziast dhe aventuresk, ne mendjen e tyre te gjithanshme brilante, ne pa-aftesine e tyre per vetqeverisje dhe jo-efikasitetin e pergjithshem (Kelt). Te dy grupet deklarojne nje aleance fanatike me nje gjuhe te dale jashte kohe, qe ne te vertete e kultivojne si te duan ata, e cila vendos nje bariere te forte midis tyre dhe pjeses tjeter te njerezimit. Njesoj sic irlandezet perbuzin anglezet si relativet e tyre te perafert dhe te dikurshem, edhe albanasit i shohin greket, bile edhe ata te kohes se Perikliut, me percmimin me te thelle. Albanasit, thote njeri prej shkrimtareve te tyre, jane “njerzit me te vjeter mbi kete toke” dhe gjuha e tyre eshte “gjuha e shenjte amtare pellazgjike”. Mua mu rrit interesi duke lexuar studimin premtues dhe interesant te Stanislao Marchiano, po ashtu nje pamflet te De Rades me te njejtin subjekt. Por, entuziazmi im u ftoh qe nga momenti kur mesova, nga nje tjeter gjuhetar vendas, qe keta shkrimtare jane ne gabim te pashprese pothuajse ne te gjitha pikat. Nje gje eshte e sigurt; gjuha shqipe ka me shume se 30 alfabete (secili nga keta me pothuajse 50 germa). Megjithate, ne keto 4 (ose 40) mije vitet e fundit, ata akoma nuk kane vendosur cilin nga keto alfabete te adoptojne, ose, mbase do te ishte me mire te krijojnin akoma nje alfabet me shume; ate te 31-te. Rreth Jeronim de Rades, (Girolamo de Rada) Gjate gjithe jetes se tij ai ishte nje lexues i zellshem i Bibles, nje besimtar i forte, bile fanatik; gjithmone i preokupuar ne kauzat e tij me thjeshtesine shpirterore te nje femije. Mendimi i tij endej madherishem ne mes te nje bote me pasione te zjarrta. I gjithe Kozmosi shtrihej me nje qetesi asolute perpara vizionit te tij mendor; Zoti bamires qendronte mbi krye duke ideuar plane per prosperitetin e Albanias. Ndersa nje Djall real, keqedashes dhe i kudondodhur, ishte duke penguar synimet e mira te Zotit c’do here qe ishte e mundur, tamam si ne te thenat e vjetra. Djalli kishte sulmuar racen njerezore; te mbjellat dhe te korrat me djersen e ballit ... Si shume poete, ai asnjehere nuk u perpoq te distanconte mendimin e tij nga kjo forme “komode” e te besuarit ne Zot. Ai besonte ne endrrat, gjithashtu. Por, motivi i tij udherefyes, djelli i tij gjate dites dhe hylli gjate nates, ishte besimi ne “misionin” e races pellazge qe tani ishte shperndare kudo ne brigjet e mesdheut - ne Itali, Sicili, Greqi, Dalmaci, Rumani, Azi te Vogel, Egjypt. Nje besim aq i zjarrte dhe i papergjegjshem sa dhe ai i shfaqur nga entuziastet e “Fisit te humbur” ne Angli(4). Ai mendonte se bota nuk e kishte kuptuar se sa shume i detyrohej bashkefshatareve te tij. Bazuar ne pikpamjet e tij, Akili, Filipi i Maqedonise, Aleksandri i Madh, Aristoteli, Pirroja, Diokletian, Julian Renegati, - te gjithe keta ishin albaneze. Bile edhe ne fund te jetes se tij ai e ndjehu si detyrim te rrefehej: “Djalli, qe per me shume se 4 mije vjet ka penguar racen pellazgjike te mblidhet ne nje shtet te vetem, vazhdon te perdore metoda tinzare me objektiv ndalimin e perpjekjes qe do te coje ne krijimin e ketij bashkimi.” I zhgenjyer nga zhurma dhe intrigat e shpeshta te Napolit, ai doli ne pension ne moshe te re, kur ishte vec se 34 vjec. Ai u terhoq ne fshatin e tij te lindjes, Macchia(5), duke hedhur prapa kraheve nje ose dy pozicione “lukrative” qe i ishin afruar. Ai e pershkruante veten si nje person qe i ishin neveritur plotesist “idjotesite mendore” te Liberalizmit. Ne fakt atij i mungonte ajo qe nje psikolog francez e quante “funksioni i realitetit”. Temperamenti i tij nuk ishte i atij lloji qe mund ti pershtatej aktualitetit. Per te, kjo terheqje nga realiteti ishte nje epoke e re ne jeten e tij - ishte “Doreheqja e Madhe”. Mbas kesaj, ai humbi kontaktin me mendimin boteror. Ne Macchia ai mbeti duke medituar rreth padrejtesive te bera kundrejt albanasve; gjetjen e shpetimit, leterkembime me te huaj, dhe shkrime, vazhdimisht shkrime. De Rada, konsumoi trashegimine e tij ne ceshtjen albanase, deri sa varferia me ekstreme e ndoqi hap pas hapi. Nje deklarim vertet spikates(6) qe tregon disavantazhet e jetes larg qendrave te mendimit. Ne se ai do te kishte udhetuar me shume me trup dhe me pak me mendje, mbase opinionet e tij do te ishin modifikuar dhe korrektuar. Por, ai nuk vizitoi as kolonite albanase ne Itali dhe Sicili. Si rezultat, konfidenca e madhe qe ai kishte ne misionin e tij ishte nje konfidence e lindur ne nje izolim intelektual dhe gjeografik. Keshtu qe deshirat jashte-tokesore turbulluan aspiratat e tij qe ne pamje te pare dukeshin praktike. Shenime dhe sqarime rreth shqiperimit Libri i plote, ne gjuhen angleze, gjendet ketu: https://www.gutenberg.org/cache/epub/7385/pg7385-images.html Shenim: Termin Albanas/Albania e kam mbajtur njesoj si ne shkrimin origjinal. Kete e kam bere per te eleminuar interpretime kontradiktore. 1- Per me shume rreth Norman Douglas: https://en.wikipedia.org/wiki/Norman_Douglas 2- Ne gjuhen angleze egzistojne dy terma; “house” dhe “home”. House ka kuptimin fizik, mure, cati, dere, dhome, etj, te cilat jane pjese te nderteses. "Home" ka nje kuptim shpirteror qe nenkupton nje hapesire apo ndjenje ku njeriu ndjehet komfort. Ne gjuhen shqipe mungon termi "Home". 3- Eliza Cook (5 Shkurt, 1856 – 2 Tetor, 1947) ishte nje shkrimtare angleze me fame boterore. Ketu behet fjale per nje nga pemat me famoze te saj, ate te titulluar "The Old Armchair" / "Kolltuku i vjeter". 4- Ketu behet fjale per nje teori qe pretendonte qe anglezet ishin pasardhes te nje fisi hebre/izraelit qe kishte humbur ne thellesine e shekujve. 5- Arbereshet e quanin fshatin Macchia me nje emer tjeter, Maki ose Makji. 6- Behet fjale per teorine qe pretendon qe albanasit/arbereshet/shqiptaret ishin pas-ardhes te pellazgeve. Shtator, 2021

Natyrisht qe Skenderbeu ka patur nje vule, (Mbase dhe disa te tilla). Por c'fare shkruhej ne vuln e tij ? A mbante kjo vule ndonje simbol fetar ? Po ndonje emer te pervetshem ? Vula e Skenderbeut Ne folklorin komunisto-ateist haset shpesh thenia: Skenderbeu lindi orthodhoks, u kthye ne myslyman dhe vdiq katolik. Po sikur te them se kjo nuk eshte e vertete, mund te me tregoje dikush ndonje “Certifikate pagezimi” qe dhe une te ndryshoj mendim ? Ne inventarin e Muzeumit Nacional te Danimarkes gjendet nje vule qe dikush mund ta quaje “Vula e Skenderbeut”. Ky send nuk eshte i ekspozuar ne stendat e muzeumit, por institucioni e konfirmon egzistencen e saj. Ju mund ta provoni vete duke derguar nje mesazh ne: cons@natmus.dk , ose mare ne telefon historianin/restauruesin Dr. Peter Pentz, ne numrin: +45 41 20 61 52, i cili mund t’ju jape informacion me te detajuar. Nuk dihet me saktesi origjina e saj apo koha e prodhimit. Per Skenderbeun jane thene lloj-lloje historish, perfshi dhe hipotezen se kjo vule i perkiste atij. Ne kete pike lind pyetja: A ka qene kjo vertet vula e tij ? Ne se them jo, kush mund te thote me siguri te plote ne se helmeta dhe shpata e Skenderbeut(1), qe jane te ekspozuara ne Viene/Austri, kane qene vertet armatimet e tij ? Ne vule jane gdhendur keto germa/shkurtime fjalesh/fjale te plota te shkrojtura ne greqisht: ΒΑΣΙΛΕΥΣ † AΛΕΞΑΝΔΡΟΣ ∙ ΕΛΕΩ ∙ ΘΥ ∙ ΟΛΥ ∙ Τ ∙ ΡΩΜ ∙ ΟΜΕΓ ∙ ΑΥΘ ∙ ΤΟΥΡ ∙ ΑΛΒ ∙ ΣΕΡΒΙ ∙ e. ΒΟΥΛΓΑΡΙ ∙ Pak a shume, kuptimi ne gjuhen shqipe eshte: Mbreti Aleksandros, Zoti Meshirplote i gjithe Romiosinit. Perandori i Madherishem i turqve, albanasve, serbeve, bullgareve . Kuptohet qe Skenderbeu nuk ishte Perandor, as i turqve, as i albanasve, as i serbeve, as i bullgareve, as … Ne kete kendveshtrim, gdhendjet ne vule jane thjesht fantazi ekstreme. Atehere kush e kishte krijuar kete vule dhe perse kishte perdorur kete terminologji ? Ne Nentor te vitit 1463, Papa Piu II shpalli nje kryqezate kunder otomaneve dhe ftoi te gjithe te krishteret ti bashkengjiteshin asaj. Thuhet se Skenderbeu kishte qene nje nga kandidatet per postin e komandantit te pergjithshem ushtarak. Mbase ne rast triumfi ai do te kurorezohej si mbret i nje hapesire te caktura tokesore ne te cilen jetonin raca dhe fara te ndryshme; por qe te hipte ne fron atij do ti duhej te ri-emertohej nga Skenderbeg ne Aleksander. Ne se spekulloj dhe them se kjo vule eshte e vertete, atehere i bie qe ajo te jete prodhuar rreth vitit 1463. Pavaresisht origjinalitetit te saj, ne germat e gdhendura ne vule, fshihen disa te verteta te kohes. Sido qe te kete qene, kjo vule enigmatike me nje permbajtje te thelle kristiano-orthodhokse hap nje dritare diskutimi rreth historise se Skenderbeut. Skenderbe apo Aleksander ? Ka shume supozime rreth emrit te vertete te Skenderbeut(2). Po i permbahem variantit shqiptar qe thote se ai quhej Gjergj dhe po bej pyetjen: Kush e emertoi ate ne Skenderbeg ? Dikush thote se emrin ja vuri nje dervish, dikush thote se ja vuri nje hoxhe bektashi, dikush tjeter thote se ja vuri sulltani dora vete ... Ndersa Fan Noli shkruan se kete emer atij ja sugjeroi vete i jati te cilin Noli e konsideronte nje “oportunist fetar”, kur shkruan: "Ne besim, Gjon Kastrioti, ishte nje shqiptar tipik. Ose me sakte, ai kishte besime te ndryshme ne perputhje me orjentimet e tija politike. Ne vitin 1407, si nje aleat i Venecias, ai ishte katolik roman. Ne vitet 1419-1426, si nje aleat i Stefan Lazarevic, ai ishte orthodhoks grek. Ne vitet 1430-1438, si nje aleat i Muratit II, ai ishte myslyman. Ne vitin 1438, si nje aleat dhe qytetar nderi i Venecias dhe Raguzes, ai ishte perseri katolik roman” (3). Jo vetem ne rastin e familjes Kastrioti, por edhe me gjere, historiografet perendimore perfshi edhe Fan Nolin vete, jane perpjekur te krijojne idene se shqiptaret e asaj kohe kane qene masivisht katolike, kurse e verteta ka qene komplet ndryshe. Orthodhoksia ishte linja kryesore e besimit fetar qe egzistonte ne hapesirat ku sot ndodhet Shteti Shqiptar. Vete emrat e farefisit, prinderve, vellezerve dhe motrave te Skenderbeut e vertetojne me se miri kete gje. Ajo qe i ve piken mbi “i” kesaj te vertete historike eshte fakti qe shume grupe arbereshesh dhe arvanitasish mbeten mbeshtetes te palekundur te Orthodhoksise. Nuk ka diskutim qe kur u larguan nga vendi i origjines ata morren me vete traditat dhe besimin e te pareve. Perse Aleksander dhe jo nje emer tjeter ? Le te mbetemi tek Skenderbeu; perse mori ai emrin Skenderbeg ? Ka disa hipoteza dhe sugjerime. Dikush thote se ishte nje paralelizem me Aleksandrin e Madh te Maqedonise. Ajo qe dihet me siguri eshte qe emri Aleksander ne gjuhen turke merr formen Iskender dhe me prapashtesen Beg kthehet perfundimisht ne formen e shqiptarizuar; Skenderbeg. Personalisht mendoj se ky emerim lidhet me faktin qe i jati i Skenderbeut kishte patur nje vella me emrin Aleksander, per fatin e te cilit nuk dihet shume. Mbase ai u vra duke luftuar kunder otomaneve … Nuk eshte fare cudi qe Yuvan(4) Kastrioti "ngjalli" te vellane dhe per kujtim te tij ai "turqizoi" emrin Aleksander dhe ja sugjeroi te birit i cili u ri-emerua ne Skenderbeg ! (Shenim: Eshte fakt i njohur qe shpesh here shqiptaret e krishtere te asaj periudhe e zgjidhnin vete emrin e ri te besimit myslyman, dhe ate nuk ja impononte askush). Tradita e mbajtjes se emrave familjare ishte shume e perhapur ne ate kohe. Per shembull. Jovan (Gjon) Kastrioti kishte pagezuar nje nga djemte me emrin e gjyshit te tij: Konstantin. Shqiponja dhe kuptimi i saj ne vulen e Aleksandrit Elementi me spikates i vules ne fjale eshte shqiponja dy-kokeshe. Eshte thene dhe sterthene qe kjo shqiponje ishte dhe mbetet simbol i Bizantit dhe Orthodhoksise. Ne shekullin e 15-te shqiptaret, serbet, bullgaret, greket, etj, luftuan si aleate nen te njejtin flamur. Pavaresisht se shtetet moderne kane zgjedhur rruget e tyre perkatese, ky simbol vazhdon te ekzistoj edhe sot e kesaj dite ne flamuret nacionale te disa vendeve ballakanike. Per paralelizem historik, me poshte tregohen flamujt e Shqiperise, Serbise, Malit te Zi, Perandorise Bizantine dhe Kishes Orthodhokse Greke. Per nje moment, do te ndalem ne 3 qirinjte e gdhendur midis 2 kokave te shqiponjes ne vule. Kjo do te thote se Aleksandri i vules do te mblidhte 3 gishtat e dores se djathte dhe bente kryqin duke e perfunduar mbi zemren e tij. Permeteper, ne fund te ndonje ceremonie fetare ai do te thoshte: “ Eἰς τό ὄνομα τοῦ Πατρὸς καί τοῦ Υἱοῦ καί τοῦ Ἁγίου Πνεύματος - Aμήν ”. Ne shqip: “Në emër të atit, të birit dhe të shpirtit të shenjtë - Amin”. Ndodh qe nje objekt i vetem, qofte dhe me origjine te paqarte, jep me shume informacion se volume te tera librash … dhe “Vula e Skenderbeut” eshte nje rast i tille kuptimplote. Porositesi apo krijuesi i vules, kushdo qe te kete qene ai, e kishte konceptuar Aleksandrin si nje perandor bizantin, meshirplote dhe fuqiplote; si nje shqiponje nga kthetrat e te ciles nuk shpeton asnje armik … C’fare ndodhi ne te vertete ? A pati rastin Skenderbeu te behej mbret ? Ne Gusht te vitit 1464 Papa Piu i Dyte vdiq dhe bashke me te dhe projekti i kryqezates, keshtu qe vules nuk i erdhi radha. Mendohem dhe pyes veten: Ne se kryqezata do te kishte triumfuar, a do te pranonte Skenderbeu nje “vule greke”, apo do ti ndronte vulat sipas rastit sic thote dikush ... Shenime dhe sqarime rreth shkrimit 1- https://www.mendoj.me/helmeta-dhe-shpata-e-skenderbeut 2- Emrat me te cilin studjues te ndryshem e kane identifikuar Skenderbeun variojne ndjeshem. Disa shembuj jane: Đurađ, Đorđe, Giorgio, George, Giec, Gjeç, Gjergj, Zorzi, etj. Personalisht, mendoj se emri i tij i pagezimit ka qene nje variant sllavo-grek i emertimit te Shenjtoreve Kristiano-Orthodokse. Emra Gjeç, Gjergj, Zorzi, etj, nuk perdoreshin ne pagezimet e besimtareve orthodokse. Bile, as Noli ne temen e tij te diplomes nuk e permend variantin Gjergj … 3- Fan Noli - George Castrioti Scanderbeg - “In religion John Castrioti was typically Abanian. Or rather, he had a different one in accordance with his shifting political orientations. He was a Roman Catholic as an ally of Venice in 1407; a Greek Orthodox as an ally of Stefan Lazarevich of Serbia, from 1419-1426; a Moslem as an ally of Murad II from 1430-1438; a Roman Catholic again in 1433 as an ally and honorary citizen of Venice and Ragusa” . 4- Halil Inalcik. Shiko studimin me titull: Hicri - “Tarihli Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid”. Ne faqen 130 thuhet se Skenderbeu quhej Iskender beg, dhe ishte djali i Yuvan-it. Nje variant shqiptar i emrit Yuvan/Jovan eshte Gjon. Ne nje shkrim tim me titull: https://www.mendoj.me/emrat-e-bosave-ne-kohen-e-skenderbeut ju do te gjeni disa detaje. Nentor, 2021

Noli dhe perpjekja e tij per te katolicizuar shqiptaret e dikurshem. Noli, Skenderbeu dhe Katolicizmi Ne vitin 1945 Noli paraqiti studimin e tij te titullar "George Castriota Scanderbeg". Ky punim ishte pjese e procesit per marrjen e grades Doktor ne Filozofi, prane Universitetit te Bostonit. Materiali i plote, ne gjuhen angleze, gjendet KETU Qe nga koha kur Noli shkrojti temen e tij te doktorates shkenca historike ka evoluar dhe shume referime mbi te cilat Noli eshte mbeshtetur nuk qendrojne me; bile disa nga keto burrime konsiderohen si fantazi folklorike dhe fallsifikime te se vertetave historike. Nga ana tjeter, Noli thekson se ai eshte mbeshtetur kryesisht mbi autore te tjere dhe shume pak mbi studime arkivore te kryera nga ai vete. Nje lexues i kujdeshem do te vere re se ne punimin e Nolit ka pasaktesi dhe manipulime te medha historike. ***** Noli si nje mjeshter i madh i fjales, "perdredh" faktet historike ne menyre artistike. Ai fillon me gjerat e "vogla", si pershembull "shqiptarizimin" e emrave te pervecem dhe arrin piken kulminante kur tjeterson realitetin e besimit fetar ne Shqiperine e asaj kohe. Ai shkruan: "Albania e kohes se Skenderbeut ishte ne shumicen dermuese romano-katolike. Si rezultat, e tere bota romano-katoloike, qe ne ate kohe perfshinte te gjithe Europen me perjashtim te Rusise dhe Gadishullit Ballkanik, ishte thellesisht e interesuar ne rezistencen qe Skenderbeut i bente turqve". (Faqe 62) Me poshte duke theksuar ndihmen e Vatikanit, qe Noli e konsideronte mbeshtetesin kryesor te Skenderbeut, ai thote: "Arsyet e kesaj mbeshtetje te vazhdueshme ishin te qarta: Albania ishte keshtjella e fundit romano-katolike qe qendronte fuqishem ne prapavijen ballkanike dhe papat e Romes ishin duke bere cdo gje qe kishin ne dore ta mbanin dhe ta zmadhonin ate" . (Faqe 63) Duke kembengulur ne idene e tij, ai vazhdon: "... ne shekullin e 15-te Albania ishte masivisht romano-katolike, me 18-te zona episkopale, disa nga te cilat kishin nje histori te panderprere qe nga lindja e Krishterimit deri ne ditet tona". (Faqe 73) Ndersa hiperbolizon albanasit si njerez qe ishin ndryshe nga "sherbetoret e tjere" ai vazhdon me zbukurimin e situates; "Ata ishin fshatare te lire ne mes te botes se yzmeqarve ballkanas. Ata ishin romano-katolike dhe albanas ne mes te orthodokseve greke dhe sllave ose turqve myslymane. Ata ishin gjithmone gati te bashkoheshin dhe ti rezistonin kontrollit "skllaverues" te lordeve te huaj feudale". (Faqe 110) Sic u tha me siper, Noli u mbeshtet kryesisht ne G. Biemmi, M. Barleti, qe ishin burrimet kryesore te tij, dhe ne D. Franko, G. Muzaka qe ishin burrimet dytesore. Ai permend shume autore europiano-perendimore dhe sllave por shume pak autore turq. Noli nuk ishte i paditur; ai kishte lindur, ishte rritur dhe edukuar ne Perandorine Otomane. Ai e kishte shume te qarte qe nje studim i plote i figures se Skenderbeut do te fillonte nga arkivat otomane dhe do te shtrihej me tej ... Skenderbeun e emeruan "Beg" zyrtaret e sulltanit dhe jo ata te papes. Vete fakti qe Skenderbeu nuk e hoqi prapashtesen "Beg" deri ne fund te jetes se tij do te thote dicka. Me sa kuptohet, Noli kishte objektiva te tjera. Ai u perpoq ta paraqiste Skenderbeun si nje udheheqes katolik dhe mbrojtes se katolicizmit, ndersa shqiptaret e asaj kohe si ushtare te Vatikanit qe luftonin ne emer te Papes. Por c'fare thone arkivat otomane ? Nje informacion i detajuar tregohet ne harten e meposhtme te provinces se Arnavidid. Behet fjale per regjistrimet otomane te viteve 1431 - 1432, kohe kur Skenderbeu ishte afersisht 30 vjec. Harta(1) pasqyron zoterimet e drejtuesve te kthyer ne myslymane dhe te drejtuesve te familjeve te vjetra. - Me ngjyren blu tregohen drejtuesit qe nuk ishin vendas dhe ishin vendosur ne kontroll te zonave perkatese nga Porta e Larte. - Me ngjyren e verdhe tregohen drejtuesit vendas qe vazhdonin te mbanin besimin e krishtere. - Me ngjyren e kuqe tregohen drejtuesit vendas qe ishin kthyer ne myslymane. Nga familjet e vjetra bien ne sy emra/mbiemra qe dihet qe kane qene te besimit kristiano-ortodoks si: Todor Muzak, Duka, Dimitri Dobrile, Petros Agramatikos, Milosh, etj. Pra, Noli do e thote ... Ai nuk paraqit as edhe nje dokument te vetem qe te mbeshtese deklarimin e tij rreth katolicizmit masiv te shqiptareve te kohes se Skenderbeut. Shenim: Harta eshte nje punim i Bogdan G. Popescu Per sa me siper, duket qarte qe ne kohen e Skenderbeut, shqiptaret ishin nje perzjerje farash, fisesh dhe fesh, te pakten ne Arnavid. Persa i perket besimit, ka shkrime edhe me te hereshme se koha e pushtimit otoman te Ballkanit qe japin informacione te qarta rreth perkatesive fetare te albanasve. Bie fjala, nje pelegrin franceskan(2) qe ndaloi ne Durres ne vitin 1322, pra 110 vjet me pare sesa regjistrimet otomane, shkruan: "... albanasit jane "gjysem-besimtare". Ata perdorin ritualet e grekeve dhe jane plotesisht si ata; si ne veshje ashtu dhe ne sjellje". Noli injoron proven me te madhe dhe te padiskutueshme; arvanitasat dhe arbereshet ishin orthodokse te betuar dhe jo katolike. Noli "harron" te thote se ishin kryqezatat katolike dhe kryqetaret europine qe me politikat e tyre te dhuneshme detyruan shume fise dhe fara te besimit orthodoks te largoheshin per ne jug dhe te zbrisnin deri ne Peloponez. Nuk ka diskutim se nje pjese e popullates arberore ishte katolike por te deklarosh se e gjithe popullata i takonte atij besimi eshte nje egzagjerim i tepruar. Shpjegimet dhe qendrimet kontradiktore te Nolit shkojne dhe me tej. Ai citon Barletin kur ky i fundit pershkruan urdherat dhe veprimet e Skenderbeut pas marrjes se Krujes si me poshte: "Te gjithe kolonet myslymane dhe te konvertuarit e Krujes dhe te fortifikimeve te tjera ishin ftuar te zgjidhnin midis Krishterimit dhe vdekjes. Shume pak ju pergjigjen kesaj ftese. Pjesa dermuese refuzoi dhe per kete ata paguan cmimin perkates. Ata ishin masakruar pa meshire. Ky nuk ishte nje akt i panevojshem barbarizmi. Ne perputhje me situatn e kohes ishte nje deklarim i "Luftes se Shenjte", shkrojtur me gjak, nje lufte nga e cila nuk kishte kthim mbrapa. .... Pas ketij 'pastrimi' brutal Skenderbeu festoi Krishtlindjet duke pagezuar Hamzane, nipin e tij". (Faqe 112), por nuk jep ndonje shpjegim se perse Skenderbeu pagezoi nipin e tij me emrin Branilo(3), nje emer ky tipik sllavo-orthodoks. Mos valle Skenderbeu 'ngjalli' ndonje nga te paret e tij ? (Branilo Kastrioti mendohet te kete qene stergjyshi i Skenderbeut). Le te kthehemi tek te konvertuarit; kush ishin keta njerez ? Kishin qene ata paraprakisht katolike apo orthodokse ? Ajo qe Noli thote eshte se ne se nuk konvertoheshe ne katolik te priste vdekja ... Po ashtu, ne menyre fare arbitrare Noli zgjedh dhe grupon "miqte" dhe "armiqte" e Skenderbeut. Llogjika e tij eshte: Ke sulmonte Skenderbeu, ai ishte i keq. Ja nje citim nga Biemmi ku pershkruhet fundi i betejes se Torviollit: "Fitorja u mbyll me "skenen" e zakonshme. Dy dite pasi shkateroi ushtrine otomane, Skenderbeu i la luftetaret e tij te bastisnin lirshem rajonet turke. Ne kete menyre ata mblodhen pagat e tyre me motivacionin secili per vete. Disa cinike e kishin zakon shprehjen: Thesaret e Skenderbeut gjenden ne territoret armike. Ushtaret u kthyen te ngarkuar me trofe lufte te papershkrueshme. Perpara tyre kishte kope te medha delesh, dhish, lopesh dhe kuajsh". (Faqe 121). Mund te thote dikush se kush ishin rajonet "turke" apo ke vrisnin dhe vidhnin ushtaret e Skenderbeut ? Te njejten linje mendimi Noli e shfaq perseri kur citon Barletin: "Ne 27 Nendor, 1463 Skenderbeui shpalli lufte Turqise. Ai i "dogji" perseri lidhjet me Porten e Larte duke bastisur zonat fqinje qe ishin nen kontrollin e Turqise. Ai rembeu rreth 60,000 lope, 80,000 bageti te imta dhe 3,000 kuaj". (Faqe 178) ***** Le te ndalemi per nje moment tek besimi fetar i Skenderbeut. Noli citon D. Franko kur thote: "Skenderbeu ndiqte ne menyre strikte te gjitha rregullat fetare". (Faqe 179) Po c'fare sekti ndiqte ai ? C'fare prova ka rreth kesaj teme ? Ka disa dokumenta autentike qe tregojne lidhjen e forte shpirterore dhe materiale te familjes se Skenderbeut me Kishen Orthodokse Serbe te asaj kohe, me saktesisht me manastirin e degjuar Hilandar qe gjendet ne Halkidiki/Greqi. Ne dokumentin e meposhtem(4), midis te tjerash thuhet se Ivan Kastrioti dhe djemte e tij Reposh, Konstantin dhe Giorgio do te perpiqeshin te ndihmonin manastirin e permendur. Burrat Kastrioti kishin "blere" te drejten per te banuar si murgjer ne nje seksion te kompleksit fetar. Ky dokument, i shkrojtur dhe vulosur nga drejtuesi i manastirit, qe mendohet se eshte perpiluar midis vitit 1426 dhe 1431, nuk e ben Skenderbeun 100% serb por pa dyshim e ben ate 100% orthodoks. Ne keto foto tregohen rrenojat e "Arbanaški Pirg", ose "Kulles Albanase" ne manastirin Ortodoks Serb, te qojtur Hilandar, i cili ndodhet ne Halkidiki, Greqi. Ivan (Gjon) Kastioti dhe kater djemte e tij kishin "blere" te drejten per te banuar si murgjer ne kete institucion fetar. Faqja zyrtare e manastirit, nga ku jane mare edhe fotot, gjendet KETU . Ne kete gravure te vitit 1757 jepet nje ide e pergjitheshme e kompleksit Hilandar; ndertesave, kishave qe gjendeshin brenda zoterimeve te tij ne ate kohe. Shigjeta e kuqe tregon vendin ku ndodhej "Kulla Albanase". Nuk dihet me saktesi kur dhe kush e kishte ndertuar ate ndertese per here te pare. Dokumentat thone se burrat Kastrioti paguan 60 monedha floriri per ta meremetuar dhe ta perdornin ate per banim ne manastir si murgjer orthodokse. Faqja zyrtare nga ku eshte mare kjo gravure gjendet KETU . Dihet se Skenderbeu u martua/vuri kurore ne nje kishe orthodokse. Mjaftojne keto dy fakte qe te hidhet poshte teoria e Nolit, apo e kujdo tjeter, qe pretendon se Skenderbeu ishte katolik. Gjithashtu, nuk egziston as edhe nje dokument qe te provoje qe Skenderbeu u konvertua ne katolik. Bile, studjuesit serioze nuk insistojne ne kete ide. Ashtu si jeta edhe vdekja e Skenderbeut eshte e mbuluar me nje mjegull romantike ... Noli huazon trillimet e Barletit kur citon: "Skenderbeu ishte varosur ne Katedralen e Shen Nikollas ne Lezhe, te cilen ai e kishte rindertuar disa vite perpara se te vdiste. Dhjete vjet me vone, kur turqit pushtuan Lezhen, ata hapen varrin per te mare kockat e tij me qellim qe ti perdornin ato si hajmali. Turqit mendonin se hajmalite do ti benin ata te pathyeshem ashtu sic thuhej se kishte qene vete Skendebeu". (Faqe 191) Ne radhe te pare, nuk ka as edhe nje material, kishtar apo laik, qe te deklaroje se Skenderbeu u varros ne kete kishe. Ndersa hipoteza se eshtrat e tij u perdoren si hajmali eshte jashte logjikes normale. Megjithate, egziston mundesia qe eshtrat e tij te jene nxjere nga varri ku ishte varrosur fillimisht dhe te jene rivarrosur diku tjeter. Kjo ka ndodhur disa here ne histori(5). Me afrimin e pushtimit otoman, familja dhe pasuesit e tij mund ti kene hequr eshtrat dhe rivarrosur ne nje vend te fshehte, apo institucion kishtar, ne menyre qe ti shpetonin c'nderimit apo keqperdorimit nga ushtaret turq dhe armiqte e tij te shumte. Ne gjuhen shqipe egziston nje shprehje: "Te dhjefsha varre". Kjo ka bere vaki prandaj ka hyre dhe si shprehje gjuhesore. Te afermit e Skenderbeut nuk do ti linin eshtrat e te dashurit te tyre te ekspozuara perballe nje keqtrajtimi te mundshem ... Noli ishte "logotehnis" (mjeshter i fjales). Ai kishte kaluar nje pjese te rinise se tij neper trupat teatrale greke ku fuqia e fjales ishte "mbeti i skenes". Ai ishte stervitur te shiste sapunin per djathe. Ne temen e doktorates eshte e veshtire te ndahet mendimi i tij personal nga referencat e perdorura qe ai i shkrin natyrshem me idete qe do te theksoje. Por, egziston nje ndryshim thelbesor ne punimin e tij. Ndersa Barleti shkruan se Venediku ishte "simbol i drejtesise kristiane" dhe mbeshtetesi me i zjarrte i Skenderbeut(6), Noli thote se Vatikani ishte frymezuesi, suportuesi dhe udheheqesi i tij. Si funksionar kishtar, Noli tentoi te afronte Kishen Orthodokse Shqiptare me Vatikanin dhe ja arriti ketij qellimi deri ne nje fare shkalle. Ndersa si politikan, ai anoi shume nga Roma dhe politika Italiane. Si ne shumicen e shkrimeve te tij, Noli mban nje qendrim te dukshem politik dhe shfaq idete e tij "revolucionare". Ne fund, ai i klasifikon albanasit e kohes se Skenderbeut "Si nje klase e fshatareve te lire; ata urrenin si feudalizmin nen sullatanin turk ashtu dhe kapitalizmin nen venedikun aristokrat". (Faqe 193) Shenime dhe sqarime rreth shkrimit Nje shkrim rreth Nolit, veprimtarise politike, fetare dhe karakterit te tij gjendet ketu: https://www.mendoj.me/noli-dhe-gjysma-tjeter-e-tij 1- Nje nga studjuesit me te njohur te arkivave otomane ishte historiani turk Halil Inalcik. Punimet e tij ndryshuan dhe influencuan menyren e studimit te shoqerise/shtetit otomane. Nje punim i tij i mirenjohur eshte "Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid" qe eshte edhe rekordi i pare zyrtar i provinces Arnavid - Shqiperise se sotme Jug-Perendimore. Dua te falenderoj vecanarisht studjuesin Bogdan Popescu per ndihmen e afruar dhe punen e shkelqyer per ripunimin e hartes te paraqitur ne kete shkrim. Faqja e tij profesionale gjendet KETU . 2- https://www.mendoj.me/simon-fitzsimon-albania-1322 3- Emri Hamza/Branilo - The Papacy and the Levant, 1204-1571, Volume 2. Faqe 550. 4- Jovan Radonic - Đurađ Kastriot Skenderbeg i Arbanija u XV veku. 5- The American Universal Cyclopedia - "in 1819 the whole population of Parga having received the money, amounting, to £150,000, embarked in English vessels and settled at Paxo and Corfu, having previously dug up and burned the bones of their ancestors ". Faqe 293. 6- https://www.mendoj.me/barleti-dhe-skenderbeu Mars, 2021

Skenderbeu dhe mbiemri Kastrioti Origjina e mbiemrit Kastrioti Nga e mori mbiemrin familja Kastrioti ? Ka disa supozime; secili mund ti mbahet versionit qe pelqen. Personalisht, mendoj se ky eshte nje emertim tipik grek. Pjesa dermuese e studjuesve serioze kane nenvizuar se origjina e ketij mbiemri eshte fjala "k astri" qe ne greqisht do te thote nje fortese e vogel ose nje kulle vrojtimi. Kastra / Kastro / Kastri, jane fjale qe hasen shpesh ne fjalorin e perditshem te gjuhes greke. Po marr per shembull vetem emrin "kastri". Ka shume vende apo fshatra, kudo ne territorin kontinental dhe ishullor te Greqise, qe mbajne kete emer, si per shembull: Kastri prane Igumenices Kastri prene Prevezes Kastri, Arkadia Kastri, prane Athines Kastri, ne ishullin Krete Kastri, prane Janines Kastri, ne ishullin Gavdos Kastri, ne ishullin Kithira Kastri, prane Larises Kastri, prane Delfit Kastri, ne ishullin Syros Kastri, ne Thesprotia Kastri, ne ishullin Ko Ne territorin e Shqiperise ky emer gjendet ne 2-3 raste; me spikatese jane Argjirokastro / Gjirokastro / Gjirokastra dhe Mallakastra . Te dy keto vende gjenden ne zona ku ndikimi i kultures dhe gjuhes greke shkon shume shekuj mbrapa. Duke u rikthyer perseri ne mbiemri Kastrioti; mundesia me e madhe eshte qe ky emer ti jete vene nje personi apo familje qe ka qene ne zoterim apo administrim te nje fortese diku ne jug te Shqiperise apo ne veri-perendim te Greqise se sotme. Disa historiane te degjuar kane mbrojtur teorine se nje para-ardhes i Skenderbeut, (rreth vitit 1368), kishte qene ne zoterim te kalase qe ndodhej ne Kanine te Vlores, ne kohen kur Perandoria Serbe, (qe ishte nje bashkesi popujsh dhe gjuhesh te ndryshme), kontrollonte zona te konsiderueshme ne Ballkanin e atehershem. Ky person, pra para-ardhesi i supozuar i Skenderbeut, njihet ne histori me emrin "Kastrioti i Kanines"(1). Kur otomanet avancuan ne tokat qe kishin qene nen kontrollin serb, para-ardhesit e Skenderbeut u ngjiten me ne veri. Logjika normale thote se nese te paret e Skenderbeut do te kishin qene banore te vjeter te Matit apo Dibres ata nuk do te ishin qojtur "Kastriotis". Eshte i mire dokumentuar fakti qe ndikimi grek ka qene i pranishem ne hapesirat qe gjenden ne jug te lumit Shkumbin dhe jo ne veri te tij. Shenim: Nga ana gramatikore, formimi i mbiemrit 'Kastriotis' eshte i ngjashem me mbiemra te tjere ne gjuhen greke si: Athiniotis, Janiniotis ... Nje pike qe e ben akoma me te mundeshme lidhjen e Skenderbeut me ndikimin helen/grek eshte fakti qe Barleti, Noli, etj, deklarojne se Skenderbeu ishte epiriotas. Por ketu del nje problem madhor sepse qe ta konsiderojme Skenderbeun shqiptar duhet qe ne fillim te kthejme epirotet ne shqiptare. Fjalet i merr era, te shkrojturat mbeten - thote nje fjale e urte. Q e ne lashtesi epirotet i kane shkrojtur historite e tyre ne gjuhen greke. Kjo do te thote se pervec te shkrojtures ata e flisnin dhe e lexonin kete gjuhe, perndryshe si do te kuptoheshin kur benin 'pazar', pa leri te tjerat ... Ne se mbrojme pozicionin se Skenderbeu ishte epirotas atehere ai del grek dhe jo shqiptar. Me poshte tregohen disa monedha "epirotase" perfshi ate te Piros dhe Aleksandrit djalit te Neoptolemu, qe ishte nje nga sundimtaret e fundit te Epirit antik(2). Kliko ne monedhe per ta zmadhuar ate. Si konkluzion, mendoj se familja Kastrioti u emertua me kete emer sepse kishte banuar ne hapesirat Veri-Perndimore te Greqise se sotme apo Shqiperise Jugore. Ne keto zona, gjuha greke kishte nje perdorim te gjere. Ne se kjo familje do te kishte jetuar ne mes te nje popullate me shumice arberore ata do ta kishin qojtur dicka tjeter, bie fjala "Keshtjelltari" ashtu sic e quante Sabri Godo ne shkrimet e tij. Lind pyetja: Perse bashkekohesit nuk e thirren familjen me nje mbiemer shqiptar por preferuan te perdornin termin grek ? Shenime dhe sqarime 1- "Der erste bekannte Kastriot war 1368 nur Kastellan der Burg Kanina bei Valona" - Illyrisch-Albanische Forschungen - Faqe 81 2- Nje monedhe eshte nga koha e Mbretit Pirro, nje monedhe eshte nga koha e Federates se Epirit, nje monedhe eshte nga koha e Aleksandrit te Epirit (Djali i Neoptolemit). Me shume rreth kesaj teme Skenderbeu dhe legjenda e tij Helmeta dhe shpata e Skenderbeut